# Малаві

|  |
| --- |
| **Малаві** Dziko la Malaŵi |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
| **Нацыянальны дэвіз**: *«Unity and Freedom» («Адзінства і свабода»)* |
| **Дзяржаўны гімн**: «*Mulungu dalitsa Malaŵi*» |
|  |
| **Афіцыйная мова** | ангельская, ньянджа |
| **Сталіца** | Лілонгвэ |
| **Найбуйнейшы горад** | Блантайр |
| **Форма кіраваньня** прэзыдэнт віцэ-прэзыдэнт | рэспубліка Пітэр Мутарыка Saulos Chilima |
| **Плошча**  • агульная  • адсотак вады | 99-е месца ў сьвеце 118 484 км² 20,6 |
| **Насельніцтва**  • агульнае (2010)  • шчыльнасьць | 64-е месца ў сьвеце 14 901 000 128,8/км² |
| **СУП**  • агульны (2010)  • на душу насельніцтва | 139 месца ў сьвеце $12,98 млрд $827 |
| **Валюта** | Квача (MWK) |
| **Часавы пас** | CAT (UTC+2) |
| **Незалежнасьць** — ад Вялікабрытаніі |  6 ліпеня 1964 |
| **Аўтамабільны знак** | MW |
| **Дамэн верхняга ўзроўню** | .mw |
| **Тэлефонны код** | +265 |
| Мапа Малаві |

**Мала́ві**, **Рэспубліка Малаві** (па-ангельску: *Republic of Malawi*; чычэва: *Malaŵi, Dziko la Malaŵi*) — краіна ва Ўсходняй Афрыцы, ня мае выхаду да мора, мяжуе з Танзаніяй (даўжыня мяжы 475 км), Мазамбікам (1569 км) і Замбіяй (837 км).

## Гісторыя

* ХХ стагодзьдзе да н. э. — першыя паселішчы бушмэнаў
* ХV стагодзьдзе — зьяўляецца канфэдэрацыя плямёнаў пад кіраўніцтвам Каронгі
* XVII стагодзьдзе — першыя кантакты з арабскімі султанатамі
* 1859—1863 — пачатак брытанскай калянізацыі
* 1907 — Малаві становіцца брытанскай калёніяй
* 1915 — антыбрытанскае паўстаньне
* 1944 — першая палітычная арганізацыя — Афрыканскі Народны кангрэс Ніясы
* 1959 — беспарадкі зьвязаныя з забаронай АНКН, яе правапераймальнікам становіцца Партыя кангрэсу Ніясы
* 1963 — стварэньне ўнутранай аўтаноміі Малаві
* 1964 — атрыманьне незалежнасьці
* 1966 — стварэньне рэспублікі на чале з Хастынгсам Бандам
* 1967 — створаны дыпляматычныя стасункі з ПАР
* 1993 — пасьля рэфэрэндуму ўведзена шматпартыйная палітычная сыстэма
* 1994 — выбары ў парлямэнт выйграў Аб’яднаны Дэмакратычны Фронт

## Палітыка

Малаві — рэспубліка, з шматпартыйнай палітычнай сыстэмай. Прэзыдэнт, які выбіраецца на ўсеагульных выбарах на пяцігадовы тэрмін зьяўляецца кіраўніком ураду, фарміруе склад кабінэта міністраў. Заканадаўчая ўлада належыць аднапалатнаму парлямэнту — Народнаму Сходу, 193 удзельнікі якога выбіраюцца на пяцігадовыя тэрміны.

У замежнай палітыцы Малаві прытрымліваецца недалучэньня. Пад час кіраваньня Хастынгса Банды, падтрымліваліся сувязі з ПАР і Ізраілем. Застаюцца нявырашанымі тэрытарыяльныя прэтэнзіі да Танзаніі. У 1980-я гады Малаві разьмяшчае на сваёй тэрыторыі антыўрадавую мазамбіцкую арганізацыю «Мазамбіцкі нацыянальны супраціў».

## Адміністрацыйны падзел

Адміністрацыйны падзел Малаві складаецца з 27 правінцыяў:

|  | Правінцыя | Цэнтар | Плошча тыс. км² | Насельніцтва тыс. чал |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | Балака | Балака | 2,193 | 253,098 |
| 2. | Блантайр | Блантайр | 2,012 | 809,397 |
| 3. | Чыкуава | Чыкуава | 4,755 | 356,682 |
| 4. | Чырадзулу | Чырадзулу | 0,767 | 236,050 |
| 5. | Мачынга | Мачынга | 3,771 | 369,614 |
| 6. | Мангочы | Мангочы | 6,273 | 610,239 |
| 7. | Муланжэ | Муланжэ | 2,056 | 428,322 |
| 8. | Мванза | Мванза | 2,259 | 138,015 |
| 9. | Нсанье | Нсанье | 1,942 | 194,924 |
| 10. | Фаломбэ | Фаломбэ | 1,394 | 231,990 |
| 11. | Фіёла | Фіёла | 1,715 | 458,976 |
| 12. | Зомба | Зомба | 2,580 | 546,661 |
| 13. | Чыціпа | Чыціпа | 4,288 | 126,799 |
| 14. | Каронга |  | 3,355 | 194,572 |
| 15. | Лікома | Лікома | 0,018 | 13 |
| 16. | Мзымба | Мзымба | 10,430 | 610,944 |
| 17. | Нкхата Бай | Нкхата Бай | 4,071 | 164,761 |
| 18. | Румпхі | Румпхі | 4,769 | 128,360 |
| 19. | Дэдза | Дэдза | 3,624 | 486,682 |
| 20. | Доўа | Доўа | 3,041 | 411,387 |
| 21. | Касунгу | Касунгу | 7,878 | 480,659 |
| 22. | Лілонгвэ | Лілонгвэ | 6,159 | 1,346,360 |
| 23. | Мчынджы | Мчынджы | 3,356 | 324,941 |
| 24. | Нхотакота | Нхотакота | 4,259 | 229,460 |
| 25. | Нітчэў | Нітчэў | 3,424 | 370,757 |
| 26. | Нтчысі | Нтчысі | 1,655 | 167,880 |
| 27. | Саліма | Саліма | 2,196 | 248,214 |

## Геаграфія

Малаві ня мае выхаду да мора. Разьмяшчаецца ў паўднёва-заходняй Афрыцы. З поўначы на поўдзень, праз усю краіну, праходзіць Вялікі Ўсходні Разлом, у якім знаходзіцца адно з самых вялікіх азёраў Афрыкі — Ніяса, якое ўзьнікла ў выніку тэктанічных зрухаў. З паўднёвай частцы возера выцякае рака Шырэ, якая зьяўляецца прытокам Замбэзі. На ўсход і захад ад возера Ніяса, паверхня краіны прадстаўлена высокімі пласкагор’ямі. Самая высокая кропка краіны гара Муланье (3002 м). На поўдзень ад возера Ніяса знаходзіцца ўзвышша Шырэ, якое пераходзіць у горны масіў Мландзі, вышыня якога дасягае 4000 мэтраў над узроўнем мора.

Клімат Малаві пераважна экватарыяльны, мусонны зь вільготным летам (лістапад — сакавік) і сухі зімой. Сярэдняя тэмпэратура летам складае 20 °C — 27 °C, зімой 14 °C — 19 °C. Ападкі складаюць 750—1000 мм у далінах і да 2500 мм у гарах.

З карысных выкапняў існуюць радовішчы жалезнай руды, мармуру, вугалю, баксытаў.

У паўночнай частцы краіны растуць трапічныя вільготныя лясы, з выражанай вышыннай пояснасьцю, на астатняй тэрыторыі — трапічныя лясы, акацыевая саванна з баабабамі, і паркававая саванна з пальмамі. У раёнах якія знаходзяцца вышэй за 1500 м — горныя стэпы.

## Эканоміка

Малаві адносіцца да самых бедных краінаў сьвету. Эканоміка амаль выключна заснавана на сельскай гаспадарцы. 90% насельніцтва жыве ў сельскай мясцовасьці. Асноўныя сельскагаспадарчыя культуры гэта: фасоля, рыс, касавэ, кукуруза. Пасевы тытуню і гарбаты скіраваныя на экспарт.

Прамысловыя аб’екты сканцэнтраваныя вакол гораду Блантайр. Асноўнымі гандлёвымі партнэрамі Малаві зьяўляюцца ПАР і Зымбабвэ.

Значную ролю ў бюджэце Малаві грае міжнародная дапамога, асабліва з боку МВФ і Сусьветнага банку.

## Вонкавыя спасылкі