Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Сінт-Маартэн

|  |
| --- |
| **Сінт-Маартэн** Sint Maarten |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
|
Востраў сьвятога Мартына |
| **Афіцыйная мова** | нідэрляндзкая, ангельская |
| **Сталіца** | Філіпсбург |
| **Найбуйнейшы горад** | Філіпсбург |
| **Форма кіраваньня** Кароль Губэрнатар Прэм’ер-міністар | Канстытуцыйная манархія Вілем Аляксандар Эўгін Олідэй Ўільям Марлін |
| **Плошча**  • агульная  • адсотак вады |  34 км² нязначны |
| **Насельніцтва**  • агульнае (2009)  • шчыльнасьць | 195 месца ў сьвеце 40 917 чалавек 1203,44 чал./км² |
| **Валюта** | Нідэрляндзкі антыльскі гульдэн (ANG) |
| **Дамэн верхняга ўзроўню** | .sx, .an |
| **Тэлефонны код** | +1 721 |

**Сінт-Ма́артэн** (па-нідэрляндзку: *Sint Maarten*, вымаўляецца як [sɪnt ˈmaːrtə(n)]) — паўднёвая частка вострава сьвятога Мартына, аўтаномія ў складзе Каралеўства Нідэрляндаў. Адміністрацыйным цэнтрам уладаньня зьяўляецца горад Філіпсбург, на афіцыйным узроўні ўжываюцца нідэрляндзкая й ангельская мовы. Да 10 кастрычніка 2010 году Сінт-Маартэн уваходзіў у склад Нідэрляндзкіх Антылаў.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Сінт-Маартэн** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# 1674

|  |
| --- |
| Гады |
| 1671 · 1672 · 1673 — **1674** — 1675 · 1676 · 1677 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1650‑я · 1660‑я — **1670‑я** — 1680‑я · 1690‑я |
| Стагодзьдзі |
| XVI ст. — **XVII стагодзьдзе** — XVIII ст. |

| 1674 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1674 *MDCLXXIV* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2427 |
| Армянскі каляндар | 1123 ԹՎ ՌՃԻԳ |
| Каляндар Багаі | -170 — -169 |
| Бізантыйскі каляндар | 7182 — 7183 |
| Бірманскі каляндар | 1036 |
| Будысцкі каляндар | 2218 |
| Каляндар бэрбэраў | 2624 |
| Габрэйскі каляндар | 5434 — 5435 |
| Галяцэнскі каляндар | 11674 |
| Іранскі каляндар | 1052 — 1053 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1729 — 1730 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1596 — 1597 |
|  · *Калі-юга* | 4775 — 4776 |
| Карэйскі каляндар | 4007 |
| Кітайскі каляндар | 4370 — 4371 |
| Копцкі каляндар | 1390 — 1391 |
| Мусульманскі каляндар | 1084 — 1085 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2217 |
| Этыёпскі каляндар | 1666 — 1667 |

## Падзеі

## Нараджэньні

## Сьмерці

* 24 лютага — Матыяс Вэкман, нямецкі кампазытар

## Вонкавыя спасылкі

 **1674** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# 1632

|  |
| --- |
| Гады |
| 1629 · 1630 · 1631 — **1632** — 1633 · 1634 · 1635 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1610‑я · 1620‑я — **1630‑я** — 1640‑я · 1650‑я |
| Стагодзьдзі |
| XVI ст. — **XVII стагодзьдзе** — XVIII ст. |

| 1632 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1632 *MDCXXXII* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2385 |
| Армянскі каляндар | 1081 ԹՎ ՌՁԱ |
| Каляндар Багаі | -212 — -211 |
| Бізантыйскі каляндар | 7140 — 7141 |
| Бірманскі каляндар | 994 |
| Будысцкі каляндар | 2176 |
| Каляндар бэрбэраў | 2582 |
| Габрэйскі каляндар | 5392 — 5393 |
| Галяцэнскі каляндар | 11632 |
| Іранскі каляндар | 1010 — 1011 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1687 — 1688 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1554 — 1555 |
|  · *Калі-юга* | 4733 — 4734 |
| Карэйскі каляндар | 3965 |
| Кітайскі каляндар | 4328 — 4329 |
| Копцкі каляндар | 1348 — 1349 |
| Мусульманскі каляндар | 1041 — 1042 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2175 |
| Этыёпскі каляндар | 1624 — 1625 |

## Падзеі

* Пачалася Смаленская вайна.
* Антыгуа і Барбуда і Мансэрат сталі часткамі Брытанскай імпэрыі.
* Дамініка калянізаваная Францыяй.
* 1 лістапада — заснаваная Магілёўская япархія.
* Заснаваны Тартускі ўнівэрсытэт.

