Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Культурная сталіца Эўропы

**Культу́рніцкая сталі́ца Эўро́пы** — ініцыятыва Эўразьвязу, якая складаецца ў штогадовым абраньні таго ці іншага гораду цэнтрам культурнага жыцьця кантынэнту з мэтай прыцягненьня ўвагі да яго культурнага разьвіцьця.

Як правіла, дадатковае фінансаваньне, прыцягваецца ў сувязі з выкананьнем функцыяў культурнай сталіцы, дазваляе гораду значна абнавіць стан культурных установаў. Скажам, у Порту пад эгідай культурнай сталіцы быў пабудаваны знакаміты Дом музыкі.

Першай культурнай сталіцай Эўропы ў 1985 годзе Рада Эўрапейскага зьвязу назваў Атэны, кандыдатуру якіх прапанавала Мэліна Мэркуры. У канцы 1990-х аналягічныя эўрапейскаму праекты — Арабская сталіца культуры і культурная сталіца Амэрыкі — былі запушчаныя і ў іншых частках сьвету.

## Сьпіс культурных сталіцаў Эўропы

* 1985:  Атэны, Грэцыя
* 1986:  Флярэнцыя, Італія
* 1987:  Амстэрдам, Нідэрлянды
* 1988: Заходні Бэрлін
* 1989:  Парыж, Францыя
* 1990:  Глазга, Вялікабрытанія
* 1991:  Дублін, Ірляндыя
* 1992:  Мадрыд, Гішпанія
* 1993:  Антвэрпэн, Бэльгія
* 1994:  Лісабон, Партугалія
* 1995:  Люксэмбург, Люксэмбург
* 1996:  Капэнгаген, Данія
* 1997:  Тэсалёнікі, Грэцыя
* 1998:  Стакгольм, Швэцыя
* 1999:  Ваймар, Нямеччына
* 2000:
	+ Авіньён, Францыя
	+ Балёньня, Італія
	+ Бэрген, Нарвэгія
	+ Брусэль, Бэльгія
	+ Кракаў, Польшча
	+ Прага, Чэхія
	+ Рэйк’явік, Ісьляндыя
	+ Сант’яга-дэ-Кампастэля, Гішпанія
	+ Хэльсынкі, Фінляндыя
* 2001:
	+ Порту, Партугалія
	+ Ратэрдам, Нідэрлянды
* 2002:
	+ Бруге Бэльгія
	+ Саляманка, Гішпанія
* 2003:  Грац, Аўстрыя
* 2004:
	+ Генуя, Італія
	+ Ліль, Францыя
* 2005:  Корк, Ірляндыя
* 2006:  Патры, Грэцыя
* 2007:
	+ Люксэмбург (ад імя Вялікага рэгіёну)
	+ Сыбіў, Румынія
* 2008:
	+ Лівэрпул, Вялікабрытанія
	+ Ставангер, Нарвэгія
* 2009:
	+ Вільня, Летува
	+ Лінц, Аўстрыя
* 2010:
	+ Пэч, Вугоршчына
	+ Стамбул, Турэччына
	+ Эсэн (ад імя Рурскага рэгіёну)
* 2011
	+ Талін, Эстонія
	+ Турку, Фінляндыя
* 2012
	+ Гімараэш, Партугалія
	+ Марыбор, Славенія
* 2013
	+ Марсэль, Францыя
	+ Кошыцэ, Славаччына
* 2014
	+ Рыга, Латвія
	+ Умеа, Швэцыя
* 2015
	+ Монс, Бэльгія
	+ Пльзень, Чэхія
* 2016
	+ Сан-Сэбастыян, Гішпанія
	+ Уроцлаў, Польшча
# 2026

|  |
| --- |
| Гады |
| 2023 · 2024 · 2025 — **2026** — 2027 · 2028 · 2029 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 2000‑я · 2010‑я — **2020‑я** — 2030‑я · 2040‑я |
| Стагодзьдзі |
| XX ст. — **XXI стагодзьдзе** — XXII ст. |

| 2026 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 2026 *MMXXVI* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2779 |
| Армянскі каляндар | 1475 ԹՎ ՌՆՀԵ |
| Каляндар Багаі | 182 — 183 |
| Бізантыйскі каляндар | 7534 — 7535 |
| Бірманскі каляндар | 1388 |
| Будысцкі каляндар | 2570 |
| Каляндар бэрбэраў | 2976 |
| Габрэйскі каляндар | 5786 — 5787 |
| Галяцэнскі каляндар | 12026 |
| Іранскі каляндар | 1404 — 1405 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 2081 — 2082 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1948 — 1949 |
|  · *Калі-юга* | 5127 — 5128 |
| Карэйскі каляндар | 4359 |
| Кітайскі каляндар | 4722 — 4723 |
| Копцкі каляндар | 1742 — 1743 |
| Мусульманскі каляндар | 1447 — 1448 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2569 |
| Час Unix | 4838400 — 4924799 |
| Этыёпскі каляндар | 2018 — 2019 |

**2026** (MMXXVI) — цяперашні год і звычайны год Грыгарыянскага календара, які пачынаецца ў чацьвер; 2026-ы год нашай эры (н. э.) і *ад Нараджэньня Хрыстовага* (Н. Хр.); 26-ы год III тысячагодзьдзя і XXI стагодзьдзя і 7-ы год 2020-га дзесяцігодзьдзя.

## Падзеі

### Студзень

### Люты

### Сакавік

### Заплянаваныя падзеі

## Нараджэньні

## Сьмерці

* 6 сакавіка — Уладзімер Карызна, беларускі паэт-песеньнік, перакладчык

### Студзень

* 14 студзеня: Фэлікс Гумен, беларускі мастак, адзін з пачынальнікаў Віцебскай школы акварэлі.
* 16 студзеня: Анатоль Забалоцкі, савецкі, беларускі і расейскі кінаапэратар-пастаноўшчык, фотамастак, пісьменьнік, грамадзкі дзеяч.

## Крыніцы
# Трэнчын

|  |
| --- |
| Трэнчын |
| Населены пункт |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
|  Краіна  |  Славаччына
 |
|  Край  |  Трэнчынскі
 |
|  Першыя згадкі  | 1111 |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  | * 81,996059 км² (2024)
 |
|  Вышыня НУМ  | 217 м |
|  Часавы пас  | * UTC+1
* UTC+2 (летні час)
 |
|  Каардынаты  | 48°53′31″ пн. ш. 18°02′12″ у. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  | * ▼54 104 чал. (31 сьнежня 2025)
 |
|  Этнахаронімы  | Trenčan |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 032 |
|  Паштовы індэкс  | 911 01 - 08 |
|  Нумарны знак  | TN |
|  |
|  Узнагароды  | Культурная сталіца Эўропы (2026) |
|  Сайт  | trencin.sk (славацк.) |
| Трэнчын на мапе Славаччыны
Трэнчын
 |

**Трэ́нчын** (па-славацку: *Trenčín*, па-вугорску: *Trencsén*) — прамысловае места ў заходняй Славаччыне. Разьмешчанае за 10 км ад чэскае мяжы, на рацэ Ваг, на месцы рымскага легіёну Лаўгарыцыё. Места зьяўляецца цэнтрам Трэнчынскага краю (4501 км², 18 местаў). Насельніцтва места складае 58 тыс. чалавек.

## Гісторыя

Места мае доўгую гісторыю. На скале, што месьціцца ў цэнтры места, знаходзіцца тыповы сярэдневечны замак, збудаваны ў 1069 годзе нашае эры. Трэнчын вядомы лацінскімі надпісамі пра перамогу другога рымскага легіёну над германскімі плямёнамі, датаванымі 179 годам. Гэтыя надпісы, што маюць назву Лаўгарыцыё, зьяўляюцца самым паўночным сьлядом прысутнасьці рымскіх жаўнераў у Цэнтральнай Эўропе.

Летапісы ўпершыню згадваюць Трэнчын у 1111 годзе, аднак места існавала й раней. Галоўная вежа замку паходзіць з XI ст. У 1275 годзе Трэнчын пераходзіць да ўплывовага вугорскага фэадала Пятра Чака. У пэрыяд з 1302 па 1321 год замак служыў прастолам ягонаму сыну — Матушу Чаку (па-славацку: *Matúš Čák*, па-вугорску: *Máté Csák*), магутнаму кіраўніку, які кантраляваў землі Славаччыны ў вайсковым і палітычным адносінах.

У 1412 годзе Трэнчын атрымаў права вольнага каралеўскага места. У 1790 места й замак згарэлі ў вялікім пажары. З другой паловы XIX ст. Трэнчын становіцца буйным прамысловым местам у рэгіёне сярэдняга цячэньня Вагі.

## Трэнчынскі Град

Замак (па-славацку — град) зьяўляецца трэцім па велічыні на тэрыторыі Славаччыны. Ён разьмешчаны ў самай высокай частцы места, падзелены на верхнюю й ніжнюю сэкцыі ды ўзмоцнена фартыфікаваны. Верхняя частка складаецца зь некалькіх пабудоў палацавага тыпу, што атачаюць сярэдневечную вежу, і да гэтых часін зьяўляецца самай высокай кропкай места. На пагорках пад замкам знаходзіцца прыходзкая царква, да якой вядуць старажытныя прыступкі. У старым месьце разьмешчаны вялікі сквэр з царквою ў стылі барока.

## Славутасьці места

* Касьцёл сьв. Марыі
* Касьцёл сьв. Францішка
* Капліца сьв. Міхала
* Кляштар піярыстаў
* Лютэранская кірха
* Сынагога
* Ратуша
* Дом ка́та
* Ансамбль Плошчы Міру

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт места
* Замак Трэнчын
# Оўлу

|  |
| --- |
| Оўлу |
| Населены пункт |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
|  Краіна  |  Фінляндыя
 |
|  Рэгіён  |  Паўночная Астработнія
  |
|  Субрэгіён  |  Оўлу
  |
|  Першыя згадкі  | 1327 |
|  Дата заснаваньня  | 1605 |
|  Горад з  |  1610
  |
|  Кіраўніцтва і ўлада  |
| Mayor of Oulu[d] | Ilmo Paananen[d], Risto Parjanne[d], Kari Nenonen[d], Matti Pennanen[d], Päivi Laajala[d], Seppo Määttä[d] і Ari Alatossava[d] |
|  Заканадаўчы орган  | Oulu City Council[d] |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  |  1513,37 км²
 |
|  Тып клімату  | субарктычны кантынентальны клімат (Dfc)[d] |
|  Вышыня НУМ  |  0—60 м
 |
|  Часавы пас  | * UTC+2
* UTC+3 (летні час)
 |
|  Каардынаты  | 65°01′ пн. ш. 25°28′ у. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  |  195 821 чал. (2014)

  |
|  Афіцыйная мова  | фінская мова |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 8 |
|  Паштовы індэкс  | 90000 - 90801 |
|  Нумарны знак  | O |
|  |
|  Узнагароды  | Культурная сталіца Эўропы (2026) |
|  Сайт  | Сайт (фін.) |
| Оўлу на мапе Фінляндыі
Оўлу
 |

**Оўлу** (па-фінску: *Oulu*) — горад у цэнтры Фінляндыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Мескае насельніцтва  (анг.)
* Kuntien asukasluvut suuruusjärjestyksessä  (фін.)
# Славэнка Дракуліч

|  |
| --- |
| Славэнка Дракуліч |
|  |
|  Асабістыя зьвесткі  |
|  Нарадзілася  | 4 ліпеня 1949(1949-07-04)* Рыека, СФРЮ
 |
|  Памерла  | 20 чэрвеня 2026(2026-06-20) (76 гадоў)* Sovinjak[d]
 |
|  Сужэнец  | Slobodan Drakulić[d], Mirko Ilić[d] і Richard Swartz[d] |
|  Дзеці  | Rujana Jeger[d] |
|  Літаратурная дзейнасьць  |
|  Род дзейнасьці  | журналістка, навэлістка, эсэістка, пісьменьніца |
|  Мова  | харвацкая |
|  Узнагароды  | Ляйпцыская кніжная прэмія за эўрапейскае паразуменьне[d] (2005) Міжнародная прэмія Штэфана Гейма[d] (2020) |
| **Славэнка Дракуліч** у Вікісховішчы
 |
|  |

**Славэ́нка Дра́куліч** (па-харвацку: *Slavenka Drakulić*; нар. у 1949 годзе ў Рыецы) — вядомая харвацкая пісьменьніца і публіцыстка, якая жыве ў Швэцыі.

Нарадзілася ў 1949 годзе ў колішняй Югаславіі. Вывучала параўнальнае літаратуразнаўства і сацыялёгію ва Ўнівэрсытэце ў Заграбе. У 1982—1992 гадах займалася журналістыкай у харвацкіх выданьнях, дзе пісала пераважна на фэміністычныя тэмы.

На пачатку 90-х гадоў эмігравала з Харватыі з палітычных прычынаў. Друкавалася ў розных эўрапейскіх газэтах.

## Бібліяграфія

* *Mramorna koža* («Мармурная скура», 1995)
* *Okus čovjeka* («Смак чалавека», 1997)
* *Deadly Sins of Feminism* (1984)
* *Kako smo preživjeli komunizam i čak se smijali* («Як мы перажылі камунізм і нават сьмеючыся», 1991)
* *Balkan Express: Fragmenti s druge stane rata* («Балканскі Экспрэс: Фрагмэнты з другога боку вайны», 1992)
* *Cafe Europa: Život nakon komunizma* («Кавярня „Эўропа“: Жыцьцё пасьля камунізму», 1996)
* *Kao da nisam tamo* («Нібыта мяне там няма», 2000)
* *S.: A Novel about the Balkans* (2001)
* *Pizza u Varšavi, torta u Pragu* («Піца ў Варшаве, торт у Празе»)
* *Ne bi ni mrava zgazili: ratni zločinci na sudu u Hagu* («Яны б ні мурашкі не пакрыўдзілі: ваенныя злачынцы ў судзе ў Гаазе», 2005)
* *Frida ili o boli* («Фрыда, альбо пра боль», 2007)

## Крыніцы
# Оксфардзкі ўнівэрсытэт

|  |
| --- |
| Оксфардзкі ўнівэрсытэт |
| University of Oxford |
| Пячатка ўнівэрсытэту  |
|
Лягатып  |
|  па-лацінску: *Universitas Oxoniensis* |
|  Дэвіз  |  Dominus Illuminatio Mea
  |
|  Дэвіз па-беларуску  |  Госпад — мой Сьвет
  |
|  Заснаваны  | 1096 |
|  Велічыня фонду  |  £3,7 млрд
  |
|  Рэктар  | лорд Патэн Барнскі |
|  Колькасьць студэнтаў  |  21 535
  |
|  Колькасьць магістрантаў  |  11 723
  |
|  Колькасьць асьпірантаў  |  9327
  |
|  Месцазнаходжаньне  |
|  Геаграфічныя каардынаты  | 51°45′39,96″ пн. ш. 1°15′12,24″ з. д. |
|  Горад  | Оксфард |
|  Краіна  |  Вялікабрытанія
 |
|  Колеры  |      |
|  Знаходзіцца ў складзе  | група «Расэл»[d], ORCID[d], Jisc[d], Кансорцыюм IIIF[d], Міжнародны альянс дасьледчых унівэрсытэтаў[d], Кааліцыя лічбавага захаваньня[d], Кансорцыюм Сусьветнага павуціньня[d], Shibboleth Consortium[d], Orbital Reef University Advisory Council[d], ArXiv.org[d], Ліга эўрапейскіх дасьледніцкіх унівэрсытэтаў[d], ELIXIR UK[d] і Унівэрсытэцка-коледжавы прафэсійны зьвяз[d] |
|  Вэб-сайт  | ox.ac.uk |
| **Оксфардзкі ўнівэрсытэт** у Вікісховішчы
 |
| Оксфардзкі ўнівэрсытэт на мапе Вялікабрытаніі
Оксфардзкі ўнівэрсытэт |

**О́ксфардзкі ўнівэрсытэ́т** (па-ангельску: *University of Oxford*) — найстарэйшы ангельскамоўны ўнівэрсытэт у сьвеце, а таксама першы ўнівэрсытэт у Вялікабрытаніі. Заснаваны ў 1096 годзе, месьціцца ў горадзе Оксфард, графства Оксфардшыр.

Унівэрсытэт складаецца з факультэтаў і 39 каледжаў, а таксама 5 так званых інтэрнатаў — закрытых навучальных установаў, якія ня маюць статусу каледжу і належаць рэлігійным ордэнам.

## Крыніцы
# 1893

|  |
| --- |
| Гады |
| 1890 · 1891 · 1892 — **1893** — 1894 · 1895 · 1896 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1870‑я · 1880‑я — **1890‑я** — 1900‑я · 1910‑я |
| Стагодзьдзі |
| XVIII ст. — **XIX стагодзьдзе** — XX ст. |

| 1893 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1893 *MDCCCXCIII* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2646 |
| Армянскі каляндар | 1342 ԹՎ ՌՅԽԲ |
| Каляндар Багаі | 49 — 50 |
| Бізантыйскі каляндар | 7401 — 7402 |
| Бірманскі каляндар | 1255 |
| Будысцкі каляндар | 2437 |
| Каляндар бэрбэраў | 2843 |
| Габрэйскі каляндар | 5653 — 5654 |
| Галяцэнскі каляндар | 11893 |
| Іранскі каляндар | 1271 — 1272 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1948 — 1949 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1815 — 1816 |
|  · *Калі-юга* | 4994 — 4995 |
| Карэйскі каляндар | 4226 |
| Кітайскі каляндар | 4589 — 4590 |
| Копцкі каляндар | 1609 — 1610 |
| Мусульманскі каляндар | 1310 — 1311 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2436 |
| Этыёпскі каляндар | 1885 — 1886 |

**1893** (MDCCCXCIII) — звычайны год Грыгарыянскага календара, які пачынаецца ў нядзелю, і звычайны год юліянскага календара, які пачынаецца ў пятніцу; 1893-і год нашай эры (н. э.) і *ад Нараджэньня Хрыстовага* (Н. Хр.); 893-і год II тысячагодзьдзя, 93-і год XIX стагодзьдзя і 4-ы год 1890-га дзесяцігодзьдзя. У пачатку 1893 году грыгарыянскі каляндар апярэджваў на 12 дзён юліянскі каляндар, якім дзе-нідзе працягвалі карыстацца да 1923.

## Падзеі

* Нагаі Нагаёсі сынтэзаваў мэтамфэтамін.

## Нараджэньні

* 12 студзеня — Альфрэд Розэнбэрг, дзяяч гітлераўскага Райху
* 13 студзеня — Хаім Суцін, францускі мастак-экспрэсіяніст беларускага паходжаньня (пам. 9.8.1943)
* 18 лютага — Максім Гарэцкі, беларускі пісьменьнік і навукоўца
* 6 красавіка — Язэп Гаўрылік, беларускі грамадзка-палітычны дзяяч.
* 12 верасьня — Томаш Жук-Рыбіцкі, польскі афіцэр, археоляг-аматар
* 13 верасьня — Андрэй Мрый, беларускі пісьменьнік
* 5 лістапада — Кастусь Езавітаў, беларускі палітычны, грамадзкі і ваенны дзяяч, публіцыст, перакладчык, пэдагог. Рэпрэсаваны.

## Сьмерці

* 13 ліпеня — Францішак Генрык Духінскі, польскі этнограф і гісторык
* 1 лістапада — Ян Матэйка, польскі мастак
# 1905

|  |
| --- |
| Гады |
| 1902 · 1903 · 1904 — **1905** — 1906 · 1907 · 1908 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1880‑я · 1890‑я — **1900‑я** — 1910‑я · 1920‑я |
| Стагодзьдзі |
| XIX ст. — **XX стагодзьдзе** — XXI ст. |

| 1905 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1905 *MCMV* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2658 |
| Армянскі каляндар | 1354 ԹՎ ՌՅԾԴ |
| Каляндар Багаі | 61 — 62 |
| Бізантыйскі каляндар | 7413 — 7414 |
| Бірманскі каляндар | 1267 |
| Будысцкі каляндар | 2449 |
| Каляндар бэрбэраў | 2855 |
| Габрэйскі каляндар | 5665 — 5666 |
| Галяцэнскі каляндар | 11905 |
| Іранскі каляндар | 1283 — 1284 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1960 — 1961 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1827 — 1828 |
|  · *Калі-юга* | 5006 — 5007 |
| Карэйскі каляндар | 4238 |
| Кітайскі каляндар | 4601 — 4602 |
| Копцкі каляндар | 1621 — 1622 |
| Мусульманскі каляндар | 1322 — 1323 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2448 |
| Этыёпскі каляндар | 1897 — 1898 |

**1905** (MCMV) — звычайны год Грыгарыянскага календара, які пачынаецца ў нядзелю, і звычайны год юліянскага календара, які пачынаецца ў суботу; 1905-ы год нашай эры (н. э.) і *ад Нараджэньня Хрыстовага* (Н. Хр.); 905-ы год II тысячагодзьдзя, 5-ы год XX стагодзьдзя і 6-ы год 1900-га дзесяцігодзьдзя. У пачатку 1905 году грыгарыянскі каляндар апярэджваў на 13 дзён юліянскі каляндар, якім дзе-нідзе працягвалі карыстацца да 1923.

## Падзеі

* 31 кастрычніка — у Менску ля Віленскага вакзалу на загад расейскага губэрнатара Паўла Курлова расстраляны мітынг супраць самадзяржаўя. Загінулі 100 чалавек, 300 былі параненыя

## Нараджэньні

* 20 студзеня — Ян Пятроўскі, беларускі пратэстанцкі дзяяч, публіцыст, перакладнік
* 27 лютага — Міхась Сяўрук, беларускі мастак і графік
* 2 красавіка — Станіслаў Лазар, беларускі каталіцкі сьвятар
* 6 красавіка — Мікола Хведаровіч, беларускі паэт
* 13 траўня — Стэфанія Станюта, беларуская акторка
* 2 чэрвеня — Юрка Віцьбіч, беларускі пісьменьнік, дзяяч эміграцыі ў Амэрыцы
* 15 чэрвеня — Баляслаў Манкевіч, беларускі перакладнік, журналіст, эспэрантыст
* 21 чэрвеня — Жан Поль Сартр, францускі філёзаф-экзыстэнцыяліст, літаратар
* 5 ліпеня — Канстанцін Мулер, беларускі балетмайстар і артыст балету
* 6 ліпеня — Пятро Глебка, беларускі паэт, драматург, перакладчык, вучоны, грамадзкі дзяяч
* 14 ліпеня — Пятро Сокал, беларускі паэт і перакладчык
* 21 ліпеня — Янка Бобрык, беларускі паэт
* 25 ліпеня — Іларый Барашка, беларускі празаік
* 16 жніўня — Мікалай Гусараў, кіраўнік ЦК КПБ з 1947 да 1950 году
* 16 лістапада — Ян Скрыган, беларускі пісьменьнік
* 24 лістапада — Леў Любімаў, беларускі дырыжор
* 14 сьнежня — Мікалай Дарожкін, беларускі міколяг і фітапатоляг, акадэмік АН БССР
* 16 сьнежня — Мікалай Сярдобаў, беларускі опэрны сьпявак (барытон), народны артыст Беларусі
* 17 сьнежня — Іосіф Хейфіц, савецкі кінарэжысэр і сцэнарыст, народны артыст СССР

## Сьмерці

* 16 лютага — Павал Баброўскі, расейскі генэрал, юрыст, гісторык, этнограф
* 24 сакавіка — Жуль Вэрн, францускі пісьменьнік-фантаст
# Спэцыяльная тэорыя адноснасьці

**Спэцыяльная тэорыя адноснасьці** (СТА; наркам. *спецыяльная тэорыя рэлатыўнасці*, СТР) — тэорыя, якая апісвае рух, законы мэханікі й прасторава-часовых адносінаў пры хуткасьцях, блізкіх да хуткасьці сьвятла.

У рамках СТА клясычная мэханіка Ньютана зьяўляецца набліжэньнем нізкіх хуткасьцяў. Абагульненьне СТА для гравітацыйных палёў завецца агульнай тэорыяй адноснасьці. Адхіленьні ў працяканьні фізычных працэсаў, якія апісваюцца тэорыяй адноснасьці, ад эфэктаў, прадказваемых клясычнай мэханікай, завуць адноснымі эфэктамі. Хуткасьці, пры якіх гэтыя эфэкты робяцца істотнымі — адноснымі хуткасьцямі. СТА мяркуе шырокі спэктар наступстваў, якія былі экспэрымэнтальна правераны, як то прынцыпы скарачэньня даўжыні, запаволеньня часу, адноснай масы, эквівалентнасьці масы й энэргіі, мяжы ўнівэрсальнай хуткасьці й адноснасьці адначасовасьці. Яна замяніла звычайны панятак абсалютнага ўнівэрсальнага часу паняткам часу, які залежыць ад сыстэмы адліку й прасторавага становішча. Замест таго, інварыянтны прамежак часу паміж двума падзеямі ёсьць інварыянт інтэрвалу прасторы. У спалучэньні зь іншымі законамі фізыкі, гэтыя два пастулаты спэцыяльнай тэорыі адноснасьці прадказваюць эквівалентнасьць масы й энэргіі, выказанае ў формуле эквівалентнасьці масы й энэргіі E = mc2, дзе c ёсьць хуткасьць сьвятла ў вакуўме.

Вызначальнай рысай спэцыяльнай тэорыі адноснасьці зьяўляецца замена пераўтварэньняў Галілеявай клясычнай мэханікі на пераўтварэньні Лёрэнца. Час і прастора ня могуць быць вызначаны асобна адзін ад аднаго. Прастора й час пераплятаюцца ў адзіны кантынуўм, вядомы як прастора-час. Падзеі, якія адбываюцца ў той жа час для аднаго назіральніка могуць адбывацца ў розны час для іншага.

Тэорыя называецца «спэцыяльнай», таму што ў ёй прымяняецца прынцып адноснасьці толькі для асобных выпадкаў інэрцыяльных сыстэмаў адліку. Айнштайн пазьней апублікаваў дакумэнт па агульнай тэорыі адноснасьці ў 1915 годзе, у гэтай працы Альбэрт апісаў прынцып у агульным выпадку, дзе, у прыватнасьці, былі растлумачаны прынцыпы гравітацыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Спэцыяльная тэорыя адноснасьці** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Zur Elektrodynamik bewegter Körper. Арыгінальны тэкст працы Айнштайна  (ням.)
* Astronomy Cast. Айнштайнава спэцыяльная тэорыя адноснасьці  (анг.)
* Адносны калькулятар, які робіць вылічэньні па формуле E = mc2  (анг.)
* Уводзіны ў спэцыяльную тэорыю адноснасьці Робэрта Каца  (анг.)
* Прастора-часавае падарожжа. Візуальныя эфэкты заснаваныя на спэцыяльнай тэорыі адноснасьці  (анг.)
# 1908

|  |
| --- |
| Гады |
| 1905 · 1906 · 1907 — **1908** — 1909 · 1910 · 1911 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1880‑я · 1890‑я — **1900‑я** — 1910‑я · 1920‑я |
| Стагодзьдзі |
| XIX ст. — **XX стагодзьдзе** — XXI ст. |

| 1908 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1908 *MCMVIII* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2661 |
| Армянскі каляндар | 1357 ԹՎ ՌՅԾԷ |
| Каляндар Багаі | 64 — 65 |
| Бізантыйскі каляндар | 7416 — 7417 |
| Бірманскі каляндар | 1270 |
| Будысцкі каляндар | 2452 |
| Каляндар бэрбэраў | 2858 |
| Габрэйскі каляндар | 5668 — 5669 |
| Галяцэнскі каляндар | 11908 |
| Іранскі каляндар | 1286 — 1287 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1963 — 1964 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1830 — 1831 |
|  · *Калі-юга* | 5009 — 5010 |
| Карэйскі каляндар | 4241 |
| Кітайскі каляндар | 4604 — 4605 |
| Копцкі каляндар | 1624 — 1625 |
| Мусульманскі каляндар | 1325 — 1326 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2451 |
| Этыёпскі каляндар | 1900 — 1901 |

**1908** (MCMVIII) — высакосны год, які пачынаецца ў сераду, і высакосны год юліянскага календара, які пачынаецца ў аўторак; 1908-ы год нашай эры (н. э.) і *ад Нараджэньня Хрыстовага* (Н. Хр.); 908-ы год II тысячагодзьдзя, 8-ы год XX стагодзьдзя і 9-ы год 1900-га дзесяцігодзьдзя. У пачатку 1908 году грыгарыянскі каляндар апярэджваў на 13 дзён юліянскі каляндар, якім дзе-нідзе працягвалі карыстацца да 1923.

## Падзеі

* 13 чэрвеня — упершыню жанчыны ўзялі ўдзел у сучасных Алімпійскіх гульнях
* Адчынены Менскі царкоўна-археалягічны музэй
* Баўгарыя абвясьціла аб сваёй незалежнасьці ад Асманскай імпэрыі
* У раёне ракі Падкаменная Тунгуска упаў вялікі мэтэарыт
* Брытанец Робэрт Бадэн-Паўэл заснаваў арганізацыю бойскаўтаў
* У Вялікабрытаніі ўпершыню выдадзеная «Дзіцячая энцыкляпэдыя»

## Нараджэньні

* 16 лютага — Ядвіга Бяганская, беларуская пісьменьніца, перакладніца
* 19 лютага — Станіслаў Шушкевіч, беларускі паэт, бацька першага кіраўніка РБ Станіслава Шушкевіча
* 5 красавіка — Гэрбэрт фон Караян, аўстрыйскі дырыгент
* 28 траўня — Ян Флемінг, брытанскі пісьменьнік
* 26 чэрвеня — Сальвадор Альендэ, прэзыдэнт Чылі
* 29 ліпеня — Юрка Лявонны, беларускі паэт
* 23 верасьня — Мікалай Патолічаў, савецкі партыйны і дзяржаўны дзяяч, сакратар Камуністычнай партыі Беларусі
* 6 кастрычніка — Алесь Мілюць, заходнебеларускі паэт
* 13 кастрычніка — Юльян Неч, польскі гісторык, дасьледнік Валыні
* 19 лістапада — Мікола Засім, беларускі паэт
* 23 сьнежня — Міхал Варанецкі, рыма-каталіцкі дзяяч, першы духоўны айцец гарадзенскай Вышэйшай духоўнай сэмінарыі
* 27 сьнежня — Васіль Маркелаў, савецкі вайсковы дзяяч беларускага паходжаньня

## Сьмерці

* 23 лютага — Сватаплук Чэх, чэскі пісьменьнік, паэт
* 29 ліпеня — Мікалай Жуковіч, праваслаўны сьвятар, протаярэй
* 5 жніўня — Валеры Антоні Ўрублеўскі, беларуска-польскі рэвалюцыянэр
* 25 жніўня — Анры Бэкерэль, францускі фізык
# Тунгускі мэтэарыт

|  |
| --- |
| Тунгускі мэтэароід |
| Паваленыя выбухам дрэвы (1927 г., Леанід Кулік)  |
|  Краіна  | Расейская імпэрыя |
|  Месца  | Туруханскі край, Енісейская губэрня |
|  Тып катастрофы  | прыродная |
|  Прычына  | падзеньне мэтэароіду |
|  Дата  | 30 чэрвеня 1908 (118 гадоў таму) |
|  Час  |  7:14 Новасыбірскі час
 |
|  Наступствы  |
|  Загінулі  | * 0 чал.
 |
|  Параненыя  | 0 |
|  Каардынаты  | 60°55′ пн. ш. 101°57′ у. д. |
| Тунгускі мэтэароід на мапе Расеі
Тунгускі мэтэароід |
|  Выявы па тэме «**Тунгускі мэтэароід**» у Вікісховішчы |

**Тунгускі мэтэароід** — гучнае падзеньне сьветлавога шара-баліда ў міжрэччы Ніжняй Тунгускі і Лены 30 чэрвеня 1908 году, выбуховая хваля ад якога паваліла лес у радыюсе 40 км. Пасьля выбуху і наступнага пажару некалькі начэй запар на прасторы ад ракі Енісей да атлянтычнага ўзьбярэжжа Эўропы назіраліся сьветлыя ночы.

## Крыніцы