# Востраў

Спадарожнікавы фатаздымак Мадагаскару, чацьверты па велічыні востраў у сьвеце
**Востраў** — участак сушы натуральнага паходжаньня ў акіянах і морах, акружаны з усіх бакоў вадой. Стала ўзвышаецца над вадой нават у пэрыяд найбольшага прыліву. Ад кантынэнтаў адрозьніваюцца адносна невялікімі памерамі. Сустракаюцца адзінкавыя астравы і іх групы (архіпэлягі).

Для драбнейшых рачных, азёрных і балотных участкаў сушы выкарыстоўваецца азначэньне «выспа».

## Назва

У беларускай мове словы «востраў» і «выспа» не зьяўляюцца сынонімамі альбо правапіснымі варыянтамі, а традыцыйна абазначаюць, у першым выпадку, участкі сушы ў акіянах і морах, што адпавядае польскаму «wyspa» і расейскаму «остров», і, у другім выпадку, драбнейшыя, часьцей за ўсё, рачныя, азёрныя і балотныя пяшчаныя ўтварэньні, што замацавалася лексыкаграфічна і сустракаецца ў мастацкіх тэкстах.

Таксама для азначэньня «кавалакаў сушы, аколеных вадой» у народнай мове напачатку XX стагодзьдзя выкарыстоўваліся лексэмы «атока» і «аточка», якія абазначалі большыя і меншыя ўчасткі сушы, і, імаверна, сэмантычна паходзілі з праславянскага «o-strovъ», што літаральна азначала «аб струмень», то бок тое, што абцякаецца воднай плыньню, параўнальна з сэрбскахарвацкім «otok» у значэньні «востраў». Лексыкаграфічна лексэмы «абток»/«атока» сустракаюцца ў слоўніку Вацлава Ластоўскага, найноўшым слоўніку Валентыны Пашкевіч 2006 году як першаснае перад «востравам» і слоўніку беларускай мовы «Нашай Нівы».

У старабеларускіх тэкстах у пераважнай бальшыні выпадкаў выкарыстоўвалася лексэма «выспа» ў значэньні ўчасткаў сушы ў акіянах і морах, што зьяўляецца даўнім пазычаньнем з польскае мовы:

>
> **Выспа** наз. Востраў. напервеи утекли были до некоторое выспы (Атыла, 220); игнатеА ... до митылены на выспу выгналъ (Бер. саб., 386); люди ест на выспе гишпане (Царств., 786); Роди место на выспе (Вельск., 37); столицу свою на выспе озера лагоды ... заложил (Стрыйк., 438); Пребыване наше есть выспа, которую огорнула река (Алекс, 26); выспы стерегли и боронили (Там жа); котори одного часу для ловеня зверу заплыв до некоторой велми оздобнои и веселой выспы (Тр. гіст., 67); з выспов морскихъ зошлисе до него войска за пнзи (Кн. Мак., 566); от того часу тыи краины от полщи отпали. кашубы, сербы, сасы и выспы морские (Хр. польск., 6); радил ему Езекия абы собъ якого местца на оно выспе шукал (36. 752, 4556); По всемъ свете земли и морю и выспахъ шукалъ его цесар (Пралог, 6656); Цареве тарские з высповъ принесут ему дари (Пс, XVII, 516); Напрод потомство Афетово посело всю Европу и болшую част Азіи и выспы: моря Медитеранского (Выкл., 10); Кипръ: ел: хорошаа, пАкнаа, аб пАкност, ел: Выспа (Бяр., 287). Параўн. высепъ.
>
>
> — Гістарычны слоўнік беларускай мовы. Т. 6
>
>

Від на выспу Чайчын (у цэнтры на небасхіле) з паўночна-заходняга берага возера Струста
У адрозьненьне ад старабеларускае моўнае нормы, выкарыстаньне гэтых словаў у сучаснай беларускай мове зьмяняецца ў бок шырэйшае лексычнае разнастайнасьці. Ранейшыя ўзоры выкарыстаньня гэтых лексэмаў датуюцца беларускамоўнаю творчасьцю Яна Чачота, верш «Яжовыя» (1819):

|  |
| --- |
| У нас вельмі хораша! Хаты зьлепкі з гною
Бо лесу ня маеце, усе **астровы** пусты.
Выся заляцаеце жытам, пшаніцою,
Бо у вас грунт харошы, чарназемны, тлусты— Ян Чачот. Яжовыя, 4—8 |

Па хадзе разгортваньня беларускага нацыянальнага адраджэньня гэтыя лексэмы дакумэнтуюцца ў лексыкаграфічных выданьнях беларускіх мовазнаўцаў, у прыватнасьці, у «Беларускае навуковае тэрміналёгіі» аўтарства Інстытуту беларускае культуры і «Крывіцкім слоўніку» Вацлава Ластоўскага (як і ў ягонай меркаванай публікацыі «Тэрміны да анатоміі і фізіялёгіі») з варыянтам «востраў» для азначэньня ўчасткаў сушы ў акіянах і ў морах.

