Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Гавайскія астравы

|  |
| --- |
| Гавайскія астравы |
|  |
| Месца  |  Ціхі акіян
 |
| Плошча  |  28 311км² км²
  |
| Найвышэйшы пункт  |  4205 мэтар
  |
| Краіна  |  ЗША
 |
| Вобласьць  | Гаваі |
| Насельніцтва  |  1 211 537чалавек
  |
| Каардынаты  | 21° пн. ш. 157° у. д. |
| Гавайскія астравы на мапе Гаваяў
Гавайскія астравы
 |

**Гавайскія астравы** — архіпэляг з 24 вульканічных і каралавых астравоў у Ціхім акіяне. Гаваі знаходзяцца за 3000 км ад бліжэйшага кантынэнту, што робіць іх найбольш ізаляваным архіпэлягам Зямлі.

Палітычна Гаваі зьяўляюцца 50-м штатам ЗША Гаваі, за выключэньнем атолу Мідуэй.

Гавайскія астравы маюць вялікае транспартнае значэньне. Яны раскіданыя па даўжыні на 3800 км. Галоўны востраў Гаваі, даў назву архіпэлягу. Тут знаходзіца вулькан Мауна-Кеа (Белыя горы), які зьяўляецца найвышэйшым пунктам астравоў (4205 мэтраў). Другім паводле вышыні пунктам Гаваяў зьяўляецца гара Мауна-Лоа.

Гавайскія астравы адно з найбольш наведвальных турыстычных месцаў на Зямлі.

## Вонкавыя спасылкі

 **Гавайскія астравы** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Малайскі архіпэляг

|  |
| --- |
| Малайскі архіпэляг |
| Kepulauan Melayu |
|  |
|  Колькасьць астравоў  |  25 000 — 30 000
  |
|  Найбуйнейшы востраў  |  Калімантан
  |
|  Агульная плошча  |  2 000 000 км²
  |
|  Краіны  |  Інданэзія, Малайзія, Брунэй, Усходні Тымор
  |
|  Насельніцтва  |  350 000 000 чал.
  |
|  Шчыльнасьць насельніцтва  |  175 чал./км²
  |
|  Каардынаты  | 2°56′ пд. ш. 107°55′ у. д. |
| Малайскі архіпэляг на мапе Інданэзіі
Малайскі архіпэляг |

**Малайскі архіпэляг** (па-малайску: *Kepulauan Melayu*) — найвялікшы архіпэляг у сьвеце. Уключае Вялікія Зондзкія, Малыя Зондзкія, Малуцкія, Філіпінскія і шмат дробных астравоў (за выняткам Новае Гвінэі, якая адносіцца да Акіяніі). Найбуйнейшыя астравы — Калімантан і Суматра. Найбольш населены востраў — Ява.

На астравах больш за 330 вульканаў, каля 100 зь якіх — дзейныя. Найбольш вядомы — Кракатаў.

На Малайскім архіпэлягу разьмяшчаюцца дзяржавы Інданэзія (амаль цалкам), Малайзія (часткова), Брунэй, Усходні Тымор і Філіпіны.

## Крыніцы
# Балканскі паўвостраў

Балканская паўвыспа з паўночна-заходняй мяжой Соча — Крка — Сава
**Балканскі паўвостраў, Балканы** — паўвостраў на паўднёвым усходзе Эўропы геаграфічны і гістарычны рэгіён паміж Чорным і Адрыятычным морам. На поўначы Балканы абмежаваныя ракой Савай і ніжнім цячэньнем Дунаю. Займае плошчу прыкладна 505 000 км².

Назоў «Балканы» паходзіць ад колішняга найменьня баўгарскай горнай сыстэмы Стара Планіна.

На Балканах разьмяшчаюцца дзяржавы былой Югаславіі (Босьнія і Герцагавіна, Сэрбія, Чарнагорыя, Паўночная Македонія; Славенія і Харватыя звычайна ня лічацца балканскімі краінамі), Баўгарыя, Альбанія, Грэцыя і эўрапейская частка Турэччыны. Часам да балканскіх краінаў адносяць і Румынію.

## Крыніцы
# Уральскія горы

|  |
| --- |
| Уральскія горы |
| Урал |
|  |
|  Найвышэйшы пункт  |
| Народная[d] |
|  Вышыня  | 1895 м н. у. м.
  |
|  Памеры  |
|  Даўжыня  | * 2500 км
 |
|  Шырыня  | 150 км |
|  Геаграфія  |
|  Краіна  | * Расея
 |
|  |
| **Уральскія горы** ў Вікісховішчы |

**Ура́льскія го́ры**, **Урал** — горная сыстэма на мяжы Эўропы і Азіі. Даўжыня 2100 км. Найвышэйшы пункт — гара Народная.
# Іранскае ўзвышша

|  |
| --- |
| Іранскае ўзвышша |
|  |
|  Геаграфія  |
|  Месцазнаходжаньне  | Іран |
|  Краіна  | * Іран
 |
|  |
| **Іранскае ўзвышша** ў Вікісховішчы |

**Іра́нскае ўзвы́шша** — узвышша, якое знаходзіцца ў Іране. Маецца Парапаміз. Пакрывае дзьве траціны тэрыторыі Ірану, а таксама Аўганістан, Пакістан, часткова месьціцца ў Іраку і на поўдні Туркмэністану. Гэтая геалягічная фармацыя ёсьць часткай Эўразійскай пліты, заціснутай паміж Арабійскай і Індастанскай плітамі.

## Геалёгія

Аднай з найбольшых вяршыняў узвышша вулькан Дэмавэнд.
Складкаватыя і складкава-глыбавыя горы і ўзвышшы чаргуюцца з акумулятыўнымі раўнінамі і міжгорнымі катлавінамі. Міжгорныя западзі запоўненыя тоўстымі пластамі прахоннага адломкавага матэрыялу, які трапіў туды з навакольных гораў. Азёры, якія раней займалі самыя нізкія часткі западзінаў, высмаглі і пакінулі пасьля сябе пласты солі і гіпсу.

На ўскраіках узвышша месьцяцца рэгіёны, ахопленыя альпійскім арагенэзам, дзе назіраецца павышаная сэйсьмічнасьць. Зоны інтэнсіўных сучасных узьняцьцяў чаргуюцца з рэгіёнамі з складкавымі збудаваннямі больш старажытнага часу. На сугор’і маюцца радовішчы нафты, паклады мэталічных рудаў, солі, бірузы і іншых карысных выкапняў.

## Рэльеф

Нагор’е абмежаванае некалькімі горнымі сьцягамі. Паўночная пэрыфэрыйная дуга ўлучае Эльбурскія горы з вульканам Дэмавэнд, які сягае 5604 мэтры, Туркмэна-Гарасанскія горы, Парапаміз і заходнія адгор’і Гіндукуша. З поўдня і паўднёвага захаду цягнуцца горы Загрос і хрыбты гор Мэкран. На ўсходзе месьціцца горы Кіртгар і Сулейман, а таксама хрыбты Сьпінгар і Гіндурадж. Нутраныя раёны нагор’я складаюцца з горных сыстэмаў, якія чаргуюцца адзін з адным, плято і шырокіх катлавінаў, у якіх месьцяцца пустэльні, якія ня маюць выхаду да мора.

## Крыніцы
# Аральскае мора

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Возера
Аральскае мора

|  |
| --- |
| Панарама Аральскага мора
Аральскае мора ў 2002 годзе |

|  |  |
| --- | --- |
| Краіны | Казахстан, Узбэкістан |
| Плошча | 13 900 |
| Плошча вадазбору | 1 549 000 |
| Максымальная глыбіня | 42 м і 8,7 м |
| Найбольшая даўжыня | * 428 км
 |
| Найбольшая шырыня | 284 км |
| Вышыня над узроўнем мора | 31 м |
| Аб’ём вады | 27 км³ |
| Каардынаты | 45° пн. ш. 60° у. д. |

Аральскае мора на мапе Казахстану
Аральскае мора
 |
|  Галерэя здымкаў у Вікісховішчы |

**Ара́льскае мо́ра** — вялікае невыточнае салёнае возера ў Казахстане і Ўзбэкістане.

З 1960-х гадоў бесьперапынна зьмяншаецца праз адвод вады для ірыгацыі з рэк Амудар’і і Сырдар’і. Ужо з 1918 году ўлада ўзьніклага СССР, пастанавіла, што на сухіх раўнінах Казаскай ССР, Узбэцкай ССР і Туркмэнскай ССР, уздоўж Амудар’і і Сырдар’і будуць вырошчваць бавоўну, якая павінна была стаць «белым золатам», асновай эканомікі гэтых рэспублік. У выніку гэтых дзеяньняў Узбэкістан і ў наш час зьяўляецца асноўным экспартэрам бавоўны ў сьвеце.

Будоўля каналаў, якія перасякаюць пустэльню Каракум, была ў асноўным праведзеная ў 1930-х гадах з парушэньнем правілаў гідралёгіі. У выніку ад 30% да 70% вады, якая выбіралася з Амудар’і і Сырдар’і, незваваротна зьнікала ў глебе ці выпарвалася, не дасягаючы ні плянтацыяў бавоўны, ні мора. Лічыцца што да 1960 году ад 20 да 50 км³ вады трапляла ня ў мора, а ў глебу. Нават цяпер толькі 12% даўжыні ірыгацыйных каналаў забясьпечана ад страт вады. Частка вады Амудар’і трапляе ў Сарыкамскую нізіну і ва ўзьніклае ў ХХ стагодзьдзі Сарыкамскае возера. У 1960-х гадоў узровень вады падаў з хуткасьцю 20 см у год, у наступных дзесяцігодзьдзях ўжо 50—60 см у год, а цяпер складае 80—90 см. На месцы былога дна Аральскага мора паўстае новая пустэльня Аралкум, плошча якой расьце са зьмяншэньнем колькасьці вады ў возеры.

| Паказчыкі | 1960 г. | 1990 г. | 2003 г. |
| --- | --- | --- | --- |
| Узровень вады, м | 53,40 | 38,24 | 31,0 |
| Аб’ём, км³ | 1083 | 323 | 112,8 |
| Плошча паверхні, тыс.км² | 68,90 | 36,8 | 18,24 |
| Мінералізацыя, ‰ | 9,90 | 29 | 78,0 |
| Сток, км³/год | 63 | 12,5 | 3,2 |

На сёньняшні дзень плошча паверхні мора зьменшылася напалову, у будучыні яно паводле пэсымістычных прагнозаў павінна зьнікнуць. Памяншэньне плошчы Аральскага мора прывяло да адной з найвялікшых экалягічных катастроф плянэты.

У 2003 годзе пачаў працу амбіцыйны праект Сусьветнага банка па ўзнаўленьні ўзроўню вады ў Аральскім моры.

## Вонкавыя спасылкі

 **Аральскае мора** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Арабскае мора

Мапа Арабскага мора
Від на Арабскае мора, штат Керала, паўднёвая Індыя
**Ара́бскае мо́ра** (часам называлася таксама Зялёнае мора, Аманскае, Пэрсыдзкае і Інда-Арабскае) — напаўзамкнёнае мора, частка Індыйскага акіяна паміж Арабійскай паўвыспай на захадзе і паўвыспай Індастан на ўсходзе. Плошча — 4832 тыс. км². Сярэдняя глыбіня 2734 м, найбольшая — 5803 м. Вялікія затокі: Адэнская, Аманская, Кач, Камбэйская. Буйныя выспы: Сакотра, Лакадыўскія. У мора ўпадае рака Інд. Клімат трапічны мусонны, увесну, улетку і ўвосені частыя тайфуны.

Абмывае берагі Самалі, Джыбуці, Емэну, Аману, ААЭ, Саудаўскай Арабіі, Кувэйту, Іраку, Ірану, Пакістану, Індыі. Галоўныя порты: Мумбаі (Індыя), Карачы (Пакістан), Адэн (Емэн).
# Енісей

Рака| Енісей |
| **Енисей** |
| Енісей каля Краснаярску  |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Выток  | сутока рэкаў: Малы Енісей і Вялікі Енісей |
|  Вышыня вытоку  |  3300
  |
|  Вусьце  | Карскае мора |
|  Вышыня вусьця  |  0 м
  |
|  Краіны басэйну  | Манголія, Расея |
|  Вобласьці  | Тува, Хакасія і Краснаярскі край |
|  Даўжыня  | 3487 км |
|  Сярэднегадавы сьцёк  |  19 800 м³/с
  |
|  Плошча басэйну  | 2580 тыс. км² |
|  **Галерэя здымкаў** у Вікісховішчы
 |

**Енісе́й** (па-эвенкійску: *Іонесі* «вялікая вада», па-хакаску: *Кім*, па-тувінску: *Улуг-Хем* — «вялікая рака», па-кецку: *Хук*, па-селькупску: *Пӱӱл Тяас-қолд*) — рака ў Сібіры, адна з найвялікшых рэкаў сьвету й Расеі. Упадае ў Карскае мора Арктычнага акіяну.

## Назва

Назва паходзіць ад эвенкійскага «Іонесі» — вялікая вада.

## Геаграфія

Адна з найдаўжэйшых рэкаў сьвету: даўжыня ад месца сутокі Вялікага й Малога Енісею — 3487 км, ад вытокаў Малога Енісею — 4287 км, ад вытокаў Вялікага Енісею — 4092 (4123) км. Паводле плошчы басэйну (2580 тыс. км²) Енісей займае 2-е месца сярод рэкаў Расеі (пасьля Абі) і 7-е месца сярод рэкаў сьвету. Для басэйну Енісею характэрная рэзкая асыметрычнасьць: яго правабярэжная частка ў 5,6 разы вышэй за левабярэжную.

Енісей ёсьць мяжой між Заходняй і Ўсходняй Сібір’ю. Ад Саянаў да Арктычнага акіяну Енісей праходзіць праз усе кліматычныя зоны Сібіры. Уласна Енісей пачынаецца ў месьце Кызыле на сутоку Вялікага й Малога Енісею.

### Палеміка: Енісей альбо Ангара

Існуе колькі прычынаў, паводле якіх сучасны *Енісей* ніжэй за суток з ракой Ангарой насамрэч можа лічыцца Ангарой:

* пры сутоку зь *Енісеем* Ангара нясе значна больш вады — ля паселішча Стрэлка сярэднегадавы сьцёк вады ў *Енісеі* складае 3350 м³/с, а ў вусьці Ангары — 4530 м³/с
* басэйн верхняй часткі *Енісею* складае менш за 400 тыс. км², то бок значна менш за плошчу вадазбору Ангары — 1040 тыс. км².

Такім чынам можна заключыць, што *Енісей* лічыцца галоўнай ракой з прычыны больш геалягічнае будовы ягонай рачной даліны й праз гістарычна складзеныя традыцыі.

## Населеныя пункты

Енісей ля Кызылу
Месты (разьмешчанныя ўніз па цячэньні): Кызыл, Шаганар, Саянагорск, Мінусінск, Абакан, Дзіўнагорск, Краснаярск, Сасноваборск, Жалезнагорск, Лесасібірск, Енісейск, Ігарка, Дудзінка.
# Камчатка (паўвостраў)

Мапа Камчаткі
**Камча́тка** — паўвостраў у паўночна-ўсходняй частцы мацерыка Эўразія на тэрыторыі Расеі.

## Геаграфічнае становішча

Абмываецца на захадзе Ахоцкім морам, на ўсходзе — Ціхім акіянам і Бэрынгавым морам. Плошча 370 тыс. км². Паўвостраў выцягнуты з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад на 1200 км. Злучаецца з мацерыком вузкім (да 93 км) перашыйкам — Парапольскім долам. Найбольшая шырыня (да 440 км) — на шыраце мыса Краноцкага.

Агульная плошча паўвостраву — 472,3 тыс. км².

Усходні бераг моцна парэзаны, утварае залівы (Краноцкі, Камчацкі, Азярной, Карагінскі, Корфа) і бухты (Авачынская, Карага, Асора і інш.). Далёка ў мора выступаюць скалістыя паўастравы — Шыпунскі, Краноцкі, Камчацкі, Азярной. Заходні бераг парэзаны слаба.

## Прырода

Ключаўская Сопка
У сярэдняй частцы Камчатку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад перасякаюць хрыбты Сярэдзінны (вышыня 3621 м, вулькан Ічынская Сопка) і Ўсходні (выш. да 2485 м). Паміж імі Цэнтральнакамчацкая нізіна. На захадзе разьмяшчаецца Заходне-Камчацкая нізіна, на ўсходзе — плятопадобнае ўзвышша з конусамі патухлых і дзейных вульканаў. Усяго на Камчатцы больш за 160 вульканаў, зь якіх дзейнічае 28 (найвышэйшы Ключаўская Сопка). Іншыя вульканы: Авачынская Сопка. Ёсьць шмат гейзэраў і мінэральных крыніцаў (асабліва ў Даліне гейзэраў). Камчатка складзена пераважна зь верхнямэзазойскіх і кайназойскіх асадкавых і эфузыўных адкладаў. Карысныя выкапні: пемза, сьлюда, сера, вугаль, будаўнічыя матэрыялы, ртуць, нафта.

Клімат марскі мусонны на ўзьбярэжжы, унутры кантынэнтальны. Сярэдняя тэмпэратура жніўня 12 °C, лютага −13 °C. Ападкаў 600—1000 мм за год. Сучаснае зьледзяненьне (плошча 874 км²), больш за 400 ледавікоў. Найбуйнейшыя рэкі: Камчатка, Авача, Вялікая і інш., паўнаводныя. Шмат азёраў у кратарах (Хангар і інш.) і кальдэрах (Краноцкае, Курыльскае , Глаз (недаступная спасылка) і інш.).

На поўначы Камчаткі распаўсюджана мохавая тундра. У цэнтральнай частцы паўвостраву і на ўсходзе — тайга (даўрская лістоўніца, саянская елка, піхта і інш.). На ўзвышшах зарасьнікі каменнай бярозы, на схілах гор кедравы сланік. У паніжэньнях высакатраўе. На захадзе шмат балотаў. Прамысловыя зьвяры: собаль, ліса, выдра.

Вядзецца лоўля ціхаакіянскага селядца, кеты, гарбушы, камчацкага краба. Разьвіваецца геатэрмальная энэргетыка.

На Камчатцы створаны Краноцкі біясфэрны запаведнік.

## Гісторыя

У 1737—41 п-аў Камчатка дасьледаваў Сьцяпан Крашаніньнікаў. На аснове сабраных матэрыялаў напісаў навуковую працу па геаграфіі, гісторыі, мовах і побыце народаў Камчаткі («Апісаньне зямлі Камчаткі»).

## Насельніцтва

Найбуйнейшы горад Петрапаўлаўск-Камчацкі. Карэнныя народы: ітэльмэны, камчадалы, каракі, эвэны.

## Глядзіце таксама

* Ічынская сопка

## Літаратура

* Камчатка // БЭ ў 18 т. Т. 7. Мн., 1998.
* Семенов В. В краю горячих источнихов. Петропавловск-Камчатский, 1988.
# Алеуцкія астравы

Алеуцкія астравы на мапе
**Алеуцкія астравы** — архіпэляґ на поўначы Ціхага акіяну (ЗША, штат Аляска).

Дугападобны ланцуг са 110 астравоў і мноства скал (даўжыня 1740 км) паміж паўастравамі Аляскай і Камчаткай. Плошча 37,8 тыс. км². Утвараюць 4 групы астравоў: Лісіныя, Андрэянаўскія, Пацучыныя, Блізкія.

## Прырода

Большасьць астравоў вульканічнага паходжаньня, вяршыні ўкрыты сьнягамі. Дзеючых вульканаў 25; самы высокі вулькан Шышалдзіна (2860 м) на востраве Унімак. Клімат марскі субарктычны, вільготны. Зіма цёплая, са сьнегападамі і частымі адлігамі. Лета халаднаватае, з туманамі. Сярэдняя тэмпэратура самага халоднага месяца (лютага) −1,4 °C, самага цёплага (жніўня) 11,9 °C. Ападкаў 1500 мм за год. Частыя штормы. Глебы субпалярныя, дзярнова-тарфяністыя і гарнатундравыя. Расьліннасьць: субарктычныя лугі, горныя тундры. Жывёльны сьвет: лісіца, марская выдра і сівуч (амаль зьнішчаны); на скалах птушыныя кірмашы, у прыбярэжных водах морж, цюлень і інш.

## Гісторыя

Адкрыты ў XVIII ст. рускай экспэдыцыяй В. Бэрынґа і А. Чырыкава. Да 1867 году належалі Расеі, прададзены разам з Аляскай ЗША.

## Насельніцтва і ґаспадарка

Насельніцтва — амэрыканцы, алеуты, крэолы. Галоўны населены пункт — Адак (на аднайменным востраве).

Вядзецца рыбалоўства, пушны промысел, зьверагадоўля (блакітны пясец).

Ваенна-марская база ЗША Датч-Гарбар (на востраве Уналашка).

## Астравы

* Амчытка
* Ату
* Кыска
* Умнак
* Чугінадак

## Літаратура

* *Жмойдзяк Р.* Алевуцкія астравы // Беларуская энцыкляпэдыя: У 18 т. Т.1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 ас. — ISBN 985-11-0036-6 (т.1)

## Вонкавыя спасылкі

 **Алеуцкія астравы** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Алеутские острова(недаступная спасылка)  (рас.) // Военная энциклопедия: [В 18 т.] / Под ред. В. Ф. Новицкого и др. — СПб.: Т-во И. Д. Сытина, 1911—1915.
# Ванкувэр

|  |
| --- |
| Ванкувэр |
| Населены пункт |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
|  Краіна  |  Канада
 |
|  Правінцыя  |  Брытанская Калумбія
 |
|  Дата заснаваньня  | 1886 |
|  Кіраўніцтва і ўлада  |
| Mayor of Vancouver[d] | Кен Сым[d] |
|  Заканадаўчы орган  | Vancouver City Council[d] |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  | * 115 км²
 |
|  Тып клімату  | Marine west coast climate[d] |
|  Вышыня НУМ  | 2 м |
|  Часавы пас  | UTC-8 і PDT |
|  Каардынаты  | 49°15′ пн. ш. 123°06′ з. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  | * ▲662 248 чал. (2021)
 |
|  Афіцыйная мова  | ангельская |
|  Этнахаронімы  | Vancouverite, Vancouvéroise, Vancouvérois і vancouveresi |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 604, 778 і 236 |
|  Паштовы індэкс  | V5K, V5L, V5M, V5N, V5P, V5R, V5S, V5T, V5V, V5W, V5X, V5Y, V5Z, V6A, V6B, V6C, V6E, V6G, V6H, V6J, V6K, V6L, V6M, V6N, V6P, V6R, V6S, V6T, V6Z, V7X і V7Y |
|  |
|  Сайт  | vancouver.ca (анг.) |
| Ванкувэр на мапе Канады
Ванкувэр
 |

**Ванку́вэр** (па-ангельску: *Vancouver*) — горад на заходнім узьбярэжжы Канады, буйнейшы горад правінцыі Брытанская Калумбія і восьмы па колькасьці насельніцтва горад краіны. Насельніцтва 612 тыс. чал., у агламэрацыі Вялікі Ванкувэр (*Greater Vancouver*) пражывае звыш 2,3 млн чал. (трэцяя па памерах агламэрацыя ў Канадзе).

Месца разьмяшчэньня Ванкувэру мае назву Ніжняя вялікая зямля (*Lower Mainland*), што падкрэсьлівае яго знаходжаньне на ўзьбярэжжы кантынэнтальнай часткі рэгіёну, у супрацьпастаўленьні востраву Ванкувэр, на якім разьмяшчаецца адміністрацыйны цэнтар правінцыі — горад Вікторыя.

Назва гораду ўтворана ад галяндзкага «van Coevorden», што азначае паходжаньне ад/з (галяндзкае «van») Кувордэну (горад у Нідэрляндах).

Насельніцтва Ванкувэру этнічна разнастайнае, для больш як паловы жыхароў гораду ангельская мова ня ёсьць роднай.

Мясцовасьць засяляецца эўрапейцамі з 1860-х. Імпульс перасяленьню надалі залатыя ліхаманкі (каньён Фрэёзэра і Карыбу), затым доўгі час — да 1980-х — горад быў цэнтрам рэгіёну здабычы і апрацоўкі мясцовай сыравіны (лес, карысныя выкапні, рыба, сельскагаспадарчая прадукцыя). У апошнія дзесяцігодзьдзі ідзе моцная дывэрсыфікацыя гаспадарчай актыўнасьці, рост сэктару паслугаў. На сёньняшні дзень другое месца ў эканоміцы гораду пасьля лясной прамысловасьці займае турызм. Ванкувэр — трэці па велічыні цэнтар кінавытворчасьці Паўночнай Амэрыкі пасьля Лос-Анджэлесу і Нью-Ёрку.

Горад валодае дастаткова разьвітой сеткай гарадзкога пасажырскага транспарту, хаця і меншай ў параўнаньні зь іншымі гарадамі Канады, што тлумачыцца вялікай шчыльнасьцю засяленьня цэнтральнай часткі гораду і адсутнасьцю неабходнасьці перамяшчэньня вялікіх мас людзей паміж рознымі раёнамі гораду, у прыватнасьці, з прыгарадаў. Агульная пляніроўка гораду забясьпечвае высокую якасьць жыцьця гараджан, тэарэтыка-практычныя падыходы да яе атрымалі назву *Ванкувэрызм*, як альтэрнатыва распаўзаньню гарадоў, іх прыгарадаў на суседнія землі (*Urban sprawl*).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная бачына.
# Гуны

Гуны, на чале з Атылам, урываюцца ў Італію
**Гу́ны** — качавы азіяцкі народ, які склаўся ў 2—4 стагодзьдзях у Прыўральлі зь цюркамоўных *хуну*, якія прыкачавалі з Цэнтральнай Азіі, і мясцовых вуграў і сарматаў.

Распачаты ў 370-х масавы рух гунаў на захад даў штуршок г. зв. Вялікаму перасяленьню народаў. Заваяваўшы аланаў Паўночнага Каўказа, гуны на чале са сваім правадыром Баламберам перайшлі Дон, разграмілі ў 375 годзе готаў у Паўночным Прычарнамор’і, падпарадкаваўшы вялікую частку остготаў і прымусіўшы вэстготаў адступіць у Фракію. У 394—395 гады гуны, прайшоўшы праз Каўказ, спустошылі Сырыю і Кападокію, затым, асадзіўшыся ў Паноніі, рабілі набегі на Ўсходнюю Рымскую імпэрыю — Бізантыю. У дачыненьні да Заходняй Рымскай імпэрыі да сяр. 5 ст. гуны выступалі хаўрусьнікамі ў барацьбе супраць германскіх плямёнаў. Падпарадкаваўшы шэраг германскіх і іншых плямёнаў, гуны ўзначалілі магутны зьвяз плямёнаў, які прадпрымаў паходы на многія краіны. Найбольшай магутнасьці гуны дасягнулі пры Атылу (434—453). Прасоўваньне гунаў на захад было спынена іх паразай у Галіі на Каталаўнскіх палях (451) ад аб’яднаных сілаў рымлян, вэстготаў і франкаў. Пасьля сьмерці Атылы (453) яго дзяржава распалася, пачаліся звады, чым скарысталіся гепіды, якія ўзначалілі паўстаньне германскіх плямёнаў супраць гунскага панаваньня. У Паноніі, у бітве на Недаа (455), гуны былі пабітыя і сышлі ў Прычарнамор’е. Спробы гунаў прабіцца на Балканскую паўвыспу ў 469 пацярпелі няўдачу. Апошнія згадкі пра гунаў у крыніцах датычаць 6 ст., калі яны ваявалі ў войску ўсходнерымскага вайскавода Нарсэса ў Італіі. Пасьля гэтага гуны як народ больш ня згадваюцца.

## Літаратура

* Otto J. Maenchen-Helfen. The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. University of California Press, 1973. / Отто Дж. Маенхен-Гельфен. Мир гуннов. Исследования их истории и культуры. Перевод с англ. В. С. Мирзаянова. Принстон США.
# Цэнтральныя дзяржавы

Удзельнікі Першай сусьветнай вайны. Чырвоны колер — Цэнтральныя дзяржавы й іхнія калёніі. Сіні — Антанта.
**Цэнтра́льныя дзяржа́вы** — ваенна-палітычны блёк дзяржаваў у Першай сусьветнай вайне, што супрацьстаялі Антанце.

Назва паходзіць ад дзяржаваў (Нямеччына і Аўстра-Вугоршчына), якія знаходзіліся ў цэнтры Эўропы і былі з усіх бакоў аточаныя краінамі Антанты.

У яго ўваходзілі:

* Нямецкая імпэрыя
* Аўстра-Вугоршчына (Аўстра-Вугорская імпэрыя)
* Італія (Італійскае Каралеўства) да 1915 году
* Турэччына (Асманская імпэрыя) з 1914 году.
* Баўгарыя (Баўгарскае Царства) з 1915 году.

Перадваенны саюз Германскай імпэрыі, Аўстра-Вугорскай імпэрыі і Італійскага Каралеўства называўся Трайным Саюзам. Немцы падпісалі яго з аўстра-вугорцамі ў 1879 годзе, а з італьянцамі ў 1882 годзе. Асманская імпэрыя (Турэччына) увайшла ў хаўрус 2 жніўня 1914 году, а Баўгарыя — 14 кастрычніка 1915 году.

Цэнтральныя дзяржавы прайгралі вайну і капітулявалі ў 1918 годзе:

* 29 верасьня — Баўгарыя
* 30 кастрычніка — Асманская Імпэрыя (Турэччына)
* 4 лістапада — Аўстра-Вугоршчына
* 11 лістапада — Нямеччына.
# Сыстэма нябесных каардынат

**Сыстэма нябесных каардынат** — сыстэма каардынат, якая выкарыстоўваецца ў астраноміі для вызначэньня месцазнаходжаньня астранамічных аб’ектаў на небе, або пунктаў на ўяўнай нябеснай сфэры. Каардынаты аб’ектаў вызначаюцца дзьвюма велічынямі (або дугамі), што дае адназначнае месцазнаходжаньне аб’ектаў на нябеснай сфэры. Такім чынам, сыстэма нябесных каардынат зьяўляецца сфэрычнай сыстэмай каардынат, у якой трэцяя каардыната — адлегласьць — часьцей невядомая і ня грае істотнай ролі.

Адменай кожнай з сыстэмаў нябесных каардынат зьяўляецца выбар асноўнай, **фундамэнтальнай**, плоскасьці і пачаткам адліку. У залежнасьці ад пастаўленай задачы, можа быць зручнейшым выкарыстаньне пэўнай сыстэмы каардынат. Найбольш часта выкарыстоўваюцца *гарызантальная* і *экватарыяльная* сытэмы каардынат. Радзей — *экліптычная*, *галяктычная* і іншыя.

## Глядзіце таксама

* Нябесная сфэра
* Сфэрычная сыстэма каардынат