## Нараджэньні

* 29 жніўня — Джон Лок, ангельскі філёзаф
* 20 кастрычніка — Крыстафэр Рэн, ангельскі архітэктар
* 31 кастрычніка — прыблізная дата нараджэньня галяндзкага мастака Яна Вэрмээра
* 24 лістапада — Бэнэдыкт Сьпіноза, нідэрляндзкі філёзаф
* Марцыян Аляксандар Агінскі, дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага

## Сьмерці

* 30 красавіка — Жыгімонт Ваза, кароль польскі і вялікі князь літоўскі (1587—1632), кароль швэдзкі (1592—1599)
* 30 красавіка — Ян Тэрцы фон Цільлі, генэрал, які кіраваў войскамі Сьвяшчэннай Рымскай імпэрыі ў Трыццацігадовай вайне
* 3 верасьня — Андрэй Рудаміна-Дусяцкі, каталіцкі рэлігійны дзяяч, місіянэр
* 6 лістапада — Густаў II Адольф, кароль Швэцыі (1611—1632)

## Вонкавыя спасылкі

 **1632** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# 1573

|  |
| --- |
| Гады |
| 1570 · 1571 · 1572 — **1573** — 1574 · 1575 · 1576 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1550‑я · 1560‑я — **1570‑я** — 1580‑я · 1590‑я |
| Стагодзьдзі |
| XV ст. — **XVI стагодзьдзе** — XVII ст. |

| 1573 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1573 *MDLXXIII* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2326 |
| Армянскі каляндар | 1022 ԹՎ ՌԻԲ |
| Каляндар Багаі | -271 — -270 |
| Бізантыйскі каляндар | 7081 — 7082 |
| Бірманскі каляндар | 935 |
| Будысцкі каляндар | 2117 |
| Каляндар бэрбэраў | 2523 |
| Габрэйскі каляндар | 5333 — 5334 |
| Галяцэнскі каляндар | 11573 |
| Іранскі каляндар | 951 — 952 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1628 — 1629 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1495 — 1496 |
|  · *Калі-юга* | 4674 — 4675 |
| Карэйскі каляндар | 3906 |
| Кітайскі каляндар | 4269 — 4270 |
| Копцкі каляндар | 1289 — 1290 |
| Мусульманскі каляндар | 980 — 981 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2116 |
| Этыёпскі каляндар | 1565 — 1566 |

## Падзеі

* 28 студзеня — утвораная Варшаўская канфэдэрацыя

## Нараджэньні

* 28 верасьня — Мікелянджэла Мэрізі да Караваджа, італьянскі мастак

## Сьмерці

## Вонкавыя спасылкі

 **1573** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Герб Злучаных Штатаў Амэрыкі

Зваротны бок пячаткі
**Вялікая пячатка ЗША** (па-ангельску: *Great Seal of the United States*) — выкарыстоўваецца, каб пацьвердзіць сапраўднасьць дакумэнтаў, выпушчаных урадам Злучаных Штатаў Амэрыкі.

## Пярэдні бок

На пярэднім баку пячаткі намаляваны белагаловы арлан, які зьяўляецца нацыянальным сымбалям ЗША. У адной лапе ён трымае 13 стрэл, у другой — аліўкавую галіну, сымбалізуючы, што Злучаныя Штаты Амэрыкі «жадаюць міру, але заўсёды гатовыя да вайны». Аліўкавая галіна традыцыйна намаляваная з 13 лісткамі і 13 аліўкамі. Галава арла зьвернутая ў бок аліўкавай галіны, што азначае большую перавагу міру, а не вайне. У дзюбе арол трымае скрутак з надпісам на лацінскай «E Pluribus Unum», што перакладаецца як «са шматлікіх — адзін». Над галавой арла разьмешчаны 13 зорак у блакітным воблаку. Зоркі разьмешчаныя ў шэрагах 1-4-3-4-1, фармуючы шасьціканцовую зорку. На грудзях ў арла шчыт з 13 чырвонымі і белымі палосамі і 50 зоркамі на сінім фоне.

## Зваротны бок

На зваротным боку пячаткі намаляваная няскончаная піраміда, вяршыню якой вянчае вока ў трыкутніку. Піраміда складаецца з трынаццаці ўзроўняў, традыцыйна сымбалізуючы 13 штатаў, якія першапачаткова ўваходзілі ў склад ЗША — Масачусэтс, Канэктыкут, Род-Айлэнд, Нью-Гэмпшыр, Нью-Ёрк, Нью-Джэрзі, Пэнсыльванію, Дэлавэр, Вірджынію, Мэрылэнд, Паўночную Караліну, Паўднёвую Караліну, Джорджыю. На першым узроўні нанесеная дата 1776 рымскімі лічбамі — MDCCLXXVI. Вока на вяршыні піраміды азначае «Вока Провіды». Надпіс «Annuit C?ptis» азначае «яно добразычлівае да нашых пачынаньняў». Фраза, разьмешчаная на скрутку пад пірамідай, абвяшчае «Novus Ordo Seclorum» — «Новы парадак навекі».
# 1787

|  |
| --- |
| Гады |
| 1784 · 1785 · 1786 — **1787** — 1788 · 1789 · 1790 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1760‑я · 1770‑я — **1780‑я** — 1790‑я · 1800‑я |
| Стагодзьдзі |
| XVII ст. — **XVIII стагодзьдзе** — XIX ст. |

| 1787 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1787 *MDCCLXXXVII* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2540 |
| Армянскі каляндар | 1236 ԹՎ ՌՄԼԶ |
| Каляндар Багаі | -57 — -56 |
| Бізантыйскі каляндар | 7295 — 7296 |
| Бірманскі каляндар | 1149 |
| Будысцкі каляндар | 2331 |
| Каляндар бэрбэраў | 2737 |
| Габрэйскі каляндар | 5547 — 5548 |
| Галяцэнскі каляндар | 11787 |
| Іранскі каляндар | 1165 — 1166 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1842 — 1843 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1709 — 1710 |
|  · *Калі-юга* | 4888 — 4889 |
| Карэйскі каляндар | 4120 |
| Кітайскі каляндар | 4483 — 4484 |
| Копцкі каляндар | 1503 — 1504 |
| Мусульманскі каляндар | 1201 — 1202 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2330 |
| Этыёпскі каляндар | 1779 — 1780 |

## Падзеі

* 17 верасьня — прынятая Канстытуцыя ЗША
* 7 сьнежня — Дэлавэр прымае Канстытуцыю і робіцца першым амэрыканскім штатам

## Нараджэньні

* 16 сакавіка — Георг Ом, нямецкі фізык

## Сьмерці
# Дурэс

|  |
| --- |
| Дурэс |
| Населены пункт |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
| Герб |

 |
|  Краіна  |  Альбанія
 |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  | * 46,3 км²
 |
|  Вышыня НУМ  | 0 м |
|  Часавы пас  | UTC+1 і UTC+2 |
|  Каардынаты  | 41°19′ пн. ш. 19°27′ у. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  |  175 110 чал. (2011)

  |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 052 |
|  Паштовы індэкс  | 2000 |
|  |
|  Сайт  | durres.gov.al (альб.) |
| Дурэс на мапе Альбаніі
Дурэс
 |

**Ду́рэс** (па-альбанску: *Durrës, Durrësi*; грэц. *Δυρράχιο* (Дыра́хіё); іт. *Durazzo*) — найстарэйшы і эканамічна значны горад Альбаніі. Разьмешчаны за 33 км на захад ад Тыраны. Насельніцтва на 2003 год — каля 114 тыс. чал.

## Гісторыя

Горад быў заснаваны ў 627 годзе да н. э. грэцкімі каляністамі з астравоў Карынфу і Корфу.
# Даніель Артэга

|  |
| --- |
| Даніель Артэга |
| па-гішпанску: *José Daniel Ortega Saavedra* |
|  |
|  |
| прэзыдэнт Нікарагуа[d] |
| 10 студзеня 1985 — 25 красавіка 1990 |
| Папярэднік | Хунта нацыянальнай рэканструкцыі[d] |
| Наступнік | Віялета Чамора[d] |
| прэзыдэнт Нікарагуа[d] |
| 10 студзеня 2007 — 18 лютага 2025 |
| Папярэднік | Энрыке Баляньяс[d] |
| прэзыдэнт Нікарагуа[d] |
| з 18 лютага 2025 |
|  Асабістыя зьвесткі  |
| Нарадзіўся | 11 лістапада 1945(1945-11-11) (80 гадоў)* Ля Лібэртад[d], Дэпартамэнт Чонталес[d], Нікарагуа
 |
| Партыя | * Сандынісцкі фронт нацыянальнага вызваленьня[d]
 |
| Адукацыя | * Расейскі ўнівэрсытэт дружбы народаў[d]
 |
|  Сужэнец  | Расарыё Мурыльё[d] |
|  Дзеці  | Zoilamérica Ortega Murillo[d], Каміла Артэга Мурыльё[d] і Juan Carlos Ortega Murillo[d] |
|  Узнагароды  |         міжнародная прэмія ў галіне правоў чалавека імя Кадафі[d]  |
|  Подпіс  |  |

**Хасэ́-Даніе́ль Артэ́ґа-Саавэ́дра** (па-гішпанску: *José Daniel Ortega Saavedra*; нар. 11 лістапада 1945) — нікарагуанскі палітык, лідэр Сандынісцкага Фронту Нацыянальнага Вызваленьня, Прэзыдэнт краіны.

## Крыніцы
# Склад

**Склад** — мінімальная фанэтыка-фаналягічная адзінка, якая характарызуецца найбольшай акустыка-артыкуляцыйнай зьлітнасьцю сваіх кампанэнтаў, уваходных у ягоны склад гукаў. Склад ня мае сувязі з фармаваньнем і выказваньнем сэнсавых стасункаў, ён зьяўляецца выключна вымаўленчай адзінкай. У складзе групуюцца гукі рознай ступені гучнасьці, найбольш гучныя — складаўтваральныя, астатнія — нескладовыя. Склад, як правіла, складаецца зь ядра складу, часьцей за ўсё галоснага, з дадатковым пачатковым ці канчатковым полем, часьцей за ўсё зычных. Склад зьяўляецца фаналягічнай арганізацыяй, якая займае прамежкавы ўзровень паміж сэгмэнтарнай і несэгмэнтарнай фаналёгіяй, паміж фанэмай і словам. Склады часьцяком лічацца фаналягічнымі «будаўнічымі блёкамі» словаў. Яны могуць уплываць на рытм мовы, ейную прасодыю й паэтычны мэтар.

Складовая пісьменнасьць пачалася на некалькі сотняў гадоў раней за зьяўленьне першых літараў. Раньнія запісы складоў на дошчачках, напісаныя каля 2800 году да н. э., былі знойдзены ля старажытнага шумэрскага гораду Ур. Гэты пераход ад піктаграмаў да складоў быў названы «найважнейшым дасягненьнем у гісторыі пісьменства». Слова, якое складаецца з аднаго склада называецца аднаскладовым, двух — двухскладовым, трох — троххскладовым, а больш за тры — шматскладовымі, нягледзячы на тое, што гэты тэрмін часта выкарыстоўваецца, каб апісаць слова з двух складоў і больш.

## Структура

Структура складу
Фанэтычная структура складу характарызуецца фізыялягічнымі заканамернасьцямі вымаўленьня, згодна зь якімі склад мае некалькі элемэнтаў. У розных канцэпцыях складу іх называюць неаднолькава, аднак агульным зьяўляецца падзел на асноўны элемэнт, ці складавытворны, і неасноўны. Асноўны элемэнт часьцей за ўсё называюць вяршыняй або ядром. Неасноўны элемэнт часам называюць пэрыфэрыяй складу.

Фаналягічную структуру складу разглядаюць як пасьлядоўнасьць фанэмаў, якія групуюцца не хаатычна, а падпарадкаваны пэўнай заканамернасьці. Лічыцца, што кожная мова мае свае асаблівасьці спалучальнасьці фанэмаў пры фармаваньні складаў. Такім чынам, склад праяўляе сыстэмныя лінгвістычныя заканамернасьці свайго фармаваньня ў гаворцы. На гэтай падставе склад аналізуюць як асобную фаналягічную адзінку.

Заходнеэўрапейскія фаналягічныя школы апэруюць тэрмінамі прыступ (анг. *onset*), для абазначэньня неасноўнага элемэнта, і рыма (анг. *rhyme*), які пазначае аснову складу. У сваю чаргу, прыступ можа падзяляцца на ініцыяль і мэдыяль, то бок пачатковыя зычныя, а рыма — на ядро й коду. Кітайскія, японскія й некаторыя іншыя азіяцкія фаналягічныя школы ў прыступе складу вылучаюць тры чальца: ініцыяль, мэдыяль і фіналь. Такі падзел, у прыватнасьці, зьвязаны зь перадачай вышыні й працягласьці тону, бо ў далёкаўсходніх мовах тон выказвае ня толькі сынтаксычнае, але й лексычнае значэньне.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Он-лайнавы падзяляльнік ангельскіх словаў на склады
# VII стагодзьдзе

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *590-я* | 590 | 591 | 592 | 593 | 594 | 595 | 596 | 597 | 598 | 599 |
| *600-я* | 600 | 601 | 602 | 603 | 604 | 605 | 606 | 607 | 608 | 609 |
| *610-я* | 610 | 611 | 612 | 613 | 614 | 615 | 616 | 617 | 618 | 619 |
| *620-я* | 620 | 621 | 622 | 623 | 624 | 625 | 626 | 627 | 628 | 629 |
| *630-я* | 630 | 631 | 632 | 633 | 634 | 635 | 636 | 637 | 638 | 639 |
| *640-я* | 640 | 641 | 642 | 643 | 644 | 645 | 646 | 647 | 648 | 649 |
| *650-я* | 650 | 651 | 652 | 653 | 654 | 655 | 656 | 657 | 658 | 659 |
| *660-я* | 660 | 661 | 662 | 663 | 664 | 665 | 666 | 667 | 668 | 669 |
| *670-я* | 670 | 671 | 672 | 673 | 674 | 675 | 676 | 677 | 678 | 679 |
| *680-я* | 680 | 681 | 682 | 683 | 684 | 685 | 686 | 687 | 688 | 689 |
| *690-я* | 690 | 691 | 692 | 693 | 694 | 695 | 696 | 697 | 698 | 699 |
| *700-я* | 700 | 701 | 702 | 703 | 704 | 705 | 706 | 707 | 708 | 709 |
| **6 стагодзьдзе — 7 стагодзьдзе — 8 стагодзьдзе** |

**VII стаго́дзьдзе** (**7 стаго́дзьдзе**) доўжылася з 601 па 700 год па Грыгарыянскім календары.
# II стагодзьдзе да н. э.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *200-я да н. э.* | 209 да н. э. | 208 да н. э. | 207 да н. э. | 206 да н. э. | 205 да н. э. | 204 да н. э. | 203 да н. э. | 202 да н. э. | 201 да н. э. | 200 да н. э. |
| *190-я да н. э.* | 199 да н. э. | 198 да н. э. | 197 да н. э. | 196 да н. э. | 195 да н. э. | 194 да н. э. | 193 да н. э. | 192 да н. э. | 191 да н. э. | 190 да н. э. |
| *180-я да н. э.* | 189 да н. э. | 188 да н. э. | 187 да н. э. | 186 да н. э. | 185 да н. э. | 184 да н. э. | 183 да н. э. | 182 да н. э. | 181 да н. э. | 180 да н. э. |
| *170-я да н. э.* | 179 да н. э. | 178 да н. э. | 177 да н. э. | 176 да н. э. | 175 да н. э. | 174 да н. э. | 173 да н. э. | 172 да н. э. | 171 да н. э. | 170 да н. э. |
| *160-я да н. э.* | 169 да н. э. | 168 да н. э. | 167 да н. э. | 166 да н. э. | 165 да н. э. | 164 да н. э. | 163 да н. э. | 162 да н. э. | 161 да н. э. | 160 да н. э. |
| *150-я да н. э.* | 159 да н. э. | 158 да н. э. | 157 да н. э. | 156 да н. э. | 155 да н. э. | 154 да н. э. | 153 да н. э. | 152 да н. э. | 151 да н. э. | 150 да н. э. |
| *140-я да н. э.* | 149 да н. э. | 148 да н. э. | 147 да н. э. | 146 да н. э. | 145 да н. э. | 144 да н. э. | 143 да н. э. | 142 да н. э. | 141 да н. э. | 140 да н. э. |
| *130-я да н. э.* | 139 да н. э. | 138 да н. э. | 137 да н. э. | 136 да н. э. | 135 да н. э. | 134 да н. э. | 133 да н. э. | 132 да н. э. | 131 да н. э. | 130 да н. э. |
| *120-я да н. э.* | 129 да н. э. | 128 да н. э. | 127 да н. э. | 126 да н. э. | 125 да н. э. | 124 да н. э. | 123 да н. э. | 122 да н. э. | 121 да н. э. | 120 да н. э. |
| *110-я да н. э.* | 119 да н. э. | 118 да н. э. | 117 да н. э. | 116 да н. э. | 115 да н. э. | 114 да н. э. | 113 да н. э. | 112 да н. э. | 111 да н. э. | 110 да н. э. |
| *100-я да н. э.* | 109 да н. э. | 108 да н. э. | 107 да н. э. | 106 да н. э. | 105 да н. э. | 104 да н. э. | 103 да н. э. | 102 да н. э. | 101 да н. э. | 100 да н. э. |
| *290-я да н. э.* | 299 да н. э. | 298 да н. э. | 297 да н. э. | 296 да н. э. | 295 да н. э. | 294 да н. э. | 293 да н. э. | 292 да н. э. | 291 да н. э. | 290 да н. э. |
| **3 стагодзьдзе да н. э. — 2 стагодзьдзе да н. э. — 1 стагодзьдзе да н. э.** |

**II стагодзьдзе да н. э.**

## Падзеі

* 149—146 — Трэцяя Пунічная вайна паміж Рымам і Картагэнам
* 146 — разбурэньне Картагэну
* 133 — дзейнасьць народнага трыбуну Тыбэрыя Гракха: аграрныя пераўтварэньні і першыя ўзброеныя сутычкі на форуме
* 123—122 — дзейнасьць Гая Гракха, узброеныя сутычкі на форуме
* 101—100 — дзейнасьць Луцыя Апулея Сатурніна

## Іншае

* Першае ўзгадваньне пра ўжываньне энэргіі ветру (Старажытная Пэрсія)

## Крыніцы
# Поўнач

Паўночны напрамак
**Поўнач** — адзін з чатырох асноўных бакоў сьвету, які заўсёды паказвае ў напрамку паўночнага полюса. На іншых плянэтах сонечнай сыстэмы таксама ёсьць бок сьвету поўнач, там таксама яна паказвае ў напрамку паўночнага полюса. Бок сьвету поўнач выкарыстоўваецца ў навігацыі, а таксама ў сыстэмах каардынатаў. Тэрмін «норд» альбо «поўнач» (міжнароднае скарачэньне — **N**) зьяўляецца бісэктрысай паміж захадам (270 градусаў) і ўсходам (90 градусаў).

Стрэлка компаса амаль што заўсёды накіравана на поўнач, што зьяўляецца дастатковым у Цэнтральнай Эўропе для адносна добрага арыентаваньня. Напрамак магнітнай стрэлкі компаса падпарадкоўваецца магнітнаму полю Зямлі, таму стрэлка паказвае ні на геаграфічны паўночны полюс, ні на магнэтычны паўночны полюс.

Іншымі асноўнымі бакамі сьвету зьяўляюцца захад, усход і поўдзень.

## Глядзіце таксама

* Арыентаваньне
* Ружа вятроў
* Час
* Часавы пас
* Сонца
* Компас
* Навігацыя

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Бакі сьвету

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | Поўнач |   |
| Захад |  | Усход |
|   | Поўдзень |   |

 |
# V стагодзьдзе

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *390-я* | 390 | 391 | 392 | 393 | 394 | 395 | 396 | 397 | 398 | 399 |
| *400-я* | 400 | 401 | 402 | 403 | 404 | 405 | 406 | 407 | 408 | 409 |
| *410-я* | 410 | 411 | 412 | 413 | 414 | 415 | 416 | 417 | 418 | 419 |
| *420-я* | 420 | 421 | 422 | 423 | 424 | 425 | 426 | 427 | 428 | 429 |
| *430-я* | 430 | 431 | 432 | 433 | 434 | 435 | 436 | 437 | 438 | 439 |
| *440-я* | 440 | 441 | 442 | 443 | 444 | 445 | 446 | 447 | 448 | 449 |
| *450-я* | 450 | 451 | 452 | 453 | 454 | 455 | 456 | 457 | 458 | 459 |
| *460-я* | 460 | 461 | 462 | 463 | 464 | 465 | 466 | 467 | 468 | 469 |
| *470-я* | 470 | 471 | 472 | 473 | 474 | 475 | 476 | 477 | 478 | 479 |
| *480-я* | 480 | 481 | 482 | 483 | 484 | 485 | 486 | 487 | 488 | 489 |
| *490-я* | 490 | 491 | 492 | 493 | 494 | 495 | 496 | 497 | 498 | 499 |
| *500-я* | 500 | 501 | 502 | 503 | 504 | 505 | 506 | 507 | 508 | 509 |
| **4 стагодзьдзе — 5 стагодзьдзе — 6 стагодзьдзе** |

**V стаго́дзьдзе** (**5 стаго́дзьдзе**) доўжылася з 401 па 500 год па Грыгарыянскім календары.

## Вонкавыя спасылкі

 **V стагодзьдзе** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# VI стагодзьдзе

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *490-я* | 490 | 491 | 492 | 493 | 494 | 495 | 496 | 497 | 498 | 499 |
| *500-я* | 500 | 501 | 502 | 503 | 504 | 505 | 506 | 507 | 508 | 509 |
| *510-я* | 510 | 511 | 512 | 513 | 514 | 515 | 516 | 517 | 518 | 519 |
| *520-я* | 520 | 521 | 522 | 523 | 524 | 525 | 526 | 527 | 528 | 529 |
| *530-я* | 530 | 531 | 532 | 533 | 534 | 535 | 536 | 537 | 538 | 539 |
| *540-я* | 540 | 541 | 542 | 543 | 544 | 545 | 546 | 547 | 548 | 549 |
| *550-я* | 550 | 551 | 552 | 553 | 554 | 555 | 556 | 557 | 558 | 559 |
| *560-я* | 560 | 561 | 562 | 563 | 564 | 565 | 566 | 567 | 568 | 569 |
| *570-я* | 570 | 571 | 572 | 573 | 574 | 575 | 576 | 577 | 578 | 579 |
| *580-я* | 580 | 581 | 582 | 583 | 584 | 585 | 586 | 587 | 588 | 589 |
| *590-я* | 590 | 591 | 592 | 593 | 594 | 595 | 596 | 597 | 598 | 599 |
| *600-я* | 600 | 601 | 602 | 603 | 604 | 605 | 606 | 607 | 608 | 609 |
| **5 стагодзьдзе — 6 стагодзьдзе — 7 стагодзьдзе** |

**VI стаго́дзьдзе** (**6 стаго́дзьдзе**) доўжылася з 501 па 600 год па Грыгарыянскім календары.
# Уйгуры

|  |
| --- |
| Уйгуры |
| ئۇيغۇر, Уйғур |
|  Агульная колькасьць  |  12 314 800
  |
|  Рэгіёны пражываньня  | * Кітай (Сіньцьзян)
* Казахстан
 |
|  Мовы  |  Уйгурская
 |
|  Рэлігіі  |  іслам
 |
|  Блізкія этнасы  |  іншыя цюрскія народы
 |
| **Уйгуры** ў Вікісховішчы |

**Уйгуры** (па-ўйгурску: ئۇيغۇر) — цюрскі этнас ва Ўсходняй і Цэнтральнай Азіі. Пераважная большасьць уйгураў пражывае ў Сіньцьзян-Уйгурскім аўтаномным раёне Кітайскай народнай рэспублікі, дзе складаюць адну зь пяцідзесяці пяці афіцыйна прызнаваных нацыянальных меншасьцяў. Уйгуры пераважна вызнаюць іслам.

Каля 80% усіх уйгураў Сіньцьзяну пражываюць у паўднёва-заходняй частцы раёну — Тарымскім басэйне. Акрамя Сіньцьзяну, вялікая колькасьць уйгураў пражывае ў павеце Таоуянь у паўднёва-цэнтральнай Хунані. Акрамя Кітаю, значныя уйгурскія дыяспары пражываюць у Цэнтральнай Азіі (Казахстан, Кыргыстан, Узбэкістан) і Турэччыне. Колькасьць уйгураў па-за Кітаем ацэньваецца ў 1—1,6 мільёну.

## Крыніцы
# Кастрычнік

|  |
| --- |
| ← **кастрычнік** → |
| Пн | Аў | Ср | Чц | Пт | Сб | Нд |
|   |   |   | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |
| 2026 год Усе дні |

**Кастры́чнік** — дзясяты месяц году ў грэгарыянскім календары. Мае 31 дзень.

Назва гэтага месяца ў лаціне *October* паходзіць ад слова *octo* — восьмы, яго парадкавы нумар, пачынаючы ад сакавіка.

Беларуская назва месяца паходзіць ад слова «кастрыца». У гэтым месяцы ў даўнейшыя часы беларусы церлі ды трапалі лён, зь якога ападала шмат кастры.

## Падзеі месяца

* Дні становяцца карацейшымі і халаднейшымі.
* Працягваецца лістапад.
* Адлятаюць у вырай гракі, шпакі, дразды.
* Закончваецца лінька пушных зьвяроў.
* Грыбы: зялёнкі і падзялёнкі, радоўкі.
# Прастытуцыя

Прастытуцыя легальна
  Забаронены бардэлі і сутэнэрства
  Прастытуцыя забаронена
  Няма зьвестак
  Прастытуцыя легальна
  Забаронены бардэлі і сутэнэрства
  Прастытуцыя забаронена
  Няма зьвестак
**Прастыту́цыя** (лац. *Prostitute* [pro + statuo] — літаральна «выстаўляць наперад [напаказ]»; таксама «выставіць да ганьбы, ганьбіць») — розьнічны гандаль целам як аб’ектам плоцевага чыну; таксама само рамяство саіцьця і цялесных пяшчотаў. Прастытуцыя зьяўляецца адной з галінаў сэкс-індустрыі. Прававы статус прастытуцыі вар’юецца ад краіны да краіны, дзе можа мець легальны статус ці быць забароненым і разгляданым як злачынства. Прастытуцыя часам завуць самай старажытнай прафэсіяй у сьвеце. Паводле некаторых ацэнак гадавы прыбытак глябальнай індустрыі прастытуцыі складае больш за 100 мільярдаў даляраў.

## Чыньнікі

Прастытутка ў Мэксыцы, вобласьць Тыхуана
У падлеткаў выклікаецца нястачай цялесных і пачуцьцёвых стасункаў з маці ва ўзросьце да трох гадоў.

## Беларусь

У жніўні 1889 г. Цэнтральны статыстычны камітэт Расейскай імпэрыі налічыў у беларускіх губэрнях 862 прастытуткі, 90% зь якіх былі непісьменнымі. Абсалютная большасьць прастытутак заставалася бязьдзетнымі, пагатоў мела ўласных бацькоў, і паходзіла зь бедных сем’яў (56,5%). Звыш паловы, у тым ліку ў публічных дамах, уцягвалася ў прастытуцыю ў падлеткавым узросьце (да 18 гадоў). Таксама найбольшы лік (322, 37,3%) прастытутак належаў да юдэйскага веравызнаньня ў зьвязку з засяроджаньнем жыдоўскага насельніцтва ў местах. Паводле перапісу насельніцтва Расейскай імпэрыі 1897 году ў беларускіх губэрнях налічылі 479 прастытутак. Хоць на вёсцы пражывала 86,5% насельніцтва, сярод прастытутак 63,2% складалі мяшчанкі. У зьвязку з гэтым найбольшую долю (43,2%) склалі жыдоўкі.

На люты 2011 году Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь улічыла 1930 прастытутак, зь іх 637 (33%) у сталіцы, дзе было менш за 20% насельніцтва, і 6 мужчынаў (0,3%).

## Глядзіце таксама

* Мужчынская прастытуцыя

## Крыніцы