Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ноч доўгіх нажоў

Фюрэр аглядае СА ў 1935 року. У машыне з Гітлерам: Блутфанэ, Якаб Грымінгер стаіць поруч.
**«Ноч до́ўгіх нажо́ў»** ( Nacht der langen Messer ), **апэрацыя «Калібры»**, **«путч Рэма»** (па-нямецку: *Röhm-Putsch*) — умоўная назва чыстак, зладжаных у нацысцкай Нямеччыне з 30 чэрвеня да 2 ліпеня 1934 р. Асноўная частка забітых належала да SA (па-нямецку: *Sturmabteilung*), парамілітарнай арганізацыі НСДАП.

Гітлер бачыў у незалежнасьці арганізацыі і схільнасьці яе сябраў да вулічнага гвалту пагрозу асабістай уладзе. Ён таксама прагнуў супакоіць камандаваньне Райхсвэру, якое пабойвалася амбіцыяў кіраўніка SA Эрнста Рэма падпарадкаваць і паглынуць Райхсвэр у ягоную арганізацыю. Таксама Гітлер скарыстаўся чысткамі, каб пазбавіцца праціўнікаў свайго рэжыму, асабліва прыхільнікаў віцэ-канцлера Франца фон Папэна, і паквітацца са старымі ворагамі.

За час правядзеньня апэрацыі было забіта 85 чалавек, аднак выніковая колькасьць загінулых можа сягаць соцень, болей за тысячу былі арыштаваныя. Большасьць забойстваў зьдзейсьнілі СС (па-нямецку: *Schutzstaffel*) і гестапа (па-нямецку: *Geheime Staatspolizei*). Чыстка ўзмацніла і кансалідавала падтрымку Гітлера ў Райхсвэры. Яна таксама забясьпечыла юрыдычныя ўмовы для нацысцкага рэжыму, паколькі суды, у жаданьні дагадзіць і паказаць сваю ляяльнасьць да рэжыму, скасавалі перашкоды пазасудоваму перасьледу.

Пад час плянаваньня апэрацыя мела назву «Калібры» (па-нямецку: *Kolibri*), як і кодавае слова, якое мела стаць сыгналам пачатку дзеяньняў карных атрадаў. Гэтая назва была абраная выпадкова. Назва «ноч доўгіх нажоў» існавала ў нямецкай мове задоўга да апэрацыі, так называлі акты помсты. У Нямеччыне дагэтуль карыстаюцца назваю «Путч Рэма» (ням. *Röhm-Putsch*), якою скарыстаўся нацысцкі рэжым дзеля апраўданьня неабходнасьці забойстваў з мэтаю нібыта супрацьстаяньня путчу. Каб падкрэсьліць хібнасьць гэтае аргумэнтацыі, путч называюць «так званым».

## Крыніцы

## Літаратура