Іншыя дарэформавыя лексыкаграфічныя выданьні падаюць наступныя прыклады ўжываньня:

>
> остров — востраў, выспа
>
>
> — Практычны расійска-беларускі слоўнік / Укладальнікі: М. Байкоў, М. Гарэцкі. — Менск: Белтрэстдрук, 1924. С. 158.
>
>

>
> остров — востраў, выспа
>
>
> — Расійска-беларускі слоўнік / Укладальнікі: М. Байкоў, С. Некрашэвіч. — Менск: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1928. С. 331.
>
>

>
> island — абток, востраў, выспа
>
>
> — Пашкевіч Валентына. Ангельска-беларускі слоўнік / Пад рэд. С. Шупы. — Менск: Зьміцер Колас, 2006. — 1028 с. Каля 30 000 словаў. ISBN 985-6783-15-1. С. 505.
>
>

У рэшышчы найноўшай лексыкаграфіі, прыкладам якой можа служыць «Слоўнік беларускай мовы (клясычны правапіс)» 2001 году (больш вядомы як «слоўнік Нашай Нівы»), словы «востраў» і «выспа» адзначаюцца раўназначна (без тлумачэньняў). Сучасная нармалізацыя беларускага клясычнага правапісу 2005 году ў якасьці прыкладаў да правілаў выкарыстоўвае толькі слова «востраў» (гл. 19:56.2 б — «Фолклэндзкія астравы», БКП 24:74 заўвага А. — «Аркнэйскія астравы», БКП 10:33 г «востраў Мядзьведжы – мядзьведзкі»).

## Віды астравоў

* кантынэнтальныя, г. зн. астравы, якія аддзяліліся ад кантынэнтаў
* вульканічныя
* каралавыя
* намыўныя

Часам вылучаюць «рачныя выспы». Таксама бываюць «штучныя выспы».

## Астравы плошчай больш за 30 000 км²

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| № п/п | **Назва вострава** | Плошча ў км² | **Краіна** |
| 1 | Грэнляндыя | 2 175 600 |  Данія |
| 2 | Новая Гвінэя | 790 000 |  Папуа-Новая Гвінэя і  Інданэзія |
| 3 | Калімантан (Барнэа) | 737 500 |  Брунэй,  Інданэзія і  Малайзія |
| 4 | Мадагаскар | 587 041 |  Мадагаскар |
| 5 | Бафінава Зямля | 507 451 |  Канада |
| 6 | Суматра | 425 000 |  Інданэзія |
| 7 | Хансю | 227 414 |  Японія |
| 8 | Вялікабрытанія | 219 000 |  Вялікабрытанія |
| 9 | Вікторыя | 217 291 |  Канада |
| 10 | Элсьмір | 196 236 |  Канада |
| 11 | Сулавэсі | 174 600 |  Інданэзія |
| 12 | Паўднёвы востраў | 150 737 |  Новая Зэляндыя |
| 13 | Ява | 126 700 |  Інданэзія |
| 14 | Паўночная выспа | 114 050 |  Новая Зэляндыя |
| 15 | Ньюфаўндлэнд | 108 860 |  Канада |
| 16 | Куба | 105 007 |  Куба |
| 17 | Люсон | 104 688 |  Філіпіны |
| 18 | Ісьляндыя | 102 828 |  Ісьляндыя |
| 19 | Мінданао | 94 630 |  Філіпіны |
| 20 | Ірляндыя | 84 406 |  Ірляндыя і  Вялікабрытанія |
| 21 | Хакайда | 78 073 |  Японія |
| 22 | Сахалін | 76 400 |  Расея |
| 23 | Гаіці | 74 700 |  Гаіці і  Дамініканская Рэспубліка |
| 24 | Банкс | 70 028 |  Канада |
| 25 | Шры-Ланка | 65 268 |  Шры-Ланка |
| 26 | Тасманія | 60 637 |  Аўстралія |
| 27 | Дэван | 55 247 |  Канада |
| 28 | Паўночны востраў, Новая Зямля | 48 904 |  Расея |
| 29 | Вогненая Зямля | 47 992 |  Аргентына і  Чылі |
| 30 | Зямля Аляксандра I | 43 200 |  •  •  Антарктыда |
| 31 | Аксэль-Гайбэрг | 43 178 |  Канада |
| 32 | Мэлвіл | 42 149 |  Канада |
| 33 | Саўтгэмптан | 41 214 |  Канада |
| 34 | Маража | 40 100 |  Бразылія |
| 35 | Шпіцбэрген | 39 044 |  Нарвэгія |
| 36 | Кюсю | 36 555 |  Японія |
| 37 | Новая Брытанія | 36 514 |  Папуа-Новая Гвінэя |
| 38 | Тайвань | 35 801 |  Кітай |
| 39 | Хайнань | 33 572 |  Кітай |
| 40 | Востраў Прынца Ўэйлскага | 33 339 |  Канада |
| 41 | Паўднёвы востраў, Новая Зямля | 33 275 |  Расея |
| 42 | Ванкувэр | 31 285 |  Канада |
| 43 | Тымор | 30 777 |  Усходні Тымор і  Інданэзія |

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Востраў** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў