Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1877

|  |
| --- |
| Гады |
| 1874 · 1875 · 1876 — **1877** — 1878 · 1879 · 1880 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1850‑я · 1860‑я — **1870‑я** — 1880‑я · 1890‑я |
| Стагодзьдзі |
| XVIII ст. — **XIX стагодзьдзе** — XX ст. |

| 1877 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1877 *MDCCCLXXVII* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2630 |
| Армянскі каляндар | 1326 ԹՎ ՌՅԻԶ |
| Каляндар Багаі | 33 — 34 |
| Бізантыйскі каляндар | 7385 — 7386 |
| Бірманскі каляндар | 1239 |
| Будысцкі каляндар | 2421 |
| Каляндар бэрбэраў | 2827 |
| Габрэйскі каляндар | 5637 — 5638 |
| Галяцэнскі каляндар | 11877 |
| Іранскі каляндар | 1255 — 1256 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1932 — 1933 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1799 — 1800 |
|  · *Калі-юга* | 4978 — 4979 |
| Карэйскі каляндар | 4210 |
| Кітайскі каляндар | 4573 — 4574 |
| Копцкі каляндар | 1593 — 1594 |
| Мусульманскі каляндар | 1293 — 1294 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2420 |
| Этыёпскі каляндар | 1869 — 1870 |

**1877** (MDCCCLXXVII) — звычайны год Грыгарыянскага календара, які пачынаецца ў панядзелак, і звычайны год юліянскага календара, які пачынаецца ў суботу; 1877-ы год нашай эры (н. э.) і *ад Нараджэньня Хрыстовага* (Н. Хр.); 877-ы год II тысячагодзьдзя, 77-ы год XIX стагодзьдзя і 8-ы год 1870-га дзесяцігодзьдзя. У пачатку 1877 году грыгарыянскі каляндар апярэджваў на 12 дзён юліянскі каляндар, якім дзе-нідзе працягвалі карыстацца да 1923.

## Падзеі

* 24 траўня — Расея аб’явіла вайну Асманскай імпэрыі

## Нараджэньні

* 6 лютага — Ёзэф Рогачак, славацкі лютэранскі сьвятар, пісьменьнік, перакладнік Бібліі
* 11 сакавіка — Марыс Альбвакс, францускі філёзаф і сацыёляг, стваральнік канцэпцыі калектыўнай памяці
* 18 сакавіка — Эдгар Сэйс, амэрыканскі псыхіятр
* 1 красавіка — Васіль Захарка, прэзыдэнт Беларускай Народнай Рэспублікі
* 28 траўня — Оскар Мілаш, францускі паэт беларускага паходжаньня
* 2 ліпеня — Гэрман Гэсэ, швайцарска-нямецкі пісьменьнік і мастак, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў літаратуры
* 12 жніўня — Вера Кляйнміхель, расейская эмігрантка-мэмуарыстка, апошняя ўладальніца пружанскае сядзібы
* 11 верасьня — Фэлікс Дзяржынскі, бальшавік беларускага паходжаньня
* 15 лістапада — Леапольд Скульскі, польскі хімік і палітычны дзяяч

## Сьмерці
# Напруга

|  |
| --- |
| Напруга |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
|  Вымернасьць  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |
|  Адзінкі вымярэньня  |
|  СІ  | вольт |

**Напру́га** (**электры́чнае напру́жаньне**) або рознасьць патэнцыялаў паміж пунктамі WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 і WIKINIUM\_MATH\_PH\_8  — гэта стасунак працы электрычнага поля пры пераносе выпрабавальнага электрычнага зараду з пункту WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 у пункт WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 да велічыні выпрабавальнага зараду.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14

Пры гэтым лічыцца, што перанос выпрабавальнага зараду **не зьмяняе** разьмеркаваньні зарадаў на крыніцах поля.

Альтэрнатыўнае азначэньне (для электрастатычнага поля) —

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16

(інтэграл ад праекцыі поля на траекторыю паміж пунктамі A і B уздоўж любой траекторыі, ідучай з A у B)

Адзінкай вымярэньня напругі ў сыстэме СІ зьяўляецца Вольт.

## Крыніцы
# Стагодзьдзе

**Стагодзьдзе** — адзінка часу, роўная 100 гадам. На пісьме звычайна выяўляецца рымскімі лічбамі, напрыклад *XIX стагодзьдзе*.

## Пачатак і канец стагодзьдзя ў Грэгарыянскім календары

У Грэгарыянскім календары 1 стагодзьдзе да н. э./н. э. пачалося 1 студзеня 1 году і скончылася 31 сьнежня 100 году. 2 стагодзьдзе пачалося ў 101 годзе, трэцяе — у 201 і гэтак далей. Адпаведна, *n*-нае стагодзьдзе пачынаецца ў 100×*n*-99 годзе і скончваецца ў 100×*n*. Па апошнім годзе стагодзьдзя вылічваецца яго нумар: **19**00 год — апошні ў XIX стагодзьдзі. Нумар стагодзьдзя вылічваецца як вынік дзяленьня апошняга году на 100.

### 1 стагодзьдзе да нашай эры і нашай эры

Не існуе «нулявога» стагодзьдзя паміж дзьвюмя эрамі. Акрамя гэтага, не існуе і нулявога году.

## Глядзіце таксама

* Сьпіс стагодзьдзяў

## Крыніцы і заўвагі
# VI стагодзьдзе да н. э.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *600-я да н. э.* | 609 да н. э. | 608 да н. э. | 607 да н. э. | 606 да н. э. | 605 да н. э. | 604 да н. э. | 603 да н. э. | 602 да н. э. | 601 да н. э. | 600 да н. э. |
| *590-я да н. э.* | 599 да н. э. | 598 да н. э. | 597 да н. э. | 596 да н. э. | 595 да н. э. | 594 да н. э. | 593 да н. э. | 592 да н. э. | 591 да н. э. | 590 да н. э. |
| *580-я да н. э.* | 589 да н. э. | 588 да н. э. | 587 да н. э. | 586 да н. э. | 585 да н. э. | 584 да н. э. | 583 да н. э. | 582 да н. э. | 581 да н. э. | 580 да н. э. |
| *570-я да н. э.* | 579 да н. э. | 578 да н. э. | 577 да н. э. | 576 да н. э. | 575 да н. э. | 574 да н. э. | 573 да н. э. | 572 да н. э. | 571 да н. э. | 570 да н. э. |
| *560-я да н. э.* | 569 да н. э. | 568 да н. э. | 567 да н. э. | 566 да н. э. | 565 да н. э. | 564 да н. э. | 563 да н. э. | 562 да н. э. | 561 да н. э. | 560 да н. э. |
| *550-я да н. э.* | 559 да н. э. | 558 да н. э. | 557 да н. э. | 556 да н. э. | 555 да н. э. | 554 да н. э. | 553 да н. э. | 552 да н. э. | 551 да н. э. | 550 да н. э. |
| *540-я да н. э.* | 549 да н. э. | 548 да н. э. | 547 да н. э. | 546 да н. э. | 545 да н. э. | 544 да н. э. | 543 да н. э. | 542 да н. э. | 541 да н. э. | 540 да н. э. |
| *530-я да н. э.* | 539 да н. э. | 538 да н. э. | 537 да н. э. | 536 да н. э. | 535 да н. э. | 534 да н. э. | 533 да н. э. | 532 да н. э. | 531 да н. э. | 530 да н. э. |
| *520-я да н. э.* | 529 да н. э. | 528 да н. э. | 527 да н. э. | 526 да н. э. | 525 да н. э. | 524 да н. э. | 523 да н. э. | 522 да н. э. | 521 да н. э. | 520 да н. э. |
| *510-я да н. э.* | 519 да н. э. | 518 да н. э. | 517 да н. э. | 516 да н. э. | 515 да н. э. | 514 да н. э. | 513 да н. э. | 512 да н. э. | 511 да н. э. | 510 да н. э. |
| *500-я да н. э.* | 509 да н. э. | 508 да н. э. | 507 да н. э. | 506 да н. э. | 505 да н. э. | 504 да н. э. | 503 да н. э. | 502 да н. э. | 501 да н. э. | 500 да н. э. |
| *490-я да н. э.* | 499 да н. э. | 498 да н. э. | 497 да н. э. | 496 да н. э. | 495 да н. э. | 494 да н. э. | 493 да н. э. | 492 да н. э. | 491 да н. э. | 490 да н. э. |
| **7 стагодзьдзе да н. э. — 6 стагодзьдзе да н. э. — 5 стагодзьдзе да н. э.** |

**VI стаго́дзьдзе да н. э.** (**6 стаго́дзьдзе да н. э.**) доўжылася з 600 па 501 год да н. э. па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі

* Пачатак філязофскага накірунку (Мілецкая школа), непасрэдны пачатак эўрапейскай гуманітарнай гісторыі.
* На тэрыторыі Індыі зьявіўся будызм.
* У Калхідзе зьвіліся грэцкія калёніі Фасіс і Дыяскурыяда.
* Старажытнымі грэкамі заснаваны Пантыкапэй (сучасн. Керч).
* Збудаваны храм Артэміды ў Эфэсе, на ўзьбярэжжы Малой Азіі.
* Мідыя заваяваная пэрсамі (550 ці 549 да н. э.). Узьнікненьне Пэрсыдзкай імпэрыі.
* Пачатак Бабілёнскага палону старажытных жыдоў.
* Заратустра становіцца заснавальнікам зараастрызму — вучэньня ў рэчышчы філязофскага дуалізму.

## Вонкавыя спасылкі

 **VI стагодзьдзе да н. э.** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Джон Тайлер

|  |
| --- |
| Джон Тайлер |
| па-ангельску: *John Tyler* |
|  |
|  |
| прэзыдэнт ЗША[d] |
| 4 красавіка 1841 — 4 сакавіка 1845 |
| Папярэднік | Ўільям Генры Гарысан |
| Наступнік | Джэймз Нокс Полк |
| сябра Палаты прадстаўнікоў ЗША[d] |
| 17 сьнежня 1816 — 3 сакавіка 1821 |
| Папярэднік | John Clopton[d] |
| Наступнік | Andrew Stevenson[d] |
| віцэ-прэзыдэнт ЗША[d] |
| 4 сакавіка 1841 — 4 красавіка 1841 |
| Папярэднік | Рычард Ментар Джонсан[d] |
| Наступнік | Джордж Міфлін Далас[d] |
| губернатар Вірджыніі[d] |
| 10 сьнежня 1825 — 4 сакавіка 1827 |
| Папярэднік | James Pleasants[d] |
| Наступнік | William Branch Giles[d] |
| сэнатар ЗША[d] |
| 4 сакавіка 1827 — 4 сакавіка 1829 |
| Папярэднік | John Randolph of Roanoke[d] |
| сэнатар ЗША[d] |
| 4 сакавіка 1829 — 4 сакавіка 1831 |
| сэнатар ЗША[d] |
| 4 сакавіка 1831 — 4 сакавіка 1833 |
| сэнатар ЗША[d] |
| 4 сакавіка 1833 — 4 сакавіка 1835 |
| сэнатар ЗША[d] |
| 4 сакавіка 1835 — 29 лютага 1836 |
| Наступнік | William Cabell Rives[d] |
| член Палаты дэлегатаў Вірджыніі[d] |
| 1811 — 1816 |
|  Асабістыя зьвесткі  |
| Нарадзіўся | 29 сакавіка 1790(1790-03-29)[…]* Greenway Plantation[d], Чарлз-Сіці[d], Вірджынія, ЗША
 |
| Памёр | 18 студзеня 1862(1862-01-18)[…] (71 год)* Рычманд, Вірджынія, Канфэдэрацыйныя Штаты Амэрыкі
 |
| Партыя | * Дэмакратычная партыя (1834)
* Партыя вігаў[d] (1841)
* Дэмакратычна-рэспубліканская партыя[d] (1828)
 |
| Адукацыя | * коледж Ўільяма і Мэры[d] (1807)
 |
|  Сужэнец  | Летыцыя Крысціян Тайлер[d] і Джулія Тайлер[d] |
|  Дзеці  | David Gardiner Tyler[d], John Alexander Tyler[d], Lyon Gardiner Tyler[d], Letitia Tyler Semple[d], Роберт Тайлер[d], John Tyler, Jr.[d], Elizabeth Tyler[d], Mary Tyler[d], Ann Contesse Tyler[d], Alice Tyler[d], Tazewell Tyler[d], Julia Gardiner Tyler[d], Lachlan Tyler[d], Robert FitzWalter Tyler[d] і Pearl Tyler[d] |
|  Бацька  | John Tyler[d] |
|  Маці  | Mary Marot Armistead[d] |
|  Подпіс  |  |

**Джон Тайлер** (1790—1862), 10-ы прэзыдэнт ЗША, прыхільнік рабаўладальніцкага ладу.

## Вонкавыя спасылкі

 **Джон Тайлер** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# 1111

|  |
| --- |
| Гады |
| 1108 · 1109 · 1110 — **1111** — 1112 · 1113 · 1114 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1090‑я · 1100‑я — **1110‑я** — 1120‑я · 1130‑я |
| Стагодзьдзі |
| XI ст. — **XII стагодзьдзе** — XIII ст. |

| 1111 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1111 *MCXI* |
| Ад заснаваньня Рыму | 1864 |
| Армянскі каляндар | 560 ԹՎ ՇԿ |
| Каляндар Багаі | -733 — -732 |
| Бізантыйскі каляндар | 6619 — 6620 |
| Бірманскі каляндар | 473 |
| Будысцкі каляндар | 1655 |
| Каляндар бэрбэраў | 2061 |
| Габрэйскі каляндар | 4871 — 4872 |
| Галяцэнскі каляндар | 11111 |
| Іранскі каляндар | 489 — 490 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1166 — 1167 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1033 — 1034 |
|  · *Калі-юга* | 4212 — 4213 |
| Карэйскі каляндар | 3444 |
| Кітайскі каляндар | 3807 — 3808 |
| Копцкі каляндар | 827 — 828 |
| Мусульманскі каляндар | 504 — 505 |
| Тайскі сонечны каляндар | 1654 |
| Этыёпскі каляндар | 1103 — 1104 |

## Падзеі

* Генры V, стаў імпэратарам Сьвяшчэннай Рымскай імпэрыі

## Нараджэньні

* Андрэй Багалюбскі, князь Уладзімера-Суздальскі

## Сьмерці
# Царква (неадназначнасьць)

Назву **Царква** маюць:

* **Царква** (грэч. Ἐκκλησία, «збор вернікаў») — супольнасьць вернікаў, сьвецкіх і сьвятароў адной веры, як мясцовая, так і ва ўсім сьвеце;
* **Царква** — хрысьціянская канфэсія (каталіцкая царква, праваслаўная царква, лютэранская царква, англіканская царква й інш.);
* **Царква** — рэлігійная абшчына хрысьціян на пэўнай тэрыторыі;
* **Царква** — прыход, царкоўная абшчына;
* **Царква** (грэч.: Κυριακη (οικια), «дом Гасподні») — храм, у якім адбываецца хрысьціянскае набажэнства.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Гэтая назва мае некалькі сэнсаў. Калі ласка, выберыце той, які Вас цікавіць. Калі вы патрапілі сюды зь іншай старонкі Вікіпэдыі, калі ласка, вярніцеся і выпраўце спасылку на патрэбную. |
# Дэніз Ундаў

|  |
| --- |
| **Дэніз Ундаў** |
|  |
| Пэрсанальная інфармацыя |
| **Нарадзіўся** | 19 ліпеня 1996(1996-07-19) (29 гадоў)* Varel[d], Friesland[d], Weser-Ems Government Region[d], Ніжняя Саксонія, Нямеччына
 |
| **Рост** | 1,78 м |
| **Пазыцыя** | нападнік |
| Клюбная інфармацыя |
| **Клюб** | Штутгарт |
| **Нумар** | 26 |
| Клюбы |
| **Гады** | **Клюб** | **Гульні (галы)**¹ |
| 2015—2017 | Гафэльзэ[d] | 67 (32) |
| 2017—2018 | Айнтрахт Браўншвайг II[d] | 18 (9) |
| 2018—2020 | Мэпэн | 69 (23) |
| 2020—2022 | Юніён Сэн-Жылюаз | 51 (35) |
| 2022—2024 | Брайтан энд Гоўв | 22 (5) |
| 2022 | →  Юніён Сэн-Жылюаз | 14 (8) |
| 2023—2024 | →  Штутгарт | 30 (18) |
| 2024—4 | Штутгарт | 49 (25) |
| Зборныя |
| 2024—4 | Нямеччына | 13 (9) |
|
¹ Колькасьць гульняў і галоў за прафэсійны клюб лічыцца толькі для нацыянальнай лігі, адкарэктавана на 15 сакавіка 2026.

² Колькасьць гульняў і галоў за нацыянальную зборную ў афіцыйных матчах, адкарэктавана на 29 чэрвеня 2026.  |

**Дэніз Ундаў** (па-нямецку: *Deniz Undav*; нар. 19 ліпеня 1996 году) — нямецкі футбаліст, нападнік клюбу «Штутгарт» і нацыянальнай зборнай Нямеччыны. Мае курдзкае паходжаньне, а ягоная сям’я паходзіць зь места Шанлыюрфа.

## Кар’ера

Гулец некалькі гадоў яшчэ хлопцам займаўся футболам у акадэміі брэмэнскага «Вэрдэра», аднак у футбол трапіў празь невялікі клюб «Гафэльзэ». Акрамя таго пэўны час гуляў за другую каманду браўншвайскага «Айнтрахту» ды «Мэпэн». Улетку 2020 году перайшоў да шэрагаў бэльгійскага клюбу «Юніён», які на той час гуляў у другім дывізіёне. Поруч з клюбам нападнік прасунуўся ў найвышэйшую лігу чэмпіянату Бэльгіі, дзе стаў найлепшым бамбардзірам чэмпіянату. У матчы супраць «Оостэндэ», які скончыўся зь лікам 7:1, Ундаў чатыры разы ўлучыў мяч у браму суперніка. 31 студзеня 2022 году склаў дамову з ангельскім клюбам «Брайтан энд Гоўв Альбіён», але застаўся ў Бэльгіі да сканчэньня сэзону.

У Прэм’ер-лізе дэбютаваў матчам супраць «Манчэстэр Юнайтэд», калі выйшаў на пляцоўку ўжо ў дададзены час. Першы гол забіў у матчы Кубка лігі. 2 жніўня 2023 году на правах арэнды далучыўся да «Штутгарта». 9 жніўня 2024 году, пасьля сэзоннай арэнды, Ундаў перайшоў у «Штутгарт» на сталай аснове, падпісаўшы трохгадовы кантракт.

## Дасягненьні

**«Штутгарт»**:

* Уладальнік Кубка Нямеччыны: 2025

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Профіль (анг.) на Transfermarkt
* Профіль (анг.) на Soccerway
* Профіль (анг.) на Worldfootball
# 1834

|  |
| --- |
| Гады |
| 1831 · 1832 · 1833 — **1834** — 1835 · 1836 · 1837 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1810‑я · 1820‑я — **1830‑я** — 1840‑я · 1850‑я |
| Стагодзьдзі |
| XVIII ст. — **XIX стагодзьдзе** — XX ст. |

| 1834 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1834 *MDCCCXXXIV* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2587 |
| Армянскі каляндар | 1283 ԹՎ ՌՄՁԳ |
| Каляндар Багаі | -10 — -9 |
| Бізантыйскі каляндар | 7342 — 7343 |
| Бірманскі каляндар | 1196 |
| Будысцкі каляндар | 2378 |
| Каляндар бэрбэраў | 2784 |
| Габрэйскі каляндар | 5594 — 5595 |
| Галяцэнскі каляндар | 11834 |
| Іранскі каляндар | 1212 — 1213 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1889 — 1890 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1756 — 1757 |
|  · *Калі-юга* | 4935 — 4936 |
| Карэйскі каляндар | 4167 |
| Кітайскі каляндар | 4530 — 4531 |
| Копцкі каляндар | 1550 — 1551 |
| Мусульманскі каляндар | 1249 — 1250 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2377 |
| Этыёпскі каляндар | 1826 — 1827 |

**1834** (MDCCCXXXIV) — звычайны год Грыгарыянскага календара, які пачынаецца ў сераду, і звычайны год юліянскага календара, які пачынаецца ў панядзелак; 1834-ы год нашай эры (н. э.) і *ад Нараджэньня Хрыстовага* (Н. Хр.); 834-ы год II тысячагодзьдзя, 34-ы год XIX стагодзьдзя і 5-ы год 1830-га дзесяцігодзьдзя. У пачатку 1834 году грыгарыянскі каляндар апярэджваў на 12 дзён юліянскі каляндар, якім дзе-нідзе працягвалі карыстацца да 1923.

## Падзеі

* 27 чэрвеня — адчынены Кіеўскі ўнівэрсытэт (цяпер — Кіеўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Т. Г. Шаўчэнкі)

## Нараджэньні

* 8 лютага — Дзьмітры Мендзялееў, расейскі хімік
* 9 лютага — Камехамеха IV, гавайскі кароль
* 1 красавіка — Юзэф Жылінскі, беларускі геадэзіст, дасьледчык Палесься
* 13 чэрвеня — Канстанцін Вераніцын, аўтар паэмы «Тарас на Парнасе»
* 16 чэрвеня — Аляксандар Ельскі, беларускі літаратар, гісторык
* 28 верасьня — Шарль Лямурэ, францускі дырыгент і віяланчэліст

## Сьмерці

* 20 траўня — Мары-Жан-Поль Ляфает, францускі палітычны дзеяч, генэрал
* 7 жніўня — Жазэф Мары Жакар, францускі вынаходнік
* 24 верасьня — Пэдру IV, партугальскі кароль і бразыльскі імпэратар
* 6 сьнежня — Адольф фон Люцаў, прускі генэрал
# Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс

|  |
| --- |
| Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс |
| па-нідэрляндзку: *Johannes Diderik van der Waals* |
|  |
|  Дата нараджэньня  | 23 лістапада 1837(1837-11-23)[…] |
|  Месца нараджэньня  | * Лейдэн, Нідэрлянды
 |
|  Дата сьмерці  | 8 сакавіка 1923(1923-03-08)[…] (85 гадоў) |
|  Месца сьмерці  | * Амстэрдам, Нідэрлянды
 |
|  Месца пахаваньня  | * Дэ Ньівэ Остэр[d]
 |
|  Месца вучобы  | Лэйдэнскі ўнівэрсытэт |
|  Занятак  | фізык, хімік, матэматык, фізык-тэарэтык, прафэсар унівэрсытэту, настаўнік |
|  Навуковая сфэра  | фізыка |
|  Месца працы  | Амстэрдамскі ўнівэрсытэт |
|  Вядомы як  |  аўтар раўнаньня Вае-дэр-Ваальса
  |
|  Сябра ў  | Нідэрляндзкая каралеўская акадэмія навук[d], Пруская акадэмія навук[d], Амэрыканскае філязофскае таварыства[d], Нацыянальная акадэмія навук ЗША і Нацыянальная акадэмія дэі Лінчэі[d] |
|  Навуковы кіраўнік  | Пэтэр Рэйкэ[d] |
|  Дзеці  | Jacqueline E. van der Waals[d] і Johannes Diderik van der Waals Jr.[d] |
|  Узнагароды  | Нобэлеўская прэмія ў галіне фізыкі (1910) |
| **Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс** у Вікісховішчы |

**Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс** (па-нідэрляндзку: *Johannes Diderik van der Waals*, 23 лістапада 1837, Лейдэн — 9 сакавіка 1923, Амстэрдам) — галяндзкі фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі (1910). Сябра Нідэрляндскай, Парыскай, Нацыянальнай АН ЗША.

## Працы

* Die Kontinuität des flüssigen und gasförmigen Zustands (1873)
* Lehrbuch der Thermodynamik (zwei Bände, 1908—1912)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

## Глядзіце таксама

* Радыюс Ван дэр Ваальса
# Ядзерная фізыка

Logo
**Я́дзерная фі́зыка** — разьдзел фізыкі, які вывучае атамныя ядры, іх структуру, уласьцівасьці і пераўтварэньні.

Задачы, які ўзнікаюць ў ядзернай фізіцы — гэта тыповы прыклад задач некалькіх целаў. Ядра складаюцца з нуклонаў (пратонаў і нэўтронаў), і ў тыповых ядрах месцяцца дзясяткі и сотні нуклонаў.

## Гісторыя

Пачаткам разьвіцьця ядзернай фізыкі можна лічыць адкрыцьцё новага тыпу выпраменьваньня — радыяактыўнасьці — Антуанам Анры Бэкерэлем у 1896 годзе, які атрымаў за гэта Нобэлеўскую прэмію. Эрнэста Рэзэрфорда адкрыў альфа- ды бэта-распад, а ягоны экспэрымэнт па рассейваньні альфа-часьцінак на ядрах прывёў да перавароту ў разуменьні будовы ядра. Першыя дасьледчыкі не маглі ведаць пра небясьпеку з боку іянізавальнага выпраменьваньня, у выніку чаго некаторыя зь іх сталі ахвярамі прамянёвай хваробы. Ад 1920-х гадоў пачала разьвівацца ядзерная бясьпека — разьдзел ядзернай інжынэрыі, які прысьвечаны вывучэньню мэтадаў ды тэхнік абароны чалавека ад шкоднага ўплыву іянізавальнага выпраменьваньня. Адным з разьдзелаў ядзернай інжынерыі зьяўляецца ядзерная хімія, якая вывучае радыёактыўныя рэчывы ды ядзерныя матэрыялы. Тыпы іянізавальных выпраменьваньняў атрымалі свае назвы ў парадку адкрыцьця. У 1932 годзе Джэймз Чадўік упершыню выявіў неўтрон. Дзяленьне ядра было адкрыта ў 1939 годзе Фрыцам Штрасманам ды Ота Ганам, апошні зь якіх у 1944 годзе атрымаў за гэта Нобэлеўскую прэмію. У 1942 годзе упершыню пабудаваны дасьледчыцкі ядзерны рэактар. У 1951 годзе атамная энэргія пачала выкарыстоўвацца для сілкаваньня спажывецкіх патрэб. На сёньняшні дзень у сьвеце працуе некалькі соцень ядзерных рэактараў, таму зьявілася праблема радыёактыўных адыходаў. У сьвеце абмежаваныя запасы урану, які зьяўляецца галоўным відам паліва для ядзерных рэактараў.

## Вонкавыя спасылкi

* Кафедра ядзернай фізікі — Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт
# Сібір (неадназначнасьць)

Назву **Сібі́р** маюць:

* Сібір — паўночная частка Азіі.

## Населеныя пункты

### Беларусь

* Менская вобласьць:
	+ Сібір — былая вёска ў Барысаўскім раёне

### Расея

* Сібір — горад, сталіца Сібірскага ханства.

## Іншае

* Сібір (1094 Siberia) — малая плянэта
* «Сібір» (S7 Airlines) — расейская авіякампанія.
* «Сібір» — атамны ледакол.
* Радыё Сібір — радыёстанцыя ў г. Томску.
* «Сібір» — запалкавая фабрыка ў г. Томску.
* «Сібір» — футбольны клюб з г. Новасібірску.
* Сібір (хакейны клюб) — хакейны клюб з г. Новасібірску.
* Syberia — кампутарная гульня.
* «Сібір» — слэнгавая назва сынтэтычнага наркотыка.

## Глядзіце таксама

* Сібірская
* Сібірскі
* Сібірскія

|  |  |
| --- | --- |
|  | Гэтая назва мае некалькі сэнсаў. Калі ласка, выберыце той, які Вас цікавіць. Калі вы патрапілі сюды зь іншай старонкі Вікіпэдыі, калі ласка, вярніцеся і выпраўце спасылку на патрэбную. |
# Нацыянал-сацыялістычная нямецкая працоўная партыя

|  |
| --- |
| Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя |
| па-нямецку: *Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei* |
|  Сцяг партыі (1933 — 1945 гг.) |
| Лідэр партыі | Карл Гарэр (1919—1920) Антон Дрэксьлер (1920—1921) Адольф Гітлер (1921—1945) Мартын Борман (30 красавіка—2 траўня 1945) |
| Заснавальнік | Антон Дрэксьлер |
| Дата заснаваньня | 5 студзеня 1919 (як Нямецкая працоўная партыя) 24 лютага 1920 |
| Распушчаная |
12 кастрычніка 1945 |
| Штаб-кватэра | Брыенэр штрасэ, 45, Мюнхен |
| Ідэалёгія | нацыянал-сацыялізм |
| Моладзевая арганізацыя | Гітлерюгенд Хаўрус нямецкіх дзяўчынаў |
| Колькасьць |

~ 50 (1919) 190 (пачатак 1920) ~3000 (1921)
~15 000 (1923)
~100 000 (1928)
~700 000 (1931)
~850 000 (1933)
~10 000 000 (1942)
~8 500 000 (1945) |
| Орган партыйнага друку |
«Völkischer Beobachter» |
| Гімн |
Вэсэлева песьня (з 1930) |
| Дэвіз |
Адзін народ, адзін райх, адзін фюрэр (па-нямецку: *Ein Volk, ein Reich, ein Führer*) |

**Нацыянал-сацыялістычная нямецкая працоўная партыя** (па-нямецку: *Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei*, скароч. **НСДАП**, па-нямецку: *NSDAP*) — палітычная партыя Нямеччыны, якая існавала з 1920 па 1945, а зь ліпеня 1933 да траўня 1945 кіравала Трэцім Райхам, дзе была адзінай законнай партыяй. Пасьля паразы Нямеччыны ў Другой сусьветнай вайне ў 1945 року, паводле рашэньня створанай антыгітлераўскай кааліцыяй акупацыйнай кантрольнай рады была распушчаная. На Нюрнбэрскім працэсе кіраўніцкі склад партыі быў абвешчаны злачынным, а ідэалёґія НСДАП называлася адной з галоўных прычынаў вайны.

## Крыніцы
# Мэтэор

**Мэтэо́р** (па-грэцку: *μετέωρος* — «нябесны»), «зьнічка» — зьява, якая ўзьнікае пры згараньні ў атмасфэры Зямлі дробных мэтэорных целаў (напрыклад, асколкаў камэт або астэроідаў). Аналягічная зьява большай інтэнсіўнасьці (ярчэй за 4-ю зорную велічыню) завецца балідам. Гэтыя зьявы вывучаюцца мэтэорытыкай.

Часта мэтэоры групуюцца ў струмені — сталыя масы мэтэораў, якія зьяўляюцца ў вызначаны час году, у вызначанай старане неба.

Калі мэтэор праходзіць скрозь нашу атмасфэру, мы можам назіраць гэта, бо ён пакідае ў небе яркі сьлед. Гэта адбываецца таму, што ў выніку церця паверхні мэтэора аб паветра вылучаецца цеплыня.

Дзіўна, але большасьць мэтэораў вельмі малыя, ня больш шпільнай галоўкі. Некаторыя мэтэоры могуць важыць да некалькіх тон. Большасьць мэтэораў цалкам згараюць у атмасфэры, і толькі буйныя мэтэоры дасягаюць паверхні Зямлі. Паводле ацэнак навукоўцаў, за содні на Зямлю падаюць тысячы мэтэораў, але так як большую частку Зямлі пакрываюць моры і акіяны, мэтэоры трапляюць у асноўным туды.

## Глядзіце таксама

* Мэтэароід
* Мэтэарыт

## Вонкавыя спасылкі

 **Мэтэор** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Што такое зьнічкі (рас.)
# Вікіцытатнік

|  |
| --- |
| Вікіцытатнік Wikiquote |
|  |
|  |
|  Слоган  | the free quote compendium that anyone can edit |
|  Тып  | сховішча цытатаў |
|  Даступныя мовы  | шматмоўны |
|  Уладальнік  | Фундацыя «Вікімэдыя» |
|  Аўтар  | Джымі Ўэйлз і грамада Вікімэдыі |
|  Пачатак працы  | 27 чэрвеня 2003 |
|  Камэрцыйны?  |  не
  |
|  Рэгістрацыя  |  апцыянальна
  |
|  Рэйтынг Alexa  | 4197 |
|  Ліцэнзія  | 🅭🅯🄎 3.0[d] |
| wikiquote.org |

**Вікіцытатнік** (па-ангельску: *Wikiquote*) — вольны збор з вынятак з выказваньняў вядомых асоб або герояў мастацкіх твораў, стваранае чытачамі сумесна. Гэты сайт створаны фундацыяй «Вікімэдыя» па тэхналёгіі «Вікі», на рухавіку MediaWiki.

Усё зьмесьціва праекту даступна на ўмовах GNU Free Documentation License.

Фундушы застаюцца ўласнасьцю іх стваральнікаў, у той час як копілефт-ліцэнзаваньне гарантуе, што ўтрыманьне будзе заўсёды заставацца вольна распаўсюджваным і прайграваным.

Расейскі разьдзел *Вікіцытатніку* адкрыўся 20 верасьня 2004 году, таксама ёсьць вэрсіі *Вікіцытатніку* на іншых мовах.

У цяперашні час самы буйны разьдзел Вікіцытатніку — на ангельскай мове, які зьмяшчае болей за 21 000 артыкулаў, у польскай вэрсіі Вікіцытатніку болей за 18 000 артыкулаў з выняткамі.

## Вонкавыя спасылкі

 **Вікіцытатнік** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Графікі росту разьдзелаў Вікіцытатніка(недаступная спасылка)