Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Вікторыя (Аўстралія)

|  |
| --- |
| Вікторыя |
| Герб  |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Краіна  | * Аўстралія
 |
|  Статус  | штат Аўстраліі[d] |
|  Уваходзіць у  | Аўстралія |
|  Адміністрацыйны цэнтар  | Мэльбурн |
|  Дата ўтварэньня  | 1 ліпеня 1851 |
|  Кіраўнік  | Jacinta Allan[d] |
|  Афіцыйныя мовы  | аўстралійская ангельская мова[d] |
|  Насельніцтва  | * ▲7 074 468 чал. (30 чэрвеня 2025)
 |
|  Плошча  | * 227 444 км²
* 10 213 км²
 |
|  Вышыня па-над узр. м.  **·** сярэдняя вышыня  |  236 м |
|  Месцазнаходжаньне  |
|  |
|  Мэдыя-зьвесткі  |
|  Часавы пас  |  UTC+10, Australia/Melbourne, UTC+11
  |
|  Код ISO 3166-2  | AU-VIC |
|  Тэлефонны код  | 03 і 02 |
|  Афіцыйны сайт |
|    Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы  |

**Вікто́рыя** (па-ангельску: *Victoria*) — штат на паўднёвым усходзе Аўстраліі, самы маленькі па тэрыторыі штат у кантынэнтальнай частцы краіны. Насельніцтва на 2009 год — 5 496 000 чалавек. Сталіца і найбуйнейшы горад — Мэльбурн. Афіцыйная мянушка — «Садовы штат». Дэвіз — «Сьвет і квітненьне».

## Асобы

* Стыў Ірвін — натураліст, тэлежурналіст і аўтар фільмаў аб жывой прыродзе

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Вікторыя (Аўстралія)** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Дарвін (горад)

**Дарвін** (па-ангельску: *Darwin*) — горад у Аўстраліі, сталіца Паўночнай Тэрыторыі.

Насельніцтва ў 99068 чалавек (2009), гэта робіць горад найбольш населеным у маланаселенай Паўночнай Тэрыторыі, але найменш населеным з усіх аўстралійскіх сталіцаў.

Двойчы практычна цалкам перабудоўваўся. Адзін раз пасьля паветраных налётаў японскай авіяцыі падчас Другой Сусьветнай вайны і другі раз пасьля разбуральнага цыклону Трэйсі ў 1974 годзе. Пасьля аднаўлення лічыцца адным з найбольш сучасных у архітэктурным дачыненьні гарадоў Аўстраліі.

## Вонкавыя спасылкі

 **Дарвін (горад)** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# .to

|  |
| --- |
| .to |
| Уведзены | 1995 |
| Тып дамэну |
нацыянальны дамэн верхняга ўзроўню |
| Статус |
дзейны |
| Выкарыстаньне | * Тонга
 |
| Вэб-старонка | tonic.to |

**.to** — нацыянальны дамэн верхняга ўзроўню для Тонга.

## Вонкавыя спасылкі

* Зьвесткі whois для дамэну .to на сайце IANA
# Лексыкаграфія

**Лексыкаграфія** (па-грэцку: *lexicos* — «які адносіцца да слова», па-грэцку: *graphō* — «пішу») — разьдзел мовазнаўства, які вывучае тэорыю і практыку складаньня рознага роду слоўнікаў.

Верагодна, што першы спэцыяльны курс «Стварэньне слоўніка» пачаў чытаць у Чыкагскім унівэрсытэце В. Крэйгі (1925)

## Крыніцы

## Літаратура

* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. ISBN 985-06-0075-6.
# Чуваская мова

**Чува́ская мо́ва** (па-чуваску: *Чăваш чĕлхи, Чăвашла*) — мова чувашоў, адносіцца да булгарска-хазарскай групы цюрскай моўнай сям’і (зьяўляецца адзінай жывой мовай гэтай групы).

Чуваская мова ёсьць простым нашчадкам мовы валжанскіх булгараў.

## Вонкавыя спасылкі

* Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии  (рас.)
* Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии
* 15 июня 2012 года в Чебоксарах состоялся пикет в защиту чувашского языка
* Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.
* Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»
* Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту
# Акіяналёгія

**Акіяналёгія** (ад акіян і стар.-грэц. Λόγος — меркаваньне, навука), таксама **Акіянаграфія** (ад акіян і стар.-грэц. Γραφειν — пішу, апісваю) вывучае буйнамаштабнае ўзаемадзеяньне акіяну і атмасфэры і яго доўгапэрыядычныя зьменлівасьці, хімічны абмен акіяна з матэрыком, атмасфэрай і дном, біёту і яе экалягічныя ўзаемадзеяньні, усталёўвае мясцовыя або лякальныя працэсы, якія адбываюцца за кошт абмену энэргіяй і рэчывам паміж рознымі раёнамі акіяну. Акіяналёгія ўяўляе сабой, па сутнасьці, сукупнасьць дысцыплінаў, што вывучаюць фізычныя, хімічныя і біялягічныя працэсы, працякаюць у акіяне ў цэлым, у яго асобных рэгіёнах (рэгіянальная акіянолёгія), у ўскраінных і ўнутраных морах.
# Прамысловая вытворчасьць

Вытворчасьць на заводзе самаходу Tesla Inc.
**Прамысловая вытворчасьць** — вытворчасьць тавараў з выкарыстаньнем машыннага абсталяваньня, інструмэнтаў працы, і з прыцягненьнем працоўнай сілы з мэтай хімічнай або біялягічнай апрацоўкі. Прамысловая вытворчасьць па сутнасьці зьяўляецца другасным сэктарам эканоміцы. Тэрмін можа абазначаць шырокі спэктар чалавечай дзейнасьці, пачынаючы ад рамяства і заканчваючы высокімі тэхналёгіямі, але часьцей за ўсё ён ужываецца да прамысловага прадукту, які вырабляецца ў вялікай колькасьці з сыравіны зь першаснага сэктару эканоміцы. Такія тавары могуць быць прададзеныя іншым вытворцам дзеля вытворчасьці іншых больш складаных вырабаў, як то самалётаў, побытавай тэхнікі, мэблі, спартовага інвэнтару або аўтамабіляў, ці распаўсюджвацца праз трэці сэктар эканоміцы канчатковым карыстальнікам і спажыўцам, звычайна праз аптавікоў, якія ў па чарзе прадуюць прадукцыю раздробным гандлярам ці сеткам, празь ​​якія ў сваю чаргу індывідуальныя пакупнікі потым набываюць гэты тавар.

Вытворчая інжынэрыя ці вытворчы працэс ёсьць сукупнасьцю крокаў, празь якія сыравіна ператвараецца ў канчатковы прадукт. Працэс вытворчасьці пачынаецца з распрацоўкі дызайну прадукту і спэцыфікацыі матэрыялаў, зь якіх будзе вырабляцца прадукт. Затым гэтыя матэрыялы мадыфікуюцца ў працэсе вытворчасьці, каб у выніку стаць часткай гатовай прадукцыі. Сучасная вытворчасьць уключае ўсе прамежкавыя працэсы, неабходныя дзеля вытворчасьці і інтэграцыі паміж сабой кампанэнтаў прадукту. Вытворчы сэктар цесна зьвязаны з інжынэрнай справай і прамысловым дызайнам. Сярод буйных вытворцаў у сьвеце вылучаюцца General Motors, General Electric, Procter & Gamble, Boeing, Fiat Chrysler Automobiles, Volkswagen Group, Siemens, Airbus, Michelin, Unilever, Toyota, Yamaha, Panasonic, LG, Samsung, Tata Motors ды іншыя.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Manufacturing Sector. National Occupational Research Agenda. (анг.)
* Evidences of Metal Manufacturing History. Metal Working Suppliers. (анг.)
# Чатыры шляхетныя праўды

**Чатыры Шляхетныя Праўды** гэта падстава Навукі Абуджанага. Зьяўляюцца шматкроць у Будыйскіх тэкстах. Паўсталі ў выніку дасьведчаньня Сідхартхам Гаўтамам "Абуджэньня".

*"Гэтыя Чатыры Шляхетныя Праўды, о мніхі, ёсьць рэчаісныя, дакладныя, ня іншыя. Таму таксама завуцца Шляхетнымі Праўдамі"*.

Гэта навука абапіраецца на словах казаньня Аб Абарочаньні ў Рух Кола Дхармы для Пяці Аскетаў (першых вучняў і пасьлядоўнікаў) у Парку Газеляў у Сарнасе пасьля "Абуджэньня" Буды.

*"Навошта пазнаёміў (з Чатырма Шляхетнымі Праўдамі)? Бо ёсьць карысныя, складаюць падставу сьвятога жывата, праводзяць да Вызваленьня, да спакою, зьнішчэньня (цярпеньня), да непасрэдных ведаў, да Асьвятленьня, да Нірваны. Вось для чаго пазнаёміў зь імі."*

## Першая Шляхетная Праўда аб Цярпеньні

*"Гэта, о мніхі, Шляхетная Праўда аб Цярпеньні*:

*Народзіны гэта цярпеньне (пакута), старэньне гэта цярпеньне, сьмерць гэта цярпеньне; роспач, нараканьне, боль і напружаньне гэта цярпеньне; павязаньне зь непажаданым гэта цярпеньне; расстаньне з пажаданым гэта цярпеньне; не дасягненьне пажаданага гэта цярпеньне. Каротка - пяць засяроджаньняў існаваньня зьвязаных з прывязаньнем гэта цярпеньне."*

## Другая Шляхетная Праўда аб Прычыне Цярпеньня

*"Гэта, мніхі, Шляхетная Праўда аб Прычыне Цярпеньня*:

*Жаданьне, якое стварае далейшае станаўленьне (перанараджэньне) - якое суправаджае запал і захапленьне, што знаходзіць радасьць то тут, то там - жаданьне пачуцьцёвае прыемнасьці, жаданьне станаўленьня, жаданьне самазьнішчэньня (небыцьця, не-станаўленьня)."*

## Трэцяя Шляхетная Праўда аб Спыненьні Цярпеньня

*"Гэта, мніхі, Шляхетная Праўда аб Спыненьні Цярпеньня*:

*Поўнае зьнікненьне і спыненьне, адмова, пакіданьне, вызваленьне, адпусканьне жаданьня."*

## Чацьвёртая Шляхетная Праўда аб Сьцежцы, якая праводзіць да Вызваленьня

*"Гэта, мніхі, ёсьць Шляхетная Праўда аб спосабе практыкі, які вядзе да згасаньня цярпеньня*:

*Дакладна гэтая Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка – слушны (належны, адпаведны, уласьцівы, праўдзівы, правільны) погляд, слушнае рашэньне, слушная мова, слушнае дзеяньне, слушны жывот (жыцьцё), слушнае імкненьне, слушнае засяроджаньне, слушная медытацыя."*

Буда "ўправіў у рух Кола Дгармы (Навукі)". Пяць Аскетаў (пяць першых вучняў і пасьлядоўнікаў Абуджанага) ўшаноўвае Кола Дхармы.
*Хто знайшоў прыстанішча ў Будзе, ягонай Навуцы і яго Законе, той сваёй мудрасьцю пранікае Чатыры Шляхетныя Праўды - цярпеньне, прычыну цярпеньня, спыненьне цярпеньня і Шляхетную Васьмёркавую Сьцежку, якая вядзе да згасаньня цярпеньня.* (Словы Буды Шак'ямуні з Дхамапады, 190-191 вершы)

*З усіх сьцежак найлепшай ёсьць Васьмёркавая Сьцежка; з усіх праўдаў найлепшымі ёсьць Чатыры Шляхетныя Праўды; з усіх рэчаў найлепшай ёсьць свабода ад жаданьняў; з усіх людзей найлепшым ёсьць Той Хто Бачыць (Буда)* (Словы Буды Сак'ямуні з Дхамапады, 273 верш)

Чатыры Шляхетныя Праўды ў спалучэньні са Шляхетнай Васьмёркавай Сьцежкай складаюць сутнасьць Навукі Абуджанага, таму на іх правільнае разуменьне ў Будызьме адводзіцца цэнтральнае месца.

## Глядзіце таксама

Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка

## Вонкавыя спасылкі
# Юньнань

|  |
| --- |
| Юньнань |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Краіна  | * Кітайская народная рэспубліка
 |
|  Статус  | правінцыя КНР[d] |
|  Адміністрацыйны цэнтар  | Куньмін[d] |
|  Кіраўнік  | Wang Yubo[d] |
|  Насельніцтва  | * ▼47 209 277 чал. (2020)
 |
|  Плошча  | * 394 100 км²
 |
|  Месцазнаходжаньне  |
|  |
|  Мэдыя-зьвесткі  |
|  Часавы пас  |  UTC+8
  |
|  Код ISO 3166-2  | CN-YN |
|  Афіцыйны сайт |
|    Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы  |

**Юньнань** (па-кітайску: 安徽省, піньінь:*Ānhuī Shěng*) — правінцыя на паўднёвым захадзе Кітаю, каля мяжы зь Індыяй, М’янмай, Лаосам і Віетнамам. Сталіца і самы буйны горад — Куньмін. Паводле перапісу 2020 году ў Юньнань пражывала 47,209 млн чалавек.

## Геаграфія

Тыпавы від Юньнані
Займае плошчу 394 тыс. км². Размешчана пераважна ў межах Юньнаньскага нагор’я. Клімат у асноўным субтрапічны мусонны, на поўдні — трапічны. Сярэдняя тэмпэратура студзеню ў далінах і катлавінах 8—16 °C, ліпеню 20—28 °C. Ападкаў у далінах і катлавінах 1000—2000 мм, у гарах да 3000 мм за год. Лясы (каля 20% тэрыторыі) да вышыні 1,5 тысяч м вечназялёныя, вышэй — шыракалістыя і хвойныя.

## Эканоміка

Аснова эканомікі — сельская гаспадарка і горназдабыўная прамысловасьць. Галоўныя збожжавыя культуры: рыс, кукуруза, пшаніца. Вырошчваюць рапс, арахіс, чай, бавоўнік, цукровы трысьнёг. Плянтацыі каўчуканосаў, кававага і хіннага дрэў. Гадуюць буйную рагатую жывёлу, сьвіней. Шаўкаводзтва. Лесанарыхтоўкі. Вядзецца здабыча волава, медных, сьвінцова-цынкавых, жалезных руд, каменнага вугалю, солі, мармуру і інш.

Чорная і каляровая (3/4 выплаўкі волава Кітая) мэталюргія, машынабудаваньне (горнае, аўтамабільнае, электроннае), хімічная, лясная, харчовая прамысловасьць. Саматужныя промыслы.

## Адміністрацыйная адзінка

Правінцыя дзеліцца на 8 гарадзкіх акругаў і 8 аўтаномных акругаў.

## Славутасьці

У Юньнані разьмешчана мноства папулярных турыстычных лякацый, у тым ліку Ліцзянскі стары горад, сажалка Чорнага Цмока і горы нэфрытавага Цмока (Ліцзян), будыйскі манастыр Гандэн Сумцэлінг і цясьніна Тыгра, які скача (Шангры-Ла), Тры пагады і горнае возера Эрхай (Далі), стары горад народу І (Чусюн), «Каменны лес» Шылін (Шылінь-Ійскі аўтаномны павет), гарачыя крыніцы (Тэнчун), будыйскі храм Юаньтун і горнае возера Дзяньчы (Куньмін).

## Крыніцы

## Літаратура

* Юньнань // БЭ. — Мн.: 2004 Т. 18. Кн. 1. С. 211.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт Юньнань (анг.)
# XXI стагодзьдзе

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *1990-я* | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 |
| *2000-я* | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 |
| *2010-я* | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 |
| *2020-я* | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | 2029 |
| *2030-я* | 2030 | 2031 | 2032 | 2033 | 2034 | 2035 | 2036 | 2037 | 2038 | 2039 |
| *2040-я* | 2040 | 2041 | 2042 | 2043 | 2044 | 2045 | 2046 | 2047 | 2048 | 2049 |
| *2050-я* | 2050 | 2051 | 2052 | 2053 | 2054 | 2055 | 2056 | 2057 | 2058 | 2059 |
| *2060-я* | 2060 | 2061 | 2062 | 2063 | 2064 | 2065 | 2066 | 2067 | 2068 | 2069 |
| *2070-я* | 2070 | 2071 | 2072 | 2073 | 2074 | 2075 | 2076 | 2077 | 2078 | 2079 |
| *2080-я* | 2080 | 2081 | 2082 | 2083 | 2084 | 2085 | 2086 | 2087 | 2088 | 2089 |
| *2090-я* | 2090 | 2091 | 2092 | 2093 | 2094 | 2095 | 2096 | 2097 | 2098 | 2099 |
| *2100-я* | 2100 | 2101 | 2102 | 2103 | 2104 | 2105 | 2106 | 2107 | 2108 | 2109 |
| **20 стагодзьдзе — 21 стагодзьдзе — 22 стагодзьдзе** |

**Дваццаць першае стагодзьдзе** пачалося 1 студзеня 2001 году і скончыцца 31 сьнежня 2100 году паводле Грыгарыянскага календару.

## Найважнейшыя адкрыцьці, падзеі, дасягненьні

### Навука і тэхналёгіі

* 2012 — выяўлены базон Гігса
* 2019 — Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі

### тэрарызм

* 2001 — Тэрарыстычныя акты 11 верасьня