Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Мапа

Палітыка-геаграфічная мапа Зямлі.
Тапаграфічная мапа.
**Ма́па** (па-лацінску: *mappa* — абрус) ці **ка́рта** — абагульнены абшар паверхні Зямлі, ці яе часткі (а таксама неба, ці плянэты, ці іншага нябеснага цела і г.д.), выкананай на плоскасьці згодна з картаграфічнымі правіламі, з ужываньнем графічных знакаў. Мапа знаходзіць шырокае ўжываньне ў правядзеньні дасьледаваньняў, а так сама адлюстраваньня гістарычных, геаграфічных, геалягічных і геадэзічных працэсаў. Самай старажытнай мапай лічыцца мапа на сьцяне анаталійскага замка Чаталь Хёюк (па-турэцку: *Çatal Höyük*).

Навукай, якая займаецца вывучэньнем мапаў зьяўляецца картаграфія.

## Глядзіце таксама

* Google Earth

## Вонкавыя спасылкі
# Нулявы мэрыдыян

Пазначэньне нулявога мэрыдыяну Зямлі.
**Нулявы́ мэрыдыя́н** — выбраны геаграфічны мэрыдыян, які выкарыстоўваецца як пачатак адліку даўгаты ў геаграфічнай сыстэме каардынат. Пачатковы мэрыдыян і ягоны антымэрыдыян утвараюць вялікае кола, якое дзеліць Зямлю як сфэроід на два паўшар’і. Дзеля пачатковага мэрыдыяну Зямлі цягам ўсёй гісторыі ў розных рэгіёнах выкарыстоўваліся ці прапагандаваліся розныя стандарты. Цяперашнім міжнародны стандартным мэрыдыянам Зямлі ўважаецца апорны мэрыдыян. Ён паходзіць ад Грынвіцкага мэрыдыяну, то бок папярэдняга стандарту, але нязначна адрозьніваецца ад яго. У адрозьненьне ад роўніка, выбар нулявога мэрыдыяну не надае аніякага фізычнага сэнсу, і вызначаецца географам па ўласным разуменьні. Даўгаты Зямлі і Месяца вымяраюцца ад іхняга пачатковага мэрыдыяну ад 0° да 180° на ўсход і захад. Для ўсіх астатніх целаў Сонечнай сыстэмы даўгата вымяраецца ад 0° да 360°.

## Крыніцы
# Роўнік

Экватар Зямлі
**Роўнік, раўнадзеньнік, эква́тар** – панятак, які тычыцца такой сфэры, якая абарачаецца вакол сваёй восі праходзячай праз сярэдзіну гэтай сфэры.

Роўнік Зямлі дзеліць яе на два паўшар'і: паўночнае і паўднёвае, а яго даўжыня складае 40.076 км. Краіны празь якія праходзіць роўнік гэта: Экватарыяльная Гвінэя, Габон, Рэспубліка Конга, Дэмакратычная Рэспубліка Конга, Уганда, Самалі, Мальдывы, Інданэзія, Науру, Кірыбаці, Эквадор, Калюмбія і Бразылія.

## Крыніцы
# Грынвіцкая абсэрваторыя

Грынвіцкая абсэрваторыя
**Грынвіцкая Каралеўская абсэрваторыя** (па-ангельску: *Royal Observatory, Greenwich*) — абсэрваторыя ў Грынвічы, на паўднёвым усходзе Лёндана, заснаваная ў 1675 годзе брытанскім архітэктарам Крыстафэрам Рэнам па загадзе караля Карла II. Праз абсэрваторыю праходзіць Нулявы мэрыдыян.

## Вонкавыя спасылкі

 **Грынвіцкая абсэрваторыя** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Паралель

Усе мэрыдыяны (жоўтыя) дзеляць шар на дзьве паловы — таксама як і Экватар (сіні). Паралелі паказаны перарванымі лініямі.
**Парале́ль, раўналежнік** — лінія сячэньня паверхні зямнога шара плоскасьцю, паралельнай плоскасьці экватара.

На глёбусе паралель малюецца ў выглядзе акружыны, усе пункты якой роўнападаленыя ад экватара. Даўжыні паралеляў розныя — яны павялічваюцца пры набліжэньні да экватара й памяншаюцца да полюсаў. Усе пункты адной паралелі маюць аднолькавую шырату, але розную даўгату. Экватар — самая доўгая паралель. Для вылічэньня даўжыні аднаго градусу дугі адвольнай паралелі можна памножыць 111,3 км (даўжыню дугі экватарыяльнай паралелі ў 1 градус) на косынус вугла, які адпавядае шукаемай паралелі.

Прынята вызначэньне экватара як нулявой паралелі. Паўночны полюс мае шырату ў +90 градусаў, паўднёвы — у −90°. Адлегласьць паміж дзьвюма паралелямі, якія адрозьніваюцца на 1 градус, — прыкладна 111 км.

Паралелі (акрамя экватара) не зьяўляюцца артадраміямі, гэта значыць найкарацейшымі лініямі на паверхні паміж любымі іхнымі двума пунктамі.

## Глядзіце таксама

* Геаграфічныя каардынаты
* Мэрыдыян
# Тайбэй

Тайбэй
Тайбэй
**Тайбэ́й** — сталіца Тайваня (уладамі Тайваня афіцыйна мянуецца «месцам часовага знаходжаньня ўраду Кітайскай Рэспублікі на час камуністычнага мецяжу»). Паводле пункта гледжаньня кіраўніцтва КНР Тайбэй — сталіца правінцыі Тайвань у складзе КНР.

Насельніцтва 2 630 191 чалавек (чэрвень 2008). Тайбэй разьмешчаны ў паўночнай частцы выспы Тайвань і акружаны аднайменным паветам. Горад знаходзіцца ў горнай мясцовасьці, і з трох бакоў — з паўночнай, паўднёвай і ўсходняй — яго атачаюць горы. Тайбэй — найважнейшы транспартны цэнтар Тайваня, дзе сходзяцца асноўныя чыгункі, кіроўныя на паўднёва-ўсход, у бок порта Дзілун, і на поўдзень, у бок гораду Гаосюн, а таксама новая лінія хуткаснай чыгункі Тайбэй — Гаосюн, уведзеная ў строй у студзені 2007 году. У 2003 годзе ў Тайбэі быў пабудаваны адзін з самых высокіх хмарачосаў сьвету — Тайбэй 101. Горад абслугоўваюць 2 аэрапорты — міжнародны Таоюань, разьмешчаны ў павеце Таоюань, і ўнутраных лініяў Сунгшан, марскі порт Дзілун на паўднёва-ўсходнім узьбярэжжы выспы. Горад Тайбэй — найважнейшы адукацыйны і ўнівэрсытэцкі цэнтар Тайваня. Сярод навучальных установаў найболей вядомы Тайванскі дзяржаўны ўнівэрсытэт. Тайбэй — таксама найбуйнейшы цэнтар сродкаў масавай інфармацыі Тайваня.

У 2007 году тамака прайшла Вікіманія.
# Паўночны палярны круг

**Паўночны паля́рны круг** — адна зь пяці галоўных паралеляў, пазначаных на мапе Зямлі.

Паўночны палярны круг знаходзіцца ў 66°33′44″ (66.5622°) на поўнач ад экватару. Вобласьць на поўнач ад паўночнага палярнага кругу завецца Арктыкай, на поўдзень ад яго знаходзіцца паўночны пояс умеранага клімату. Аналягічная паралель у паўднёвым паўшар'і завецца Паўднёвы палярны круг. Вобласьць паўднёвей яе завецца Антарктыкай.

Паўночны палярны круг пазначае паўднёвую мяжу вобласьці палярнага дня. У любым месцы на поўнач ад яго Сонца відаць па-над гарызонтам на працягу 24 гадзінаў прынамсі адзін раз на год, а некалькі паўночней ёсьць месцы, дзе, прынамсі адзін раз на год, яго не відаць над гарызонтам на працягу 24 гадзінаў. На шыраце палярнага круга гэтыя падзеі, адбываюцца роўна па адным разе ў год, у чэрвені й сьнежні ў дні сонцастаянньяў. Яшчэ паўночней гэтыя падзеі працягваюцца даўжэй, напрыклад, на шыраце Мурманску Палярная Ноч працягваецца 40 сутак (Палярны Дзень — 61). Таксама гэтыя зьявы адбываюцца і ў вобласцьі Паўднёвага палярнага кругу.

З прычыны суворага характару клімату Арктыкі толькі невялікая колькасьць людзей жыве за палярным кругам. Тры найбуйнейшых гарады, разьмешчаных за Паўночным палярным кругам, знаходзяцца ў Расеі: Мурманск (325 000 жыхароў), Нарыльск (205 000 жыхароў) і Варкута (85 000 жыхароў). Чацьвертым паводле колькасьці жыхароў зьяўляецца нарвэскі горад Тромсё (насельніцтва складае 62 000 жыхароў).

## Краіны, празь якія праходзіць Паўночны палярны круг

Паўночны палярны круг (чырвоная лінія) на карце Зямлі
* ЗША
* Канада
* Данія (Грэнляндыя)
* Ісьляндыя
* Нарвэгія
* Швэцыя
* Фінляндыя
* Расея

## Глядзіце таксама

* Палярны круг
* Паўднёвы палярны круг
* Салехард — адзіны горад у сьвеце, разьмешчаны на Палярным крузе.
* Круг

## Заўвагі

## Крыніцы
# Нарвэскае мора

Разьмяшчэньне Нарвэскага мора
**Нарвэскае мора** — мора Арктычнага акіяна, паміж Скандынаўскім паўвостравам, Ісьляндыяй і выспай Ян Маен. Плошча 1,4 млн км², глыбіня да 3970 м (сярэднія глыбіні — 1600—1750 м), вышыня прыліваў — да 3,3 м, салёнасьць — каля 35‰.

Разьвітыя рыбалоўства і здабыча нафты. Найважнейшыя порты — нарвэскія Тронгэйм, Трумсё і Нарвік.

## Геаграфія

Міжнародная гідраграфічная арганізацыя вызначае межы Нарвэскага мора наступным чынам:

*На паўночным усходзе.* Лінія, якая злучае самы паўднёвы пункт Заходняга Шпіцбэргену да Паўночнага мысу выспы Мядзьведжай, праз гэтую выспу да мысу Бык, затым да Нордкапу ў Нарвэгіі (27°45’E).
*На паўднёвым усходзе.* Заходняе ўзьбярэжжа Нарвэгіі паміж Нордкапам і мысам Стад (62°10′ пн. ш. 05°00′ у. д.).
*На поўдні.* Ад пункту на заходнім узьбярэжжы Нарвэгіі па 61-й паўночнай паралелі да 0°53' з. д. і да Фуглоя (62°21′ пн. ш. 6°15′ з. д.), затым да ўсходняй кропкі Гэрпір (65°05′ пн. ш. 13°30′ з. д.) у Ісьляндыі.
*На захадзе.* Паўднёва-заходняя мяжа Грэнляндзкага мора.
## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Нарвэскае мора** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Бэрынгава пратока

|  |
| --- |
| Бэрынгава пратока |
| Берингов пролив |
| Бэрынгава пратока — спадарожнікавы фатаздымак  |
|  Зьвязвае  |  Чукоцкае мора і Бэрынгава мора
 |
|  Краіны на ўзьбярэжжы  |  Расея, ЗША
 |
|  Падзяляе  |  Эўразію і Амэрыку
 |
|  Скрайнія мысы  |  мыс Дзяжнёва, мыс Прынца Ўэйлскага
 |
|  Шырыня  |  86
  |
|  Найбольшая глыбіня  |  91
  |
|  Каардынаты  | 65°58′21″ пн. ш. 168°47′30″ з. д. |
| Бэрынгава пратока на мапе Расеі
Бэрынгава пратока |

**Бэрынгава пратока** — пратока паміж самай усходняй кропкай Азіі (мыс Дзяжнёва) і самай заходняй кропкай Паўночнай Амэрыкі (мыс Прынца Ўэйлскага). Найменшая шырыня 86 км, найменшая глыбіня фарватару 36 м. Пратока злучае Паўночны Ледавіты акіян (Чукоцкае мора) зь Ціхім акіянам (Бэрынгава мора). Пратока атрымала сваю назву ў гонар расейскага мараплаўца Вітуса Бэрынга (нарадзіўся ў Даніі), які прайшоў гэтай пратокай у 1728 годзе.

Пасярэдзіне Бэрынгавай пратокі ляжаць астравы Дыяміда. Зь іх Вялікі востраў Дыяміда, або востраў Ратманава, які буйней і разьмешчаны заходней, належыць Расеі. Малы востраў Дыяміда, разьмешчаны ўсходней, належыць ЗША. Дзяржаўная мяжа, паводле дамовы аб продажы Аляскі і Алеўцкіх астравоў 1867 году, праходзіць пасярэдзіне паміж імі. Адлегласьць паміж выспамі - крыху менш за 4 км. Там жа праходзіць мяжа гадзінных паясоў і міжнародная лінія зьмены дат.
# Грэнляндыя

|  |
| --- |
| **Грэнляндыя** |
| па-грэнлядзку: *Kalaallit Nunaat* па-дацку: *Grønland‎* букмол: *Grønland* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
| **Дзяржаўны гімнНуна асыласок[d]* |
|  |
| **Афіцыйная мова:** | грэнляндзкая мова |
| **Сталіца:** | Нук |
| **Форма кіраваньня:** | парлямэнцкая манархія |
| Кіраўнік: | Фрэдэрык X[d] |
| прэм’ер-міністар Грэнляндыі[d]: | Jens-Frederik Nielsen[d] |
| **Заканадаўчы орган:** | парлямэнт Грэнляндыі[d] |
| **Выканаўчы орган:** | Naalakkersuisut[d] |
| **Плошча:** | * 2 166 086 км²
 |
| **Насельніцтва:** | * ▼56 542 чал. (1 студзеня 2025)
 |
| **Валюта:** | DKK |
| **Часавы пас:** | UTC+0, UTC-1, UTC-2, UTC-3 і UTC-4 |
| **Аўтамабільны знак:** | KN |
| **Бок аўтамабільнага руху:** | праваруч |
| **Дамэн верхняга ўзроўню:** | .gl |
| **Тэлефонны код:** | +299 |
|  Галерэя здымкаў у Вікісховішчы |
| **naalakkersuisut.gl (грэнл.)​ (дацк.)** |

**Ґрэнля́ндыя** (па-грэнлядзку: *Kalaallit Nunaat*, па-дацку: *Grønland‎*) — аўтаномны рэгіён у складзе Каралеўства Даніі, паміж Арктычным і Атлянтычным акіянамі. Сталіца — Нук. Насельніцтва — 56,5 тыс. чал. (2022). Афіцыйная мова — грэнляндзкая. Востраў тэрытарыяльна належыць да Паўночнай Амэрыкі, аднак жыхары Ґрэнляндыі, як грамадзяне Даніі, належаць і да Эўрапейскага Зьвязу.

Арктычныя народы прыходзілі з тэрыторыі сучаснай Канады ў Ґрэнляндыю яшчэ 2500 гадоў таму. У X стагодзьдзі сюды даплылі вікінгі, у XIII стагодзьдзі — інуіты, якія дагэтуль складаюць большасьць насельніцтва вострава. Заселены пераважна паўднёва-заходні бераг. Тры чвэрці вострава пакрытыя вечнымі льдамі.

Пасьля распаду дацка-нарвэскай уніі Ґрэнляндыя засталася дацкім уладаньнем і паводле канстытуцыі 1953 року ўключаная ў склад Даніі. На рэфэрэндуме 1979 року грамадзяне Ґрэнляндыі выказаліся за самакіраваньне; яшчэ больш правоў ґрэнляндцы атрымалі пасьля рэфэрэндуму 2008 року. Данія працягвае адказваць за замежную палітыку, фінансы і абарону.

## Глядзіце таксама

* Новая Паўднёвая Ґрэнляндыя

## Крыніцы
# Скандынаўскі паўвостраў

Скандынаўскі паўвостраў на мапе Фэнаскандыі
**Скандынаўскі паўвостраў** — паўвостраў, разьмешчаны ў паўночна-заходняй частцы Эўропы, амываецца Балтыйскім, Паўночным, Нарвэскім і Баранцавым морамі. Распаўсюджваецца з поўначы на поўдзень на 1900 км. Шырыня паўвострава дасягае 800 км, плошча складае каля 800 тыс. км² (самы вялікі паўвостраў Эўропы). На паўвостраве разьмяшчаюцца Нарвэгія, Швэцыя і паўночна-заходняя частка Фінляндыі.

## Глядзіце таксама

* Скандынавія