# Азія

Азія на мапе сьвету
**Азія** (грэц. *Asia*, верагодна ад асырыйскага «ўсход») — найвялікшая частка сьвету, утварае разам з Эўропай мацярык Эўразію. Плошча — каля 43,4 млн км². Насельніцтва на 2021 год — 4695 млн чал.

## Межы

Зьмяшчаецца ў асноўным ва ўсходнім паўшар’і (выключэньнем зьяўляецца Чукоцкі паўвостраў), да поўнач ад экватару. Мяжу з Эўропай звычайна праводзяць па ўсходнім падножжы Уральскіх гор, Мугаджарыям, рацэ Эмба, па паўночным беразе Касьпійскага мора, Кума-Маныцкай ўпадзіне, па Чорным і Мармуровым морах, пралівах Басфор і Дарданэлы. З Афрыкай Азія злучаная Суэцкім каналам, ад Паўночнай Амэрыкі яе адлучае вузкі Берынгаў праліў. Геаграфічныя каардынаты крайніх пунктаў гл. у падзеле «#Асноўныя геаграфічныя зьвесткі».

Зялёная вобласьць — Эўропа; пурпурная/шэрая — Азія; A/B/C — альтэрнатыўныя азначэньні межаў
Тры дадатковыя лініі на карце дэманструюць альтэрнатыўныя, большай часткай негеаграфічныя, азначэньні межаў:

* Лінія **A** — праходзіць па вяршынях Уральскіх гор і, далей, па рацэ Ўрал
* Лінія **B** — праходзіць па Кума-Манычской западзіне і, далей, па Азоўскім моры
* Лінія **C** — па водападзеле Каўкаскіх гор

Геапалітычная мяжа Азіі некалькі адрозьніваецца ад прыроднай. Яе праводзяць па ўсходніх межах Архангельскай вобласьці, рэспублікі Комі, Сьвярдлоўскай і Курганскай абласьцей, па мяжы Расеі і Казахстана. На Каўказе геапалітычная мяжа Азіі супадае з расейска-азэрбайджанскай і расейска-грузінскай межамі.

Азія амываецца Паўночным Ледавітым, Індыйскім і Ціхім акіянамі, а таксама — на захадзе — унутранамацярыковымі морамі Атлянтычнага акіяна (Азоўскім, Чорным, Мармуровым, Эгейскім, Міжземным). Пры гэтым маюцца шырокія вобласьці ўнутранага сьцёку — басэйны Касьпійскага і Аральскага мораў, азёры Балхаш і інш. Возера Байкал, якое па аб’ёме зьмяшчэньня прэснай вады пераўзыходзіць усе азёры сьвету; у Байкале зьмяшчаецца 20% сусьветных запасаў прэснай вады (без уліку ледавікоў). Мёртвае мора зьяўляецца самай глыбокай у сьвеце тэктанічнай западзінай (-430 мэтраў ніжэй за узровень мора).
Узьбярэжжа Азіі ў цэлым разьдзелена адносна слаба, вылучаюцца буйныя паўастравы — Малая Азія, Арабійская, Індастан, Карэйская, Камчатка, Чукотка, Таймыр і інш. Каля берагоў Азіі — буйныя астравы (Вялікія Зондзкія, Новасыбірскія, Сахалін, Паўночная Зямля, Тайвань, Філіпінскія, Хайнань, Шры-Ланка, Японскія і інш.). Астравы займаюць у сукупнасьці плошчу 2,7 млн км².

У падмурку Азіі ляжаць чатыры вялізныя плятформы — Арабійская, Індыйская, Кітайская і Сыбірская. Да 3/4 тэрыторыі гэтай часткі сьвету займаюць горы і плоскагор’і. Усходняя Азія — раён актыўнага вульканізму. Азія багатая разнастайнымі карыснымі выкапнямі (асабліва — паліўна-энэргетычнай сыравінай).

## Клімат

На тэрыторыі Азіі прадстаўленыя амаль усе тыпы клімату — ад арктычнага да экватарыяльнага. Ва Ўсходняй і Паўднёва-Ўсходняй Азіі клімат мусонны (у межах Азіі знаходзіцца самае вільготнае месца Зямлі — Чэрапунджы), у той час як ва Ўсходняй Сыбіры — рэзка кантынэнтальны, а на раўнінах Цэнтральнай, Сярэдняй і Заходняй Азіі — паўпустэльны і пустэльны. Важную ролю ў жыцьці поўначы Азіі гуляе вечная мерзлата, якая пакрывае звыш за 10 млн км².

Азія з космасу
## Раянаваньне

У Азіі прынята вылучаць наступныя раёны:

* Заходняя Азія;
* Паўднёвая Азія (паўвостраў Індастан і востраў Шры-Ланка);
* Паўднёва-Ўсходняя Азія (паўвостраў Індакітай і Малайскі архіпэляг);
* Усходняя Азія (Карэйскі паўвостраў, Японскія абтокі);
* Паўночная Азія (Сыбір і паўночны ўсход Эўразіі);
* Цэнтральная Азія (Памір, Цянь-Шань, Туранская нізіна).

## Краіны Азіі

У Азіі на дадзены момант знаходзіцца 55 краін (зь якіх 7 транскантынентальных краін і адна часткова прызнана незалежнай), адна краіна падтрымліваецца некалькімі краінамі на дыпляматычным узроўні і *2 залежныя тэрыторыі*.

| Частка | Герб | Краіна | Плошча (км²) | Насельніцтва | Дата ацэнкі колькасьці насельніцтва | Сталіца |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Паўночная |  |  **Расея** Т | 17 098 246 | 145 478 097 | 1.1.2022 | Масква |
| Цэнтральная |  |  **Казахстан** Т | 2 724 900 | 19 967 964 | 1.10.2023 | Астана |
|  |  **Кыргыстан** | 199 951 | 7 100 000 | 1.9.2023 | Бішкек |
|  |  **Таджыкістан** | 143 100 | 10 077 600 | 1.1.2023 | Душанбэ |
|  |  **Туркмэністан** | 488 100 | 6 342 000 | 2021 | Ашгабад |
|  |  **Узбэкістан** | 447 400 | 36 599 764 | 1.10.2023 | Ташкент |
| Заходняя (Блізкі Ўсход) |  |  **Аб’яднаныя Арабскія Эміраты** | 83 600 | 9 282 410 | 31.12.2020 | Абу Дабі |
|  |  **Азэрбайджан** Т | 86 600 | 10 156 366 | 1.1.2021 | Баку |
|  |  **Аман** | 309 500 | 4 527 446 | 31.12.2021 | Маскат |
|  |  **Армэнія** Т | 29 743 | 2 976 800 | 2022 | Ерэван |
|  |  **Бахрэйн** | 785 | 1 501 635 | 17.3.2020 (перапіс) | Манама |
|  |  **Грузія** Т | 69 700 | 3 736 357 | 2023 | Тбілісі |
|  |  **Емэн** | 555 000 | 32 982 000 | 2021 | Сана |
|  |  **Ізраіль** | 20 770 | 9 450 000 | 30.12.2021 | Ерусалім — фактычна Тэль-Авіў — прызнаецца ААН |
|  |  **Іран** | 1 648 195 | 85 350 820 | 4.11.2023 | Тэгеран |
|  |  **Ірак** | 438 317 | 41 190 700 | 2021 | Багдад |
|  |  **Катар** | 11 586 | 2 799 202 | 2019 | Доха |
|  |  **Кіпр** | 9251 | 904 700 | 2021 | Нікасія |
|  |  **Кувэйт** | 17 818 | 4 670 000 | 2023 | Кувэйт |
|  |  **Лібан** | 10 452 | 5 593 000 | 2021 | Бэйрут |
|  |  Палестына  | 6020 | 5 483 450 | 1.7.2023 | Рамала, Газа — фактычна Усходні Ерусалім — дэ-юрэ |
|  |  **Саудаўская Арабія** | 2 149 690 | 32 175 224 | 2022 (перапіс) | Рыяд |
|  |  **Сырыя** | 185 180 | 21 324 000 | 2021 | Дамаск |
|  |  **Турэччына** Т | 23 764 | 85 279 553 | 2022 | Анкара |
|  |  **Ярданія** | 89 342 | 11 512 366 | 4.11.2023 | Аман |
| Паўднёвая |  |  **Аўганістан** | 652 864 | 40 099 000 | 2021 | Кабул |
|  |  **Банглядэш** | 148 460 | 165 158 616 | 2022 (перапіс) | Дака |
|  |  **Бутан** | 38 394 | 786 385 | 2023 | Тхімпху |
|  |  **Індыя** | 3 287 263 | 1 375 586 000 | 2022 | Нью-Дэлі |
|  |  **Мальдыўскія астравы** | 300 | 382 751 | 13.9.2022 (перапіс) | Мале |
|  |  **Нэпал** | 147 181 | 29 164 578 | 2021 (перапіс) | Катманду |
|  |  **Пакістан** | 881 913 | 241 499 431 | 2023 (перапіс) | Ісламабад |
|  |  **Шры-Ланка** | 65 610 | 22 156 000 | 2021 | Шры-Джаявардэнэпура-Катэ |
| Усходняя |  |  *Ганконг (залежная тэрыторыя **Кітая**)* | 2755 | 7 472 600 | 31.12.2022 | — |
|  |  **Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка** (Паўночная) | 120 540 | 26 403 000 | 2025 | Пхэньян |
|  |  **Кітай** | 9 596 961 | 1 411 750 000 | 31.12.2022 | Пэкін |
|  |  *Макао (залежная тэрыторыя **Кітая**)* | 31 | 678 800 | 1.7.2023 | — |
|  |  **Манголія** | 1 564 110 | 3 457 548 | 31.12.2022 | Улан-Батар |
|  |  **Рэспубліка Карэя** (Паўднёвая) | 100 210 | 51 439 038 | 31.12.2022 | Сэул |
|  |  Рэспубліка Кітай (Тайвань)  | 36 193 | 23 404 300 | 2023 | Тайбэй |
|  |  **Японія** | 377 976 | 124 340 000 | 1.10.2023 | Токіё |
| Паўднёва-Ўсходняя |  |  **Брунэй** | 5765 | 445 400 | 2022 | Бандар-Сэры-Бэгаван |
|  |  **Віетнам** | 331 212 | 97 446 800 | 2021 | Ханой |
|  |  **Усходні Тымор** | 14 919 | 1 317 780 | 2021 | Дылі |
|  |  **Інданэзія** Т | 1 904 569 | 272 229 372 | 2021 | Джакарта |
|  |  **Камбоджа** | 181 035 | 15 552 211 | 13.3.2019 (перапіс) | Пнампэнь |
|  |  **Лаос** | 236 800 | 7 443 000 | 2022 | Віенцьян |
|  |  **Малайзія** | 330 803 | 33 400 000 | 1.7.2023 | Куала Лумпур |
|  |  **М'янма** | 676 578 | 55 294 979 | 2021 | Найп’іда |
|  |  **Сынгапур** | 728 | 5 917 600 | 2023 | — |
|  |  **Тайлянд** | 513 120 | 66 090 475 | 2022 | Бангкок |
|  |  **Філіпіны** | 300 000 | 110 742 140 | 4.11.2023 | Маніла |

**Т** — транскантынентальная краіна.

## Насельніцтва

Для Азіі характэрныя вельмі высокія сярэднегадавыя тэмпы росту колькасьці насельніцтва (па гэтым паказчыку Азія саступае толькі Афрыцы); у апошні час яны, аднак, некалькі зьнізіліся і складаюць 1,3%. У Азіі пражывае больш за 60% усяго чалавецтва. У сукупнасьці Кітай і Індыя даюць 40% сусьветнай колькасьці насельніцтва. 6 дзяржаваў маюць больш за 100 млн жыхароў (апроч названых вышэй — Інданэзія, Пакістан, Банґлядэш і Японія).

У Азіі жывуць прадстаўнікі трох галоўных рас чалавецтва — мангалоіднай (кітайцы і інш.), эўрапеоіднай (народы Заходняй Азіі) і экватарыяльнай (некаторыя народы Паўднёвай і Паўднёва-Ўсходняй Азіі). Этнічны склад насельніцтва Азіі вельмі разнастайны.

У Азіі зарадзіліся шматлікія старажытныя цывілізацыі — кітайская, індыйская, сярэднеазіяцкая, бабілёнская і інш. Спрыяльныя для земляробства раёны Паўднёвай і Паўднёва-Ўсходняй Азіі далі пачатак шматлікім сучасным народам.

## Асноўныя геаграфічныя зьвесткі

|  |  |
| --- | --- |
| Плошча: | 43 475 тыс. км² (уключаючы абтокі) |
| Плошча абтокаў: | 2000 тыс. км² |
| Сярэдняя вышыня над узроўнем мора: | 960 мэтраў |
| Найбольшая вышыня над узроўнем мора: | 8848 мэтраў (г. Эвэрэст) |
| Найменшая вышыня над узроўнем мора: | −430 мэтраў (узровень Мёртвага мора) |
| Скрайні паўночны пункт: | мыс Чалюскін 77° 43' паўн. ш. 104° 18' у. д. |
| Скрайні паўднёвы пункт: | мыс Піяй 1° 16' паўн. ш. 103° 30' у. д. |
| Скрайні заходні пункт: | мыс Баба 39°28'47 *паўн. ш. 26°03'50* у. д. |
| Скрайні ўсходні пункт: | мыс Дзяржнёва 66° 05' паўн. ш. 169° 40' з. д. |

## Заўвагі

## Крыніцы