# Талес зь Мілету

|  |
| --- |
| Талес зь Мілету |
| Θαλῆς ὁ Μιλήσιος |
|  |
|  Род дзейнасьці  |  філязофія
  |
|  Дата нараджэньня  | 625 да н. э. |
|  Месца нараджэньня  | Мілет |
|  Дата сьмерці  | 547 да н. э. |
|  Месца сьмерці  | Мілет |
|  Прычына сьмерці  | сонечны ўдар[d] |
|  Занятак  | філёзаф |
|  Навуковая сфэра  | філязофія і матэматыка |
|  Бацька  | Эксамій[d] |
|  Маці  | Клеабуліна[d] |
| **Талес зь Мілету** ў Вікісховішчы |

**Талес зь Мілету** (ст. грэц. — Θαλῆς ὁ Μιλήσιος) — старажытнаґрэцкі філёзаф, айцец ґрэцкай філёзофіі, пан «Сямі мудрацоў». Належаў да Мілецкай школы вучоных.

## Жыцьцё

Талес быў сынам Эксамія зь Мілету і жыў паводле большасьці сьведчаньняў між 35-й і 58-й алімпіядамі, г. зн. паміж 640 і 545 гадамі да н. э. Большасьць дасьледчыкаў прымае ў якасьці датаў яго жыцьця 625—547 гг. Герадот сьцвярджае, што Талес па паходжаньні быў фінікійцам, і, мажліва, сэміцкая кроў у гэным выпадку стала крыніцай яго таленту. Калі Талес быў маладым чалавекам, Мілет, у той час «заможнае і магутнае места» і маці шматлікіх калёніяў, трапіў пад кіраваньне тырана Трысабула. Талес, мажліва па гандлёвых справах, наведваў Эґіпет, дзе пазнаёміўся з гэаметрыяй і астранамічнымі вылічэньнямі. Мажліва, што ў Эґіпце ён атрымаў веды ў ґэалёґіі. Падчас панаваньня Крэза мілетыйцы аднавілі незалежнасьць, і Талес прапанаваў мяшчанам ня дапамагаць лідыйскаму каралю ў яго змаганьні Кіру — гэтая парада выратавала места.

## Крыніцы аб Талесе

Невядома, ці пісаў штосьці Талес. Паводле няпэўнага паданьня, Талес пакінуў шэраг твораў, у тым ліку філёзофскую працу «Аб пачатках» на якую спасылаюцца Сенэка, Плутарх і Гален. Аднак найпэўней, што то несапраўднае сачыненьне, складзенае не раней за пачатак нашага летавылічэньня. Ува ўсялякім выпадку, да нас не дайшло нават фрагмэнтаў твораў Фалеса і хутчэй за ўсяго, ён не пісаў нічога наогул, абмяжоўваючыся вусным выкладаньнем. Аб вучэньні Фалеса нам паведамілі Платон, Арыстоцель, а мажліва і Гіпій.

### Уплыў на творчасьць Талеса

Ґрэкі ўспрынялі некаторыя формы ўсходняга мысьленьня і ўдыхнулі ў іх новае жыцьцё. Сьветапогляд Талеса быў да таго шырокім, што яго магла інспіраваць толькі даволі шырокая сьветапоглядная ўстаноўка. Сувязь “комплексу душы” мы можам знайсьці ў даволі распаўсюджаным на Блізкам Усходзе міталёґічным уяўленьні аб сувязі ўраджаю, і як вынік, самога жыцьця, зь вільготай. Але ўплыў мог быць ня толькі ўсходнім — Арыстотэль праводзіць аналёґію між поглядам Талеса і “паэтамі” якія ўважалі Акіян і Тэфіду першапачынальнікамі ўсяго сутнага, а сьведкамі клятвы багоў прэзэнтавалі воду — раку Стыкс, якая акружала цэзарства мёртвых. Уяўленьне аб тым, што зямля трымаецца на вадзе, зыходзіць пэўна, з эґіпецкае міталёґіі, дзе Зямля ўяўлялася ў выглядзе плоскай талеркі, якая плавае ў вадзе, тады як Сонца паказвацца плывучым па небу ў лодцы. Пры гэтым, то не столькі міт, колькі штодзённае ўяўленьне эґіпцяніна, даступнае разуменьню чужынца, які знаёміцца са звычаямі краю, і тым больш рэпрэзентатару такога зьвязнага з морам народа як іанійцы.

## Вучэньне

### Астраномія

Веды аб бабілёнскай астраноміі Талес атрымаў, хутчэй за ўсяго, зь Фінікіі і Лідыі. Знаёмства з астранамічнымі вылічэньнямі дазволілі яму прадбачыць сонечнае зацямненьне 585 году да н. э. Яму прылічаецца таксама ўсталяваньне часу раўнадзенствіяў і сонечных стаяньняў, адкрыцьцё гадавога руху Сонца на тле зорак; таксама ён усталяваў працягласьць году ў 365 дзён ды іншае.

### Матэматыка

Разам зь Пітагорам Талес падзяляе славу заснавальніка навуковае матэматыкі. Кажуць, што ён першым улічыў трохкутнік у кола, усталяваў роўнасьць вэртыкальных вуглоў, вуглоў пры аснове раўнабедранага трохкутніка, частак, на якія кола падзяляецца дыямэтрам, ды іншае.

### Геаграфія

Як ґэоґраф, Талес, паводле недакладнага паданьня, быў аўтарам «Марской астралёґіі», гэта значыць, дапаможніка па навіґацыі па зорках, хаця яе аўтарства прыпісваюць таксама самосцу Фоцы. Дакладна вядома, што Талес тлумачыў разлівы р. Ніл пасaтамі, якія дуюць супраць цячэньня ракі.

### Філязофія

Талес быў матэрыялістам а яго тэорыі — матэрыялістычнымі. Захавалася даволі дакладнае ўяўленьне аб філёзофскіх поглядах Талеса. Ёсьць вялікае мноства цытатаў, якія традыцыйна прыпісваюцца як Талесу так і іншым мудрацам, напрыклад: «Не прыгажуйся зьнешнасьцю, але будзь гожы справамі», «Якія паслугі зробіш бацькам, тыя ж чакай у старасьці ад дзецяў» і г. д. Аднак ёсьць шэраг цытатаў, якія маюць асаблівы характар. Вось яны ў рэдакцыі Плутарха:

> *“Што найстарэй за ўсяго? — Бог, бо ён не народжаны. Што найбольшае за ўсяго? — Прастора, бо яна ахоплівае цэлы сьвет, у якім зьмяшчаюцца рэчы. Што найцудоўней за ўсяго? — Сьвет, бо ўсё, што цудоўна створана, ззьяўляецца яго часткай. Што найразумней за ўсяго? — Час, ён ужо спарадзіў адно й спарадзіць іншае. Што агульна ўсім? — Надзея: яе маюць і тыя, у каго няма анічога іншага. Што найкарысьней за ўсяго? — Цнота, бо дзякуючы ёй ўсё іншае можа знайсьці сабы прымяненьне і стаць карысным. Што найшкоднейшае? – Загана, бо ў яе прысутнасьці сапсуецца амаль усё. Што наймацнейшае? — Неабходнасьць, бо яна неперадольваецца. Што найлягчэйшае? — Тое, што адпавядае натуры, бо нават асалода часьцяком стамляе”.*

У гэных цытатах бычны наяўны пераход ад звычайнае жыцьцёвае мудрасьці да трывалых і глыбокіх установак сьветапогляду, якія ўлучаюць момант рацыянальнага тлумачэньня.

#### Філёзофская сыстэма Талеса

Традыцыя гэткая: Талесу належылі два комплексу ідэяў: першы, тычыцца пачатку сьвету, “комплекс вады”, а другі — “комплекс душы”. Сынтэз дзьвух аспэктаў ці тэндэнцый дае першую ў гісторыі навуцы філёзофскую адукацыю.

##### “Комплекс вады”

Талес уважаў воду за першапачатковы элемэнт ці першасную субстанцыю. Пры гэтым, вада не толькі “пачатак”, але й “стыхія” усіх рэчываў і знаходзіцца ў сталым руху. Такая тэорыя была цалкам матэрыялістай і не дапушчала нейкага іншага першачыньніка – духоўнага альбо інтэлектуальнага.

Вось што паведамляе на гэты конт Арыстотэль:

> *“Колькасьць і форму для гэткага пачатку не зацемляюць усі аднолькава, але Талес – пачынальнік такога кшталту філёзофіі – уважае яго вадой (у выніку чаго ён і выказаў меркаваньне, што зямля знаходзіцца на вадзе… Да такой прапановы ён, можна думаць, прыйшоў, відзячы, што ежа усіх істот – ёсьць вільготнай і што само цяпло атрымоўваецца зь вільготнасьці і ім жыве…а таксама таму, што насеньне усяго (што ёсьць) маюць вільготную натуру, а ў вільготных рэчываў пачаткам іхняй прыроды лічыцца вада”.*

Але ці паходзяць у Талеса паветра, агонь і зямля таксама з вады? Спэцыяльна аб такой пастаноўцы пытаньня Арыстотэль не гавора, але ў пазьнейшае даксаґрафіі, у Іпаліта мы чытайма:

> *“Ён (Талес) мовіў, што вада ёсьць пачатак і канец усяго, бо зь яе шляхом зьгушчэньня і выпарэньня складаецца ўсё і ўсё ёю падтрымліваецца, у выніку чаго адбываюцца хваляваньні зямлі ды віхоры і рухі сьвяцілаў, і ўсё захпляецца і цячэ адпаведна натуры першачыньніка ўсяго сутнага”.*

Пэўна, што Талес першым сфармуляваў, у якасьці здагадкі, не ўзведзенай яшчэ ў агульны прынцып, вучэньне аб узьнікненьні ўсіх рэчываў і стыхій з першапачатка і адваротнага зьнішчэньня, г.зн. раскладаньня ў яго. Але і нельга выключыць таго, што Фалес прытрымліваўся больш прымітыўнага ўяўленьня: зямля ўзьнікае з вады ў тым сэнсе, што яна першапачаткова была пакрыта вадой, а пасьля вызваляецца зь яе падчас высыханьня (выпарэньня) першаснае вільготы.

Наконт вучэньня аб вадзе як аб першачыньніцы захаваўся жарт — Талес упаў у калодзец, свой улюблёны першаэлемэнт.

##### «Комплекс душы»

У “комплексе душы” захавалася дзьва палажэньні. З аднаго боку, “Арыстотэль і Гіпій сьцвярджаюць, што ён прысвойваў душу нат бяздухоўным целам, спасылаючыся на маґніт і бурштын”. У Арыстоцеля мы чытайма:

> *“Пэўна, таксама і Талес, слухаючы тое, што аб ім распавядаюць, уважаў душу нейкім рухаючым пачаткам, кажучы, што маґніт мае душу, бо ён прыцягвае жалеза”.*

Але ёсьць і іншае палажэньне, якое прыпісваецца Талесу:

> *“Некаторыя кажуць, што душа зьмешана з усім, і магчыма, Талес таму уважаў, што ўсё поўна багамі”.*

Такім чынам, увесь сьвет, паводле Талеса, у якойсьці-та ступені мае душу і працяты жыцьцём. Такое вучэньне атрымала ў гісторыі філёзофіі назву гілёзаізму (ст.-грэц. hylē – мвтэрыя, zoē – жыцьцё). Яно зыходзіць карэньнямі ў міталёґію, аднак у Талеса атрымоўвае ўжо няміталёґічны сэнс. Натура, прырода як адзінае і жывое цэлае валодае, згодна яму, нутраным прынцыпам руху, “рухаючым пачаткам”, каторы і азначаецца зьвычнымі тэрмінамі “душа” і “богі”.

## Крыніцы

## Літаратура

* Богомолов А. С. Античная философия. — М.: Изд-во Моск. Ун-та, 1985

## Вонкавыя спасылкі

 **Талес зь Мілету** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* ЭРШ Жана Філасофскае здумленне Гісторыя заходняй філасофіі