# Ньюкасл-апон-Тайн

|  |
| --- |
| Ньюкасл-апон-Тайн |
| Населены пункт |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
| Герб |

 |
| * Кароткая назва: Newcastle
 |
|  Краіна  |  Вялікабрытанія
 |
|  Дата заснаваньня  | II стагодзьдзе |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  | * 114 км²
 |
|  Вышыня НУМ  | 30 м |
|  Часавы пас  | UTC+0 і UTC+1 |
|  Каардынаты  | 54°58′ пн. ш. 1°36′ з. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  | * ▲320 605 чал. (2024)
 |
|  Афіцыйная мова  | ангельская |
|  Этнахаронімы  | Geordie, Novocastriani і pistoiesi |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 0191 |
|  Паштовы індэкс  | NE |
|  |
|  Сайт  | newcastle.gov.uk (анг.) |
| Ньюкасл-апон-Тайн на мапе Вялікабрытаніі
Ньюкасл-апон-Тайн
 |

**Ньюкасл-апон-Тайн** ці **Ньюкасл** (Ньюкасл-на-Тайне; па-ангельску: *Newcastle upon Tyne*,  вымаўленьне ) — індустрыяльны горад на паўночна-ўсходнім узьбярэжжы Вялікабрытаніі, у графстве Тайн і Ўір, у Ангельшчыне. Разьмешчаны ўздоўж паўночнага берагу ракі Тайн, у мінулым быў адміністрацыйным цэнтрам графства Натумбэрлэнд. У час прамысловай рэвалюцыі гэта быў адзін з найбуйнейшых у сьвеце цэнтраў караблебудаваньня і рамонту.

## Гісторыя

Першым зафіксаваным паселішчам на тэрыторыі сучаснага Ньюкасла быў Понс-Эліюс, то бок рымскі форт і мост праз раку Тайн. Ён быў названы ў гонар рымскага імпэратара Адрыяна, які заснаваў яго ў II стагодзьдзі. Гэты рэдкі гонар сьведчыць аб тым, што Адрыян, магчыма, наведваў гэтае месца. Насельніцтва Понс-Эліюса тады ацэньвалася ў 2 тысячы чалавек. Фрагмэнты Адрыянавага валу бачныя ў некаторых частках Ньюкасла, асабліва ўздоўж Заходняй дарогі. Працягласьць таго рымскага мура можна прасачыць на ўсход да Сэгедунума, рымскага форта ва Ўолзэндзе, то бок на канцы сьцяны.

Выява Ньюкасла 1832 году, зробленая з боку Гейтсгэду.
Пасьля сыходу рымлянаў з Брытаніі, які завяршыўся ў 410 годзе, Ньюкасл стаў часткай магутнага англасаксонскага каралеўства Нартумбрыі і быў вядомы цягам гэтага часу як Мунучэстэр ці Монкчэстэр. Праз канфлікты з датчанамі ў 876 годзе паселішчы ўздоўж ракі Тайн былі пакінутыя. Па паўстаньні 1088 году супраць нарманаў Монкчэстэр быў практычна зьнішчаны Одам з Баё. Праз сваё стратэгічнае становішча Робэрт Куртгёз, сын Вільгэльма Заваёўніка, узьвёў там драўляны замак у 1080 годзе. Горад з таго часу быў вядомы як Новум-Кастэлюм, што з лацінскай мовы перакладаецца як Новы замак. Драўляная пабудова была замененая на каменны замак у 1087 годзе. Ён яшчэ раз быў перабудаваны ў 1172 годзе ў час караляваньня Гэнрыха II. Большая частка вежы, якую можна пабачыць у горадзе сёньня, датуецца гэтым часам.

Усьцяж усяго Сярэднявечча Ньюкасл быў паўночнай крэпасьцю Ангельшчыны. У 1400 годзе ён быў аддзелены ад Нортамбэрлэнду ў адміністрацыйных мэтах і зроблены графствам Гэнрыхам IV. Ньюкасл атрымаў тытул графства як горад Ньюкасл-апон-Тайн. Гораду была нададзеная хартыя Лізаветай I у 1589 годзе. У XIII стагодзьдзі вакол гораду быў узьведзены каменны мур вышынёю ў 7,6 мэтраў, каб абараніць яго ад захопнікаў за час памежнай вайны супраць Шатляндыі. Шатляндзкі кароль Вільгэльм I Леў утрымліваўся ў вязьніцы ў Ньюкасьле ў 1174 годзе. Места было пасьпяхова абароненае ад шатляндцаў тройчы цягам XIV стагодзьдзя. З 1530 году каралеўскі закон абмяжоўваў усе пастаўкі вугалю з Тайнсайду ў Ньюкасл-Куэйсайд, даючы манаполію на гандаль вуглём картэлю ньюкаслаўскіх месьцічаў, вядомаму як Гостмэны. Гэтая манаполія, якая праіснавала значны час, дапамагла Ньюкаслу расквітнець і ператварыцца на буйны горад. Фраза «везьці вугаль у Ньюкасл» упершыню была зафіксаваная ў кантэкстуальным пляне ў 1538 годзе, а ейны сэнс азначае брацца за бессэнсоўную справу. У 1630-х гадах блізу 7 тысяч жыхароў Ньюкасла памерлі ад чумы, што складала больш за траціну насельніцтва на той час.

Відарысы Ньюкасла 1954 году.
У час Ангельскай рэвалюцыі Поўнач абвесьціла пра падтрымку караля. У спробе атрымаць Ньюкасл і Тайн хаўрасьнікі паплечнікі Кромўэла, шатляндцы, захапілі горад Ньюбэрн. У 1644 годзе шатляндцы па аблозе захапілі ўмацаваньні на рацэ Лоў у Саўт-Шылдс, таму сам Ньюкасл быў абложаны шмат месяцаў. У рэшце рэшт хаўрасьнікі Кромўэла ўзялі яго штурмам і разрабавалі. Карл I быў зьняволены шатландцамі ў Ньюкасьле ў 1646—1647 гадах. Па складаньні уніі ў 1707 годзе гарадзкія муры страцілі сваю функцыю, пасьля чаго пачалося прамысловае разьвіцьцё. Здабыча і перапрацоўка вугалю і жалеза стварылі шэраг адмысловых галінаў прамысловасьці, як то вытворчасьць сталі. Ньюкасл таксама стаў цэнтрам вытворчасьці шкла[34], што адыграла ключавую ролю ў прамысловым разьвіцьці ўсяго рэгіёну. Ньюкасл быў чацьвертым паводле велічыні цэнтрам друку ў краіне пасьля Лёндану, Оксфарду і Кембрыджа, а Літаратурна-філязофскае таварыства 1793 году, зь ягонымі эрудыраванымі дыскусіямі і вялікім фондам кнігаў на некалькіх мовах, апярэдзіла Лёнданскую бібліятэку на паўстагодзьдзя.

Вялікі пажар у Ньюкасьле і Гейтсгэдзе быў трагічнай і відовішчнай сэрыяй падзеяў, якія пачаліся ў пятніцу, 6 кастрычніка 1854 году. У выніку сэрыі пажараў і выбуху, у выніку якіх загінулі 53 чалавекі і сотні былі параненыя, была зьнішчаная значная частка маёмасьці ў двух гарадах на паўночным усходзе Ангельшчыны. Статус сіці быў нададзены Ньюкаслу 3 чэрвеня 1882 году. У XIX стагодзьдзі караблебудаваньне і цяжкае машынабудаваньне адыгралі цэнтральную ролю ў росквіце гораду, які стаў адным з рухавіком прамысловай рэвалюцыі. Пашыралася ўрбанізацыя места. Сыстэма грамадзкага транспарту была мадэрнізаваная да 1901 году, калі на вуліцах гораду зьявіліся электрычныя трамваі, але з 1935 году яны паступова замяняліся тралейбусамі, а ў 1950 годзе трамвайных рух канчаткова быў спынены. Муніцыпальнае жыльлё пачало замяняць трушчобы ў цэнтральных раёнах гораду ў 1920-х гадах, і гэты працэс расьцягнуўся ажно да 1970-х гадоў, разам з тым будаваліся прыватныя дамы. У 2019 годзе розныя турыстычныя сайты называлі Ньюкасл самым прыязным горадам для вандроўнікаў у Вялікабрытаніі.

## Ураджэнцы

* Вільям Генрыхавіч Фішэр (1903—1971) — савецкі выведнік
* Арнольд Макмілін (1941) — брытанскі філёлаг-славіст, прафэсар, папулярызатар беларускай літаратуры.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт мескай рады.