Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Амудар’я

Рака| Амудар’я |
| **пушту: د آمو سيند/‎, па-таджыцку: *Амударё, Омударё, Дарёи Ому*, па-туркмэнску: *Amyderýa*, па-ўзбэцку: *Amudaryo*, па-каракалпацку: *Әмиўдәрья |
|  |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Выток  | зьліцьцё рэк: Пяндж і Вахш |
|  Каардынаты вытоку  | 27°06′22″ пн. ш. 68°18′23″ у. д. |
|  Вусьце  | Аральскае мора |
|  Каардынаты вусьця  | 44°06′30″ пн. ш. 59°40′52″ у. д. |
|  Краіны басэйну  | Туркмэністан, Узбэкістан, Таджыкістан і Аўганістан |
|  Вобласьці  | Гор |
|  Даўжыня  | 1415 км |
|  Сярэднегадавы сьцёк  |  каля 2000 м³/с (каля гораду Керкі)
  |
|  Плошча басэйну  | 309 000 км² |
| **Месцазнаходжаньне**  |
|  |
|  **Галерэя здымкаў** у Вікісховішчы
 |

**Амудар’я́** (*раней* Аму-Дар’я) (пушту: د آمو سيند/‎, па-таджыцку: *Амударё, Омударё, Дарёи Ому*, па-туркмэнску: *Amyderýa*, па-ўзбэцку: *Amudaryo*, па-каракалпацку: *Әмиўдәрья*, ад па-пэрсыдзку: آمو‎‎ *Аму* — назва гістарычнага гораду Амуль і па-пэрсыдзку: دریا‎‎ *дар’я* — «рака», «мора»; па-старажытнагрэцку: Ὦξος, па-лацінску: *Oxus*, па-арабску: جيحون‎) — другая па даўжыні (пасьля Сырдар’і) і найвялікшая па паўнаводнасьці рака ў Сярэдняй Азіі.

Даўжыня 1415 км (2620 км — ад вытоку Пянджу з ракой Вахандар'я). Плошча басэйну (вышэй гораду Керкі, 1045 км ад вусьця) 309 тысяч км2 (без басэйнаў рэк Зэраўшан і Кашкадар'я, сьцёк якіх практычна не паступае ў Амудар’ю), сьцёк вады ажыцьцяўляецца з 227 тыс. км².

Утвараецца зьліццём рэк Пяндж і Вахш, упадае ў Аральскае мора, утвараючы дэльту. У сярэднім цячэньні ў Амудар’ю ўпадаюць тры буйныя правыя прытокі (Кафірніган, Сурхандар'я, Шэрабад) і адзін левы прыток (Кундуз). Далей да Аральскага мора яна не атрымлівае ніводнага прытоку.

Напаўненьне ракі ў асноўным складаецца з адталых сьнегавых і ледавіковыя вод, таму максымальныя ўздымы назіраюцца летам, а найменшыя — у студзені — лютым. Працякаючы па раўніне, ад Керкі да Нукусу, Амудар’я губляе большую частку свайго сьцёку на выпарэньнях, інфільтрацыі і арашэньні. Па мутнасьці Амудар’я займае першае месца ў Цэнтральнай Азіі і адно з першых месцаў у сьвеце. Асноўны сьцёк Амудар’і фарміруецца на тэрыторыі Таджыкістану (80%) і часткова ў Паўночным Аўганістане. Потым рака працякае ўздоўж граніцы Аўганістану з Узбэкістанам, перасякае Туркммэністан, далей цячэ ўздоўж туркмэнска-узбэкскай граніцы, зноў вяртаецца ва Ўзбэкістан і ўпадае ў Аральскае мора. У цяперашні час вады ракі даходзяць да Аральскага мора толькі ў пэрыяд найбольш моцных вясновых паводак, так як выкарыстоўваюцца на абрашэньне.

Сярэдні расход вады каля горада Керкі каля 2000 м3/с. Вада Амудар’і выкарыстоўваецца для арашэньня. Найбуйнейшыя каналы: Каракумскі, Аму-Бухарскі і іншыя. У пачатку 1950-х гадоў плянавалася таксама пабудаваць галоўны Туркмэнскі канал, які пачынаўся б у Нукусу і выкарыстаў рэчышча Узбоя, але плян не ажыцьцявілі.

## Глядзіце таксама

* Сундуклі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Амудар’я** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# 706

|  |
| --- |
| Гады |
| 703 · 704 · 705 — **706** — 707 · 708 · 709 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 680‑я · 690‑я — **700‑я** — 710‑я · 720‑я |
| Стагодзьдзі |
| VII ст. — **VIII стагодзьдзе** — IX ст. |

| 706 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 706 *DCCVI* |
| Ад заснаваньня Рыму | 1459 |
| Армянскі каляндар | 155 ԹՎ ՃԾԵ |
| Каляндар Багаі | -1138 — -1137 |
| Бізантыйскі каляндар | 6214 — 6215 |
| Бірманскі каляндар | 68 |
| Будысцкі каляндар | 1250 |
| Каляндар бэрбэраў | 1656 |
| Габрэйскі каляндар | 4466 — 4467 |
| Галяцэнскі каляндар | 10706 |
| Іранскі каляндар | 84 — 85 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 761 — 762 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 628 — 629 |
|  · *Калі-юга* | 3807 — 3808 |
| Карэйскі каляндар | 3039 |
| Кітайскі каляндар | 3402 — 3403 |
| Копцкі каляндар | 422 — 423 |
| Мусульманскі каляндар | 87 — 88 |
| Тайскі сонечны каляндар | 1249 |
| Этыёпскі каляндар | 698 — 699 |

## Падзеі

## Нараджэньні

* Хан Ган, кітайскі мастак

## Сьмерці

## Вонкавыя спасылкі

 **706** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# 892

|  |
| --- |
| Гады |
| 889 · 890 · 891 — **892** — 893 · 894 · 895 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 870‑я · 880‑я — **890‑я** — 900‑я · 910‑я |
| Стагодзьдзі |
| VIII ст. — **IX стагодзьдзе** — X ст. |

| 892 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 892 *DCCCXCII* |
| Ад заснаваньня Рыму | 1645 |
| Армянскі каляндар | 341 ԹՎ ՅԽԱ |
| Каляндар Багаі | -952 — -951 |
| Бізантыйскі каляндар | 6400 — 6401 |
| Бірманскі каляндар | 254 |
| Будысцкі каляндар | 1436 |
| Каляндар бэрбэраў | 1842 |
| Габрэйскі каляндар | 4652 — 4653 |
| Галяцэнскі каляндар | 10892 |
| Іранскі каляндар | 270 — 271 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 947 — 948 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 814 — 815 |
|  · *Калі-юга* | 3993 — 3994 |
| Карэйскі каляндар | 3225 |
| Кітайскі каляндар | 3588 — 3589 |
| Копцкі каляндар | 608 — 609 |
| Мусульманскі каляндар | 278 — 279 |
| Тайскі сонечны каляндар | 1435 |
| Этыёпскі каляндар | 884 — 885 |

## Падзеі

## Нараджэньні

## Сьмерці

## Вонкавыя спасылкі

 **892** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Рачная дэльта

Дэльта Дунаю са спадарожніка
**Дэ́льта** — нізіна ў ніжнім цячэньні буйных рэк, якія ўпадаюць у мелкаводныя ўчасткі мора ці возера, утвораная рачнымі адкладаньнямі. Прарэзаная сеткаю рукавоў і пратокаў. Назва дэльты паходзіць ад пачатковай літары грэцкага альфабэту Δ (дэльта), па падабенству зь якой яна была дадзена ў старажытнасьці трохкутнай дэльце Ніла.

## Вонкавыя спасылкі

 **Рачная дэльта** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Вакцына

Прышчэпка казла супраць воспы й пнэўманіі (Кенія, 2006)
**Вакцы́на** (ад па-лацінску: *vacca* — карова) — мэдычны біялягічны прэпарат для стварэньня імунітэту да інфэкцыйных хваробаў. Вырабляецца з аслабленых альбо забітых мікраарганізмаў, прадуктаў іх жыцьцядзейнасьці, альбо зь іхных антыгенаў, атрыманых геннаінжынэрным альбо хімічным шляхам. Агент узбуджае імунную сыстэму арганізма распазнаваць узбуджальніка пагрозы, зьнішчаць яго й далей распазнаваць і зьнішчаць любы мікраарганізм, зьвязаны з гэтым узбуджальнікам, зь якім ён можа сутыкнуцца ў будучыні. Вакцыны могуць быць прафіляктычнымі (для прадухіленьня або паляпшэньня наступнай інфэкцыі прыродным альбо «дзікім» узбуджальнікам), альбо лячэбнымі (напрыклад, вакцыны супраць рака, якія яшчэ дасьледуюцца).

Працэс увядзеньня вакцыны называецца вакцынацыяй. Вакцынацыя зьяўляецца найбольш эфэктыўным мэтадам прафіляктыкі інфэкцыйных захворваньняў. Пашыраны імунітэт з прычыны вакцынацыі ў значнай ступені абумовіў зьнішчэньне воспы па ўсім сьвеце й значнае абмежаваньне распаўсюду такіх захворваньняў, як то поліяміэліт, адзёр і слупняк на большай частцы сьвету. Эфэктыўнасьць вакцынацыі шырока вывучаная й правераная; напрыклад, вакцыны, якія даказалі сваю эфэктыўнасьць, уключаюць вакцыну супраць грыпу, вакцыну супраць віруса папіломы чалавека, і вакцыну супраць ветранай воспы. Сусьветная арганізацыя аховы здароўя (СААЗ) паведамляе, што ў цяперашні час даступныя ліцэнзаваныя вакцыны супраць дваццаці пяці розных прафіляктычных інфэкцыяў.

Тэрміны «вакцына» й «вакцынацыя» паходзяць ад лацінскае назвы воспы каровы (лац. *Variolae vaccinae*), тэрмінам, распрацаваным Эдўардам Джэнэрам для абазначэньня каровінай воспы. Джэнэр выкарыстаў тэрмін у 1798 годзе назове сваёй працы «Расьсьледаваньне Variolae vaccinae, вядомай як каровіная воспа» (анг. *Inquiry into the Variolae vaccinae Known as the Cow Pox*), дзе ён апісаў ахоўны эфэкт каровінай воспы супраць натуральнай воспы. У 1881 годзе, каб ушанаваць памяць пра Джэнэра, Люі Пастэр прапанаваў пашырыць тэрмін, каб ахапіць новыя ахоўныя прышчэпкі, якія пачалі распрацоўвацца.

У Беларусі праводзіцца плянавая імунапрафіляктыка 9 інфэкцыяў: адзёр, вірусны(en) гепатыт В(en), дыфтэрыя, кохлік(be), краснуха(be), поліяміэліт, слупняк, сухоты й сьвінка.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Вакцыны й сыроваткі на бачыне Curlie
* Вакцыны, якія прадухіляюць хваробы й імунізацыя. СААЗ.
* Гісторыя вакцыны. College of Physicians of Philadelphia.
# 608

|  |
| --- |
| Гады |
| 605 · 606 · 607 — **608** — 609 · 610 · 611 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 580‑я · 590‑я — **600‑я** — 610‑я · 620‑я |
| Стагодзьдзі |
| VI ст. — **VII стагодзьдзе** — VIII ст. |

| 608 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 608 *DCVIII* |
| Ад заснаваньня Рыму | 1361 |
| Армянскі каляндар | 57 ԹՎ ԾԷ |
| Каляндар Багаі | -1236 — -1235 |
| Бізантыйскі каляндар | 6116 — 6117 |
| Бірманскі каляндар | -30 |
| Будысцкі каляндар | 1152 |
| Каляндар бэрбэраў | 1558 |
| Габрэйскі каляндар | 4368 — 4369 |
| Галяцэнскі каляндар | 10608 |
| Іранскі каляндар | 14 BP — 13 BP |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 663 — 664 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 530 — 531 |
|  · *Калі-юга* | 3709 — 3710 |
| Карэйскі каляндар | 2941 |
| Кітайскі каляндар | 3304 — 3305 |
| Копцкі каляндар | 324 — 325 |
| Мусульманскі каляндар | 14 BH — 13 BH |
| Тайскі сонечны каляндар | 1151 |
| Этыёпскі каляндар | 600 — 601 |

## Падзеі

* 25 жніўня — Сьвяты Баніфацы IV стаў 67-м Рымскім Папам

## Нараджэньні

## Сьмерці
# Эстуарый

Эстуарый.
**Эстуа́рый** (ад лацінскага — вусьце ракі, якое затапляецца) — аднарукаўнае варонкападобнае вусьце ракі, якое пашыраецца ў бок мора.

Эстуарыі ўтвараюць пераходную зону паміж рачным і марскім асяродзьдзем і ёсьць прыкладам экатону. Эстуарыі маюць як марскі ўплыў, у тым ліку прыплывы, хвалі і прыток салонай вады, гэтак і флювіяльным уплывам, як то плыні прэснай вады і адкладаў. Зьмешваньне марской і прэснай вады забясьпечвае высокі ўзровень пажыўных рэчываў як у воднай тоўшчы, гэтак і ў адкладах, што робіць эстуарыі аднымі з самых прыдатных прыродных асяродзьдзяў пражываньня розных арганізмаў у сьвеце. Большасьць існых эстуарыяў утварыліся ў эпоху галацэну прыз затапленьне далінаў, вымытых ракою або ледавіком, калі ўзровень мора пачаў падымацца блізу 10 000—12 000 гадоў таму. Яны звычайна клясыфікуюцца ў адпаведнасьці зь іхнымі геамарфалягічнымі асаблівасьцямі або заканамернасьцямі цыркуляцыі вады. Яны могуць мець шмат розных назваў, як то затокі, гавані, лягуны і вадаточы, але некаторыя з гэтых вадаёмаў ня цалкам адпавядаюць вышэйзгаданаму вызначэньню эстуарыя і могуць быць цалкам засоленымі.

Многія эстуарыі пакутуюць ад дэградацыі праз розныя фактары, у тым ліку эрозіі глебы, высечкі лясоў, празьмернага выпасу быдла, празьмернага лову рыбы і асушэньня забалочаных тэрыторыяў. Эўтрафікацыя можа спрычыніць празьмерны прыцёк пажыўных рэчываў ад сьцёку азоту, сьцёкавых водаў ды іншых адкідаў, забруджвальных рэчываў, у тым ліку цяжкіх мэталаў, радыянуклідаў і вуглевадародаў. Таксама зьнішчыць эстуарыі могуць дамбы або плаціны, якія будуюць дзеля барацьбы з паводкамі або адводу вады.

## Крыніцы
# Індэкс разьвіцьця чалавечага патэнцыялу

Мапа, створаная згодна зь індэксам разьвіцьця чалавечага патэнцыялу паводле стану на 2019 год.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   ≥ 0.900
  0.850–0.899
  0.800–0.849
  0.750–0.799
  0.700–0.749 |   0.650–0.699
  0.600–0.649
  0.550–0.599
  0.500–0.549
  0.450–0.499 |   0.400–0.449
  ≤ 0.399
  Няма зьвестак |

**І́ндэкс разьвіцьця́ чалаве́чага патэнцыя́лу (ІРЧП)** — статыстычны зводны індэкс чаканай працягласьці жыцьця, адукацыі (куды ўлучаюць сярэднія гады заканчэньня школы і чаканых гадоў навучаньня пры паступленьні ў структуры сыстэмы вышэйшай адукацыі) і паказьнікаў прыбытку на душу насельніцтва, якія выкарыстоўваюцца дзеля ранжаваньня краінаў на чатыры ўзроўні разьвіцьця. Краіна атрымлівае больш высокі ўзровень ІРЧП, калі працягласьць жыцьця ў ёй ёсьць больш высокай, ўзровень адукацыі ёсьць больш высокім і валавы нацыянальны прадукт паводле парытэту пакупніцнай здольнасьці на душу насельніцтва таксама ёсьць вышэйшым. Індэкс быў распрацаваны пакістанскім эканамістам Магбубам уль Гакам і ў далейшым выкарыстоўваўся дзеля вымярэньня разьвіцьця дзяржаваў у Бюро па справаздачы аб разьвіцьці чалавека Праграмы разьвіцьця ААН.

У справаздачы аб чалавечым разьвіцьці за 2010 год быў уведзены індэкс разьвіцьця чалавечага патэнцыялу з улікам няроўнасьці. Не зважаючы на тое, што просты ІРЧП застаецца карысным, звычайна робяць заўвагу, што гэты паказьнік ёсьць карысным, калі разглядаць яго як індэкс патэнцыйнага разьвіцьця, якога можна было б дасягнуць пры адсутнасьці няроўнасьці. Індэкс заснаваны на падыходзе да чалавечага разьвіцьця, распрацаваным Магбубам уль Гакам, базуючыся на працы Амарт’і Сэна аб чалавечых магчымасьцях. То бок лічыцца, што людзі жадаюць быць сытымі, абароненымі, здаровымі і імкнуцца рабіць працу, атрымліваць адукацыю, галасаваць і браць удзел у грамадзкім жыцьці. Свабода выбару ёсьць цэнтральным пунктам, бо хтосьці выбірае быць галодны, напрыклад з рэлігійных чыньнікаў, што значна адрозьніваецца ад таго, хто галодны, бо не можа дазволіць сабе купіць ежу, або таму, што ў краіне голад. Індэкс не ўлічвае некалькі фактараў, як то чыстае багацьце на душу насельніцтва або адносную якасьць тавараў, якія прадаюцца крамах краіны. Такая сытуацыя, як правіла, зьніжае рэйтынг некаторых з самых разьвітых краінаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт.
# Котка (Фінляндыя)

|  |
| --- |
| Котка |
| Населены пункт |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
| Герб |

 |
|  Краіна  |  Фінляндыя
 |
|  Рэгіён  |  Кюменлаакса
  |
|  Субрэгіён  |  Котка
  |
|  Дата заснаваньня  | 1878 |
|  Кіраўніцтва і ўлада  |
|  Кіраўнік адміністрацыі  | Henry Lindelöf[d] і Esa Sirviö[d] |
|  Заканадаўчы орган  | Kotka City Council[d] |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  |  949,74 км²
 |
|  Тып клімату  | warm-summer humid continental climate[d] |
|  Вышыня НУМ  |  0—69 м
 |
|  Часавы пас  | * UTC+2
* UTC+3 (летні час)
 |
|  Каардынаты  | 60°28′ пн. ш. 26°57′ у. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  |  54 629 чал. (2014)

  |
|  Афіцыйная мова  | фінская мова |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Паштовы індэкс  | 48100–48930 |
|  |
|  Сайт  | Сайт (фін.) |
| Котка на мапе Фінляндыі
Котка
 |

**Котка** (па-фінску: *Kotka*) — горад на поўдні Фінляндыі.

## Вонкавыя спасылкі

* City Population  (анг.)
* Kuntien asukasluvut suuruusjärjestyksessä  (фін.)
# Гуйлінь

|  |
| --- |
| Гуйлінь |
| Населены пункт |
|  |
|  Краіна  |  Кітай
 |
|  Меская акруга  |  Гуанскі-Чжуанскі аўтаномны раён
 |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  | * 27 667,28 км²
 |
|  Вышыня НУМ  | 153 м |
|  Часавы пас  | UTC+8 |
|  Каардынаты  | 25°16′30″ пн. ш. 110°17′46″ у. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  | * ▼4 931 137 чал. (2020)
 |
|  Афіцыйная мова  | кітайская мова і Zhuang[d] |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 0773 |
|  Паштовы індэкс  | 541000–541999 |
|  Нумарны знак  | 桂C і 桂H |
|  |
|  Сайт  | guilin.gov.cn |
| Гуйлінь на мапе Кітаю
Гуйлінь
 |

**Гуйлі́нь** (па-кітайску: 桂林, па-чжуанску: *Gveilinz*) — меская акруга Гуансі-Чжуанскага аўтаномнага раёну КНР, знаходзіцца на заходнім беразе ракі Ліцзян.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел

* **5 раёнаў**: Дэцай, Сюфэн, Сяншань, Цысін, Яньшань.
* **10 паветаў**: Гуаньян, Лінчуань, Ліньгуй, Ліпу, Пінлэ, Зіянь, Цзыюань, Цюаньчжоў, Юнфу, Яншо.
* **2 аўтаномных паветы**: Гунчэн-Яоскі, Луншэнскі шматнацыянальны.

## Панарама Гуйліню

## Адукацыя

* Гуйліньскі тэхналягічны ўнівэрсытэт
* Гуйліньскі мэдычны ўнівэрсытэт
* Гуйліньскі ўнівэрсытэт электронных тэхналёгіяў

## Транспарт

* Чыгунка: Чыгуначная станцыя Гуйлінь
* Паветраны: Міжнародны аэрапорт Guilin Liangjiang

## Гарады-пабрацімы

* Нісікацура, Японія
* Гейстынгс, Новая Зэляндыя
* Арланда, ЗША

## Галерэя

*
*
*
*
*
*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт
# Урумчы

|  |
| --- |
| Урумчы |
| Населены пункт |
|  |
| * Мясцовая назва: ئۈرۈمچى شەھىرى
 |
|  Краіна  |  Кітай
 |
|  Кіраўніцтва і ўлада  |
|  Кіраўнік адміністрацыі  | Ilham Sabir[d] і Memtimin Qadir[d] |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  |  13 783,1 км²
 |
|  Вышыня НУМ  | 800 м |
|  Часавы пас  | UTC+8 і Xinjiang Time[d] |
|  Каардынаты  | 43°49′21″ пн. ш. 87°36′45″ у. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  |  4 054 369 чал.

  |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 991 |
|  Паштовы індэкс  | 830000 |
|  Нумарны знак  | 新A |
|  |
|  Сайт  | urumqi.gov.cn |
| Урумчы на мапе Кітаю
Урумчы
 |

**Уру́мчы** (па-ўйгурску: ئۈرۈمچی) — гарадзкая акруга ва Ўйгурскім аўтаномным раёне КНР, месца знаходжаньня ўраду аўтаномнага раёну. Частае найменьне ў некітайскіх крыніцах «горад Урумчы» адносіцца да чатырох цэнтральных раёнаў гарадзкой акругі.

Урумчы зьяўляецца найбольш аддаленым ад мора буйным горадам у сьвеце. Разьмешчаны на паўночных схілах Цянь-Шаня. У эканоміцы пераважаюць нафтавая, тэкстыльная й мэталюргічная прамысловасьць. Таксама ва Ўрумчы разьмешчаны самы буйны ў Кітаі цэнтар ветраной энэргіі. Урумчы разьмешчаны на чыгунцы Алматы-Пэкін. Міжнародны аэрапорт.
# Ч’япас

|  |
| --- |
| Ч’япас |
| Герб  |
|  Гімн  | гімн Ч’япасу[d] |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Краіна  | * Мэксыка
 |
|  Статус  | штат Мэксыкі[d] |
|  Адміністрацыйны цэнтар  | Тустля-Гут’ерэс |
|  Дата ўтварэньня  | 1824 |
|  Насельніцтва  | * 5 217 908 чал. (2015)
 |
|  Плошча  | * 73 311 км²
 |
|  Вышыня па-над узр. м.  **·** сярэдняя вышыня  |  4080 м і 486 м |
|  Месцазнаходжаньне  |
|  |
|  Мэдыя-зьвесткі  |
|  Часавы пас  |  UTC-6
  |
|  Код ISO 3166-2  | MX-CHP |
|  Паштовыя індэксы  | 29 – 30 |
|  Афіцыйны сайт |
|    Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы  |

**Ч’япас** (па-гішпанску: *Estado Libre y Soberano de Chiapas*) — адзін з трыццаці аднаго штату ў цэнтральнай частцы Мэксыкі. Плошча — 73 289 км². Насельніцтва складае 4 796 580 чалавек (2010 год). Адміністрацыйны цэнтар — горад Тустла-Гут’ерэс.

**Ч’япас**
## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Ч’япас** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Пажар

Барацьба з пажарам
**Пажар** — некантраляваны працэс гарэньня, якія наносяць матэрыяльны ўрон, шкоду жыцьця і здароўю грамадзян, інтарэсам грамадзтва і дзяржавы.

## Прычыны ўзьнікненьня

* неасьцярожнае абыходжаньне з агнём;
* невыкананьне правілаў эксплюатацыі вытворчага абсталяваньня і электрычных прыладаў;
* самазагараньне рэчываў і матэрыялаў;
* разрады статычнай электрычнасьці;
* навальнічныя разрады;
* падпалы.

## Беларусь

За 2010 г. на пажарах загінулі 1110 жыхароў краіны. 25 кастрычніка ў выніку выбуху на заводзе «Пінскдрэў-ДСП» адбыўся пажар, які забраў 14 жыцьцяў.

## Буйныя пажары

* Пажар у Лёндане 1666 году

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Пажар** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Эпіграфіка

Рагвалодаў камень
**Эпіграфіка** (ад грэц. *επιγραφή* — «надпіс») — дапаможная гістарычная дысцыпліна, прыкладная гістарычная і філялягічная дысцыпліна, якая вывучае зьмест і формы надпісаў на цьвёрдых матэрыялах, такіх як камень, кераміка, мэтал і іншыя, і клясыфікуе іх у адпаведнасьці зь іхным часовым і культурным кантэкстам. Вывучэньнем старажытнага пісьма, зробленага пераважна чарніламі, займаецца асобная дысцыпліна палеаграфія.

Часам узьнікненьня эпіграфікі лічыцца пэрыяд Адраджэньня. Мэтодыка эпіграфікі як навукі была распрацавана ў XVIII—XIX стагодзьдзях. Расшыфроўка герогліфаў Старажытнага Эгіпту, бабілёнскага клінапісу, мікенскай пісьменнасьці значна пашырыла ў XIX—XX стагодзьдзях сфэру прымяненьня эпіграфікі.

Найбольш значныя ўсходнеславянскія помнікі эпіграфікі — надпісы XI—XIV стагодзьдзяў на сьценах Наўгародзкага Сафійскага сабора й XI—XVII стагодзьдзяў на сьценах кіеўскіх культавых збудаваньняў. Эпіграфічныя тэксты ёсьць адна з асноўных крыніцаў палітычнай, сацыяльнай і эканамічнай гісторыі. Як правіла, час стварэньня надпісаў адпавядае зьмешчаным у іх зьвесткам.

## Асноўныя пэрыядычныя выданьні

* «Нумизматика и эпиграфика» (з 1960 году);
* «Эпиграфика Востока» (з 1947 году);
* «Supplementum epigraphicum graecum» (Leiden, з 1923 году);
* «Année epigraphique» (P., з 1888 году);
* «Epigraphia Indica» (Calc.-Delhi, з 1888 году);

## Глядзіце таксама

* Барысавы камяні
* Рагвалодаў камень
# 314 да н. э.

|  |
| --- |
| Гады |
| 317 да н. э. · 316 да н. э. · 315 да н. э. — **314 да н. э.** — 313 да н. э. · 312 да н. э. · 311 да н. э. |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 330‑я да н. э. · 320‑я да н. э. — **310‑я да н. э.** — 300‑я да н. э. · 290‑я да н. э. |
| Стагодзьдзі |
| V ст. да н. э. — **IV стагодзьдзе да н. э.** — III ст. да н. э. |

| 314 год да н. э. у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 314 да н. э.  |
| Ад заснаваньня Рыму | 440 |
| Армянскі каляндар | *N/A* |
| Каляндар Багаі | -2157 — -2156 |
| Бізантыйскі каляндар | 5195 — 5196 |
| Бірманскі каляндар | -951 |
| Будысцкі каляндар | 231 |
| Каляндар бэрбэраў | 637 |
| Габрэйскі каляндар | 3447 — 3448 |
| Галяцэнскі каляндар | 9687 |
| Іранскі каляндар | 935 BP — 934 BP |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | -258 — -257 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | *N/A* |
|  · *Калі-юга* | 2788 — 2789 |
| Карэйскі каляндар | 2020 |
| Кітайскі каляндар | 2383 — 2384 |
| Копцкі каляндар | -597 — -596 |
| Мусульманскі каляндар | 964 BH — 963 BH |
| Тайскі сонечны каляндар | 230 |
| Этыёпскі каляндар | -321 — -320 |

## Падзеі

## Нараджэньні

## Сьмерці

## Вонкавыя спасылкі

 **314 да н. э.** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Палац (пабудова)

Мірскі замак, палац
**Пала́ц** (польск. *рałac* ад італ. *palazzo* ад лац. *palatinum*) — рэпрэзэнтатыўны будынак вялікіх памераў.

Палацы вядомыя на Беларусі з XIV ст., першапачаткова былі складовай часткаю замка, былі ўключаны ў комплекс фартыфікацыйных умацаваньняў і абсталяваны адпаведнымі абарончымі элемэнтамі (прыкладам Стары замак (Горадня)). У далейшым з увядзеньнем бастыённай сыстэмы фартыфікацыі палац набыў функцыі камфортнай рэзыдэнцыі пасярод муравана-земляных умацаваньняў. З канца XVІІІ ст. палацы будуюцца на адкрытай мясцовасьці ў комплексе з гаспадарчымі пабудовамі і паркамі, утвараюцца г. зв. палацава-паркавыя комплексы.

Палац Паскевічаў-Румянцавых у Гомелі
У архітэктуры ХХ ст. палацамі называюць публічныя збудаваньні (Палац Рэспублікі (Менск)).

## Літаратура

* Лазука, Б. А. Слоўнік тэрмінаў: Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. Мн., 2001. ISBN 985-01-0124-5
# 123 да н. э.

|  |
| --- |
| Гады |
| 126 да н. э. · 125 да н. э. · 124 да н. э. — **123 да н. э.** — 122 да н. э. · 121 да н. э. · 120 да н. э. |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 140‑я да н. э. · 130‑я да н. э. — **120‑я да н. э.** — 110‑я да н. э. · 100‑я да н. э. |
| Стагодзьдзі |
| III ст. да н. э. — **II стагодзьдзе да н. э.** — I ст. да н. э. |

| 123 год да н. э. у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 123 да н. э.  |
| Ад заснаваньня Рыму | 631 |
| Армянскі каляндар | *N/A* |
| Каляндар Багаі | -1966 — -1965 |
| Бізантыйскі каляндар | 5386 — 5387 |
| Бірманскі каляндар | -760 |
| Будысцкі каляндар | 422 |
| Каляндар бэрбэраў | 828 |
| Габрэйскі каляндар | 3638 — 3639 |
| Галяцэнскі каляндар | 9878 |
| Іранскі каляндар | 744 BP — 743 BP |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | -67 — -66 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | *N/A* |
|  · *Калі-юга* | 2979 — 2980 |
| Карэйскі каляндар | 2211 |
| Кітайскі каляндар | 2574 — 2575 |
| Копцкі каляндар | -406 — -405 |
| Мусульманскі каляндар | 767 BH — 766 BH |
| Тайскі сонечны каляндар | 421 |
| Этыёпскі каляндар | -130 — -129 |

## Падзеі

## Нараджэньні

## Сьмерці
# 113

|  |
| --- |
| Гады |
| 110 · 111 · 112 — **113** — 114 · 115 · 116 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 90‑я · 100‑я — **110‑я** — 120‑я · 130‑я |
| Стагодзьдзі |
| I ст. — **II стагодзьдзе** — III ст. |

| 113 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 113 *CXIII* |
| Ад заснаваньня Рыму | 866 |
| Армянскі каляндар | *N/A* |
| Каляндар Багаі | -1731 — -1730 |
| Бізантыйскі каляндар | 5621 — 5622 |
| Бірманскі каляндар | -525 |
| Будысцкі каляндар | 657 |
| Каляндар бэрбэраў | 1063 |
| Габрэйскі каляндар | 3873 — 3874 |
| Галяцэнскі каляндар | 10113 |
| Іранскі каляндар | 509 BP — 508 BP |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 168 — 169 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 35 — 36 |
|  · *Калі-юга* | 3214 — 3215 |
| Карэйскі каляндар | 2446 |
| Кітайскі каляндар | 2809 — 2810 |
| Копцкі каляндар | -171 — -170 |
| Мусульманскі каляндар | 525 BH — 524 BH |
| Тайскі сонечны каляндар | 656 |
| Этыёпскі каляндар | 105 — 106 |

### Падзеі

* Рымскі імпэратар Траян пачаў вайсковую выправу супраць Партыі, захапіў Армэнію.

### Нараджэньні

### Сьмерці

## Вонкавыя спасылкі

 **113** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў