Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Коста-Рыка

|  |
| --- |
| **Коста-Рыка** República de Costa Rica |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
| **Нацыянальны дэвіз**: *«Vivan siempre el trabajo y la paz» (у перакладзе: «Няхай праца і спакой цягнуцца вечна»)* |
| **Дзяржаўны гімн**: «*Noble patria, tu hermosa bandera*» |
|  |
| **Афіцыйная мова** | Гішпанская |
| **Сталіца** | Сан-Хасэ |
| **Найбуйнейшы горад** | Сан-Хасэ |
| **Форма кіраваньня** Прэзыдэнт | Рэспубліка Люіс Гільлерма Саліс |
| **Плошча**  • агульная  • адсотак вады | 128-е месца ў сьвеце 51 100 км² 0,7% |
| **Насельніцтва**  • агульнае (2011)  • шчыльнасьць | 123-е месца ў сьвеце 4 586 353 84/км² |
| **СУП**  • агульны (2013)  • на душу насельніцтва | 84-е месца ў сьвеце $61,427 млрд $12 874 |
| **Валюта** | Кастарыканскі калён (CRC) |
| **Часавы пас**  • улетку | CRC (UTC-6) ARST (UTC-6) |
| **Незалежнасьць** ад Гішпаніі | 15 верасьня 1821 |
| **Аўтамабільны знак** | CR |
| **Дамэн верхняга ўзроўню** | .cr |
| **Тэлефонны код** | +506 |
|  |

**Коста-Рыка**, афіцыйна — **Рэспубліка Коста-Рыка** (па-гішпанску: *Costa Rica* ці *República de Costa Rica*) — краіна ў Цэнтральнай Амэрыцы, мяжуе зь Нікарагуа на поўначы і з Панамай на паўднёвым усходзе, з захаду і поўдня амываецца Ціхім акіянам, а з усходу — Карыбскім морам.

## Геаграфія

У Коста-Рыцы знаходзіцца адзін з самых актыўных вульканаў сьвету — Арэнал.

## Адукацыя і культура

У горадзе Санта-Ана (правінцыя Сан-Хасэ) дзейнічае адзін з каледжаў міжнароднай супольнасьці.

## Вонкавыя спасылкі

* Коста-Рыка — турыстычны сайт
# XVI стагодзьдзе

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *1490-я* | 1490 | 1491 | 1492 | 1493 | 1494 | 1495 | 1496 | 1497 | 1498 | 1499 |
| *1500-я* | 1500 | 1501 | 1502 | 1503 | 1504 | 1505 | 1506 | 1507 | 1508 | 1509 |
| *1510-я* | 1510 | 1511 | 1512 | 1513 | 1514 | 1515 | 1516 | 1517 | 1518 | 1519 |
| *1520-я* | 1520 | 1521 | 1522 | 1523 | 1524 | 1525 | 1526 | 1527 | 1528 | 1529 |
| *1530-я* | 1530 | 1531 | 1532 | 1533 | 1534 | 1535 | 1536 | 1537 | 1538 | 1539 |
| *1540-я* | 1540 | 1541 | 1542 | 1543 | 1544 | 1545 | 1546 | 1547 | 1548 | 1549 |
| *1550-я* | 1550 | 1551 | 1552 | 1553 | 1554 | 1555 | 1556 | 1557 | 1558 | 1559 |
| *1560-я* | 1560 | 1561 | 1562 | 1563 | 1564 | 1565 | 1566 | 1567 | 1568 | 1569 |
| *1570-я* | 1570 | 1571 | 1572 | 1573 | 1574 | 1575 | 1576 | 1577 | 1578 | 1579 |
| *1580-я* | 1580 | 1581 | 1582 | 1583 | 1584 | 1585 | 1586 | 1587 | 1588 | 1589 |
| *1590-я* | 1590 | 1591 | 1592 | 1593 | 1594 | 1595 | 1596 | 1597 | 1598 | 1599 |
| *1600-я* | 1600 | 1601 | 1602 | 1603 | 1604 | 1605 | 1606 | 1607 | 1608 | 1609 |
| **15 стагодзьдзе — 16 стагодзьдзе — 17 стагодзьдзе** |

**XVI стаго́дзьдзе** (**16 стаго́дзьдзе**) доўжылася з 1501 па 1600 год па Грыгарыянскім календары.
# 1831

|  |
| --- |
| Гады |
| 1828 · 1829 · 1830 — **1831** — 1832 · 1833 · 1834 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1810‑я · 1820‑я — **1830‑я** — 1840‑я · 1850‑я |
| Стагодзьдзі |
| XVIII ст. — **XIX стагодзьдзе** — XX ст. |

| 1831 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1831 *MDCCCXXXI* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2584 |
| Армянскі каляндар | 1280 ԹՎ ՌՄՁ |
| Каляндар Багаі | -13 — -12 |
| Бізантыйскі каляндар | 7339 — 7340 |
| Бірманскі каляндар | 1193 |
| Будысцкі каляндар | 2375 |
| Каляндар бэрбэраў | 2781 |
| Габрэйскі каляндар | 5591 — 5592 |
| Галяцэнскі каляндар | 11831 |
| Іранскі каляндар | 1209 — 1210 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1886 — 1887 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1753 — 1754 |
|  · *Калі-юга* | 4932 — 4933 |
| Карэйскі каляндар | 4164 |
| Кітайскі каляндар | 4527 — 4528 |
| Копцкі каляндар | 1547 — 1548 |
| Мусульманскі каляндар | 1246 — 1247 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2374 |
| Этыёпскі каляндар | 1823 — 1824 |

**1831** (MDCCCXXXI) — звычайны год Грыгарыянскага календара, які пачынаецца ў суботу, і звычайны год юліянскага календара, які пачынаецца ў чацьвер; 1831-ы год нашай эры (н. э.) і *ад Нараджэньня Хрыстовага* (Н. Хр.); 831-ы год II тысячагодзьдзя, 31-ы год XIX стагодзьдзя і 2-і год 1830-га дзесяцігодзьдзя. У пачатку 1831 году грыгарыянскі каляндар апярэджваў на 12 дзён юліянскі каляндар, якім дзе-нідзе працягвалі карыстацца да 1923.

## Падзеі

* 29 красавіка — адбылася бітва пад Кейданамі
* 13 траўня — адбылася бітва пад Янджэявам
* 14 траўня — адбылася бітва пад Дашавам
* 1 чэрвеня — Джэймсам Росам быў адкрыты паўночны магнітны полюс Зямлі
* 21 ліпеня — Леапольд I стаў каралём Бэльгіі

## Нараджэньні

* 15 сакавіка — Даніэль Камбоні, італьянскі місіянэр
* 5 траўня — Уладзіслаў Борзабагаты, паўстанцкі камісар Наваградзкага павету ў 1863 годзе, удзельнік Парыскай Камуны, мэмуарыст
* 13 чэрвеня — Джэймс Максвэл, брытанскі фізык
* 18 чэрвеня — Міхал Валовіч, беларускі рэвалюцыянэр
* 15 жніўня — Вінцэсь Каратынскі, беларускі паэт і журналіст
* 19 жніўня — Зыгмунт Чаховіч, удзельнік паўстаньня 1863 году
* 8 кастрычніка — Міхал Ельскі, беларускі скрыпач, кампазытар і пісьменьнік

## Сьмерці

* 14 лістапада — Георг Гегель, нямецкі філёзаф
* 23 сьнежня — Эмілія Плятэр, беларуская рэвалюцыянэрка
# 1903

|  |
| --- |
| Гады |
| 1900 · 1901 · 1902 — **1903** — 1904 · 1905 · 1906 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1880‑я · 1890‑я — **1900‑я** — 1910‑я · 1920‑я |
| Стагодзьдзі |
| XIX ст. — **XX стагодзьдзе** — XXI ст. |

| 1903 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1903 *MCMIII* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2656 |
| Армянскі каляндар | 1352 ԹՎ ՌՅԾԲ |
| Каляндар Багаі | 59 — 60 |
| Бізантыйскі каляндар | 7411 — 7412 |
| Бірманскі каляндар | 1265 |
| Будысцкі каляндар | 2447 |
| Каляндар бэрбэраў | 2853 |
| Габрэйскі каляндар | 5663 — 5664 |
| Галяцэнскі каляндар | 11903 |
| Іранскі каляндар | 1281 — 1282 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1958 — 1959 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1825 — 1826 |
|  · *Калі-юга* | 5004 — 5005 |
| Карэйскі каляндар | 4236 |
| Кітайскі каляндар | 4599 — 4600 |
| Копцкі каляндар | 1619 — 1620 |
| Мусульманскі каляндар | 1320 — 1321 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2446 |
| Этыёпскі каляндар | 1895 — 1896 |

**1903** (MCMIII) — звычайны год Грыгарыянскага календара, які пачынаецца ў чацьвер, і звычайны год юліянскага календара, які пачынаецца ў сераду; 1903-і год нашай эры (н. э.) і *ад Нараджэньня Хрыстовага* (Н. Хр.); 903-і год II тысячагодзьдзя, 3-і год XX стагодзьдзя і 4-ы год 1900-га дзесяцігодзьдзя. У пачатку 1903 году грыгарыянскі каляндар апярэджваў на 13 дзён юліянскі каляндар, якім дзе-нідзе працягвалі карыстацца да 1923.

## Падзеі

* 1 студзеня — Эдуард VII, кароль Злучанага Каралеўства, стаў кайзэрам Індыі
* 1 ліпеня — мэрыя Вены ўтварыла «Венскія лініі» для кіраваньня гарадзкімі перавозкамі
* 17 сьнежня — першы пасьпяховы палёт на самалёце з рухавіком унутранага згараньня ажыцьцявілі амэрыканскія мэханікі браты Ўілбур і Орвіл Райт

## Нараджэньні

* 13 лютага — Жорж Сымэнон, бэльгійскі дэтэктыўны пісьменьнік
* 27 лютага — Ёзэф Доў Салавейчык, адзін з найбуйнейшых галахістаў і жыдоўскіх мысьляроў XX стагодзьдзя
* 25 чэрвеня — Джордж Оруэл, ангельскі пісьменьнік
* 11 ліпеня — Вільям Генрыхавіч Фішэр, савецкі пісьменьнік нямецкага паходжаньня
* 20 верасьня — Натальля Арсеньнева, беларуская паэтка
* 27 верасьня — Вера Харужая, беларуская падпольніца, партызанка
* 14 кастрычніка — Сямён Косбэрг, савецкі канструктар ракетных рухавікоў
* 1 лістапада — Кузьма Кісялёў, савецкі дзяржаўны дзяяч і дыплямат Беларусі
* 27 лістапада — Піліп Пестрак, беларускі паэт, празаік, публіцыст, крытык

## Сьмерці

* 15 красавіка — Людвік Станіслаў Фадзей Акінчыц, лекар, паўстанец 1863 року
* 22 верасьня — Мэноцьці Гарыбальдзі, італійскі й польскі вайсковец
# 1979

|  |
| --- |
| Гады |
| 1976 · 1977 · 1978 — **1979** — 1980 · 1981 · 1982 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1950‑я · 1960‑я — **1970‑я** — 1980‑я · 1990‑я |
| Стагодзьдзі |
| XIX ст. — **XX стагодзьдзе** — XXI ст. |

| 1979 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1979 *MCMLXXIX* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2732 |
| Армянскі каляндар | 1428 ԹՎ ՌՆԻԸ |
| Каляндар Багаі | 135 — 136 |
| Бізантыйскі каляндар | 7487 — 7488 |
| Бірманскі каляндар | 1341 |
| Будысцкі каляндар | 2523 |
| Каляндар бэрбэраў | 2929 |
| Габрэйскі каляндар | 5739 — 5740 |
| Галяцэнскі каляндар | 11979 |
| Іранскі каляндар | 1357 — 1358 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 2034 — 2035 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1901 — 1902 |
|  · *Калі-юга* | 5080 — 5081 |
| Карэйскі каляндар | 4312 |
| Кітайскі каляндар | 4675 — 4676 |
| Копцкі каляндар | 1695 — 1696 |
| Мусульманскі каляндар | 1399 — 1400 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2522 |
| Час Unix | 777600 — 863999 |
| Этыёпскі каляндар | 1971 — 1972 |

**1979** (MCMLXXIX) — звычайны год Грыгарыянскага календара, які пачынаецца ў панядзелак; 1979-ы год нашай эры (н. э.) і *ад Нараджэньня Хрыстовага* (Н. Хр.); 979-ы год II тысячагодзьдзя, 79-ы год XX стагодзьдзя і 10-ы і апошні год 1970-га дзесяцігодзьдзя.

## Падзеі

* Менскі паліграфкамбінат імя Якуба Коласа выпусьціў мільярдную кнігу
* 11 лютага — дзяржаўны пераварот у Іране, зрынаньне шаха Мухамэда Пэхлеві
* 1 красавіка — ператварэньне Ірана ў ісламскую рэспубліку паводле рэфэрэндуму 29-30 сакавіка
* 16 ліпеня — Анастас Самоса падаў у адстаўку з пасады прэзыдэнта Нікарагуа
* 18 ліпеня — другая Дамова аб абмежаваньні стратэгічных узбраеньняў між ЗША й СССР
* 16 жніўня — абвешчаныя Амяльнянскі і Мацеевіцкі заказьнікі
* 24 сьнежня — савецкае ўварваньне ў Аўганістан

### Нобэлеўская прэмія

* літаратура — Адысэяс Элітыс
* мір — Маці Тэрэза
* фізыка — Глэшаў / Салам / Вайнбэрг
* хімія — Гэрбэрт Браўн / Георг Вітыг
* па фізыялёгіі ці мэдыцыне — Алан Кормак / Годфры Гаўнзфілд

## Нараджэньні

* 12 лютага — Джэсі Спэнсэр, аўстралійскі актор
* 18 сакавіка — Адам Левайн, амэрыканскі сьпявак
* 15 чэрвеня — Юлія Несьцярэнка, беларуская лёгкаатлетка, алімпійская чэмпіёнка ў спрынце на 100 мэтраў
* 15 лістапада — Клара Яндава, чэская акторка тэатру і кіно

## Сьмерці

* 2 лютага — Сыд Вішэс, брытанскі музыка
* 14 сакавіка — Міхась Сяўрук, беларускі мастак і графік
* 27 сакавіка — Рыгор Крушына, беларускі паэт
# Мурашкі (вусякі)

|  |
| --- |
| Мурашкі |
|  |
| Клясыфікацыя |
| Надцарства | Эўкарыёты
 |
| Царства | Жывёлы
 |
| Тып | Чэлясаногія
 |
| Кляса | Вусякі
 |
| Атрад | Балонкавакрылыя
 |
| Сямейства | Мурашкі
 |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Arthropoda* |
| **Мурашкі на ВіківідахМурашкі ў Вікісховішчы**ITIS **154193** · NCBI **36668** |

**Мурашкі** (па-лацінску: *Arthropoda*) — сямейства грамадзкіх вусякоў атрада перапонкавакрылых, да якога таксама ставяцца восы і пчолы. Адносяцца да ліку найболей распаўсюджаных вусякоў, даволі цікавы сваёй арганізацыяй супольства. Навука, якая займаецца вывучэньнем мурашак, называецца мірмэкалёгіей. Мурашкі эвалюцыянавалі ад восападобнага продка ў крэйдавы пэрыяд, каля 140 мільёнаў гадоў таму.

Мурашкі ўтвараюць калёніі, якія вар’іруюцца ў памерах ад некалькіх дзесяткаў драпежных асобаў, якія жывуць у невялікіх натуральных поласьцях да высокаарганізаваных калёніяў, якія могуць займаць вялікія тэрыторыі і складаюцца зь мільёнаў арганізмаў. У вялікіх калёніях асобныя мурашкі адносяцца да розных «кастаў», як то бяскрылыя самкі, жаўнеры, працоўнікі і іншыя спэцыялізаваныя групы. Калёніі часам разглядаюцца як супэрарганізм, бо мурашкі ў іх дзейнічаюць як адзінае цэлае, калектыўна працуючы разам на падтрымку жыцьцядзейнасьці калёніі.

Мурашкі калянізавалі амаль кожны вучастак сушы на Зямлі. Адзінымі месцамі, пазбаўленыя мурашкаў, зьяўляюцца Антарктыда і некалькі аддаленых або негасьцінных астравоў, зь цяжкімі ўмовамі жыцьця. Мурашыныя калёніі квітнеюць у большасьці экасыстэмаў, а таксама могуць утвараць да 15—25% ад біямасы жывёлаў на пэўнай тэрыторыі. Іхны посьпех выжываньня ў розных асяродзьдзях атаесамляецца зь іхнай сацыяльнай арганізацыяй і іхнай здольнасьцю зьмяняць асяродзьдзе пражываньня, задзейнічаць рэсурсы, і здольнасьць да самаабароны.

Мурашынае супольства практыкуе падзел працы, зносіны паміж асобамі, і здольнасьць вырашаць складаныя задачы. Гэтыя паралелі з чалавечымі супольнасьцямі ўжо даўно зьяўляецца крыніцай натхненьня і прадметам дасьледаваньняў. Шматлікія чалавечыя культуры выкарыстоўваюць мурашак ў ежу, для атрыманьня лекаў і рытуалаў. Некаторыя віды высока цэняцца ў ролі біялягічных сродкаў барацьбы з шкоднікамі.

## Глядзіце таксама

* Camponotus herculeanus

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Мурашкі (вусякі)** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* AntBase. Таксанамічная база зьвестак.
* Форум пра мурашоў. AntStore.
* Мурашкі. AntClub.
# Кот

|  |
| --- |
| Кот свойскі |
|  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы
 |
| Тып | Хордавыя
 |
| Падтып | Хрыбетныя
 |
| Кляса | Сысуны
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя
 |
| Атрад | Драпежныя
 |
| Падатрад | Коткападобныя
 |
| Сямейства | Каціныя
 |
| Падсямейства | Felinae
 |
| Род | Felis |
| Від | **F. catus** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Felis sylvestris catus* |
| **Кот свойскі на ВіківідахКот свойскі ў Вікісховішчы** |

**Кот свойскі** (па-лацінску: *Félis silvéstris cátus*) — свойская жывёліна з атраду драпежных. З заалягічнага пункту гледжаньня, свойскі кот ёсьць сысун сямейства каціных атраду драпежных. Раней свойскага ката нярэдка разглядалі як асобны біялягічны від. З пункту гледжаньня сучаснай біялягічнай сыстэматыкі свойскі кот (лац. *Felis silvestris catus*) зьяўляецца падвідам ляснога ката (лац. *Felis silvestris*). Нягледзячы на тое, што кот можа самастойна паляваць на грызуноў і іншых дробных жывёлаў, ён зьяўляецца сацыяльнай жывёлай, якая выкарыстоўвае для зносінаў шырокі дыяпазон гукавых сыгналаў, а таксама фэрамоны і рухі цела.

Каты звычайна маюць вагу ад 2,5 да 7 кг. Растуць хутка і ў 6—8 месяцаў дасягаюць плоцевай сьпеласьці. У пэрыяд размнажэньня, зь лютага па верасень, яны надзвычай неспакойныя, імкнуцца зьбегчы з хаты, выдаюць гучныя грудныя гукі, часьцяком і своеасабліва труцца аб розныя прадметы, качаюцца па падлозе. Тэрмін цяжарнасьці складае да 68 сутак. Нашчадзтва звычайна складае ад 1 да 7 кацянятаў, але часьцей за ўсё колькасьцю вар’юецца ад 3 да 6 кацянятаў, якія нараджаюцца сьляпымі й бездапаможнымі, але пачынаюць бачыць ужо на 8—10 содні. У 3—4 тыдні іх можна падкормліваць малаком і іншай лёгкай ежай.

У цяперашні час у сьвеце налічваецца каля 600 млн свйоскіх катоў, выведзена каля 256 пародаў, ад даўгашэрсных, як то пэрсыдзкі кот, да пазбаўленых воўны, як то сьфінксы, прызнаных і зарэгістраваных рознымі фэліналягічнымі арганізацыямі. У многіх мясцовасьцях ёсьць клюбы аматараў катоў, якія займаюцца сэлекцыйнай працай, удзельнічаюць у выставах і іншых мерапрыемствах. На працягу 10 тысячаў гадоў каты цэняцца чалавекам, у тым ліку за здольнасьць паляваць на грызуноў і іншых хатніх шкоднікаў.

## Глядзіце таксама

* Мяўканьне

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт Сусьветнай фэдэрацыі катоў
* Афіцыйны сайт FIFe (Fédération International Féline)
* Фатаздымкі розных пародаў катоў
# 17 ліпеня

|  |
| --- |
| ← **ліпень** → |
| Пн | Аў | Ср | Чц | Пт | Сб | Нд |
|   |   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |   |
| 2026 год Усе дні |

**17 лі́пеня** — 198-ы дзень году (199-ы ў высакосным годзе) паводле Грыгарыянскага календару. Да канца году застаецца 167 дзён.

## Падзеі

* 1570 — У Вільні заснаваны езуіцкі калегіюм, пазьней ператвораны ў Віленскі ўнівэрсытэт
* 1933 — пад Мысьлібожам (сучасная Польшча, тады Трэці рэйх) разьбіўся самалёт, на якім двух летувіскіх лётчыкаў пераляцелі Атлянтычны акіян і ляцелі ў кірунку Летувы. Абодва лётчыкі загінулі

## Нараджэньні

* 1796 — Ян Чачот, паэт-рамантык, філямат, філярэт, фальклярыст, этнограф і драматург
* 1927 — Міраслаў Валек, славацкі паэт, публіцыст, перакладнік, дзяржаўны дзяяч
* 1937 — Георгій Таразевіч, савецкі і беларускі палітычны дзяяч
* 1954 — Ангела Мэркель, нямецкі палітык, лідэр ХДЗ, фэдэральны канцлер Нямеччыны
* 1965 — Валер Калесьнік, беларускі дыплямат

## Сьмерці

* 924 — Эдўард Старэйшы, кароль Ангельшчыны з Ўэсэкскай дынастыі
* 1762 — Пётар III, расейскі імпэратар
* 1838 — Юзаф Арнульф Гедройц, князь, жамойцкі біскуп, летувіскі пісьменьнік, асьветнік, перакладчык
* 1918 — Мікалай ІІ, расійскі імпэратар, Святы ў Рускай і Сербскай праваслаўных цэрквах
* 1935 — Джордж Вільям Расэл, ірляндзкі паэт
* 1954 — Вінцас Крэве-Міцкевіч, летувіскі пісьменьнік, празаік, паэт, крытык, драматург, публіцыст, перакладнік; клясык летувіскай літаратуры
* 1959 — Білі Холідэй, амэрыканская джазавая сьпявачка
* 2008 — Віталь Шкраба, прафэсійны беларускі баксэр, двухразовы чэмпіён Беларусі
* 2009 — Лешак Калакоўскі, польскі філёзаф
* 2009 — Ўолтар Кронкайт, амэрыканскі журналіст, вядучы на тэлеканале CBS
* 2014 — Вілем Вітэвээн, нідэрляндзкі палітык

## Сьвяты
# Манарх

**Манарх** (па-грэцку: *μόναρχος*, ад па-грэцку: *μόνος*, «адзін» і па-грэцку: *αρχός*, «кіраўнік» — адзінаўладны кіраўнік, уладар) — спадчынны або (радзей) выбарны глава манархічнай дзяржавы (цар, імпэратар, кароль, цэзар, кайзэр, фараон, князь, прынц, герцаг, экзарх, негус, шах, султан, эмір, халіф, хан, малік, бей, візір, пуштун, махараджа і т. п.).

У руках манарха можа быць засяроджаная вярхоўная дзяржаўная, вайсковая і судовая ўлада (абсалютная манархія, цяпер толькі ў краінах Азіі; Ватыкан зьяўляецца манархіяй тэакратычнай), у наш час яна звычайна абмежаваная вышэйшым заканадаўчым органам краіны (тады кажуць аб парлямэнцкай, або канстытуцыйнай манархіі).

## Глядзіце таксама

* Манархія
* Сьпіс валадыроў-манархаў
# Цынь Шыхуандзі

|  |
| --- |
| Цынь Шыхуандзі па-кітайску: 秦始皇 |
|  |
|  |
|
Цынь Шыхуандзі — першы імпэратар аб’яднанага Кітаю |
|
221 да н. э. — 210 да н. э. |
| Наступнік |
Хун Эршы |
| Асабістыя зьвесткі |
| Нарадзіўся | 259 да н. э.,  |
| Памёр | 210 да н. э.,  |

**Цынь Шыхуандзі** (па-кітайску: 秦始皇; 259 да н. э. — 210 да н. э.) — уладар царства Цын з 246 году да н. э., які паклаў канец пэрыяду Царстваў у барацьбе (Чжань го). Да 221 году да н. э. ён усталяваў аднаасобнае панаваньне на ўсёй тэрыторыі Ўнутранага Кітаю й увайшоў у гісторыю як уладар цэнтралізаванай кітайскай дзяржавы. Заснаваная ім дынастыя Цын, якая плянавала правіць Кітаем на працягу 10 тысячаў пакаленьняў, была скінута празь некалькі гадоў пасьля яго сьмерці.

Цынь Шыхуандзі правёў грандыёзную кампанію па аб’яднаньні Паднябеснай. Была створаная агульнакітайская сетка дарог, зьнесеныя абарончыя сьцены паміж царствамі й дабудаваныя паўночныя ўчасткі (тым самым створана Вялікая кітайская сьцяна), уніфікавана герагліфічнае пісьмо, грашовая сыстэма, сыстэма мераў, краіна падзелена на ваенныя акругі. Імпэратар праводзіў рэгулярныя інспэкцыі розных частак краіны, ён першым з кітайскіх правіцеляў выйшаў на марскі бераг, паклаўшы пачатак традыцыі манаршых узыходжаньняў на гару Тайшань.

Праўленьне Цынь Шыхуандзі было заснавана на прынцыпах легізму, выкладзеных у трактаце «Хань Фэйцзы». Між тым усе пісьмовыя сьведчаньні аб ягонай асобе былі прапушчаны скрозь прызму канфуцыянскага сьветапогляду ханскіх гісторыкаў, перш за ўсё Сыма Цяня. Верагодна, што прыпісаныя Цынь Шыхуандзі жорсткія ганеньні на канфуцыянцаў — частка канфуцыянскай антыцынскай і антылегісцкай прапаганды. Ягоны вобраз як жудаснага тырана тэндэнцыйна перабольшаны. Усе наступныя дзяржавы Кітаю, пачынаючы з Заходняй Хань, спадчынавалі тую адміністрацыйна-бюракратычную сыстэму дзяржаўнага кіраваньня, якая была створана пры першым імпэратары.

Магутнасьць Цынь Шыхуандзі яскрава ілюструе пахавальны комплекс, пабудаваны яшчэ пры жыцьці імпэратара непадалёку ад Сіяню. Адным з выдатных элемэнтаў маўзалея зьяўляецца сусьветна вядомая тэракотавая армія — 8 тысячаў поўнапамерных скульптураў кітайскіх воінаў і коней.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік **няма** | **Імпэратар Кітаю 221 да н. э. — 210 да н. э.**  | Наступнік **Хун Эршы** |

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Цынь Шыхуандзі** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Старонка пра «Першага імпэратара» (анг.)
* Старонка пра магільны склеп Цынь Шыхуандзі (анг.)
* Храналёгія гісторыі Цынь
* Тэракотавае войска першага імпэратара Кітаю
# Валюа (дынастыя)

**Валюа́** (па-француску: *Valois*) — дынастыя каралёў Францыі, адгалінаваньне дому Капэтынгаў. Сваю назву атрымала ад тытула графа дэ Валюа, якую насіў заснавальнік гэтае галіны, Карл Францускі, граф дэ Валюа.

Прадстаўнікі дынастыі Валюа займалі францускі пасад з 1328 па 1589 год, калі яе зьмяніла больш малодшае адгалінаваньне Капэтынскага дому, дынастыя Бурбонаў.

## Вонкавыя спасылкі

 **Валюа (дынастыя)** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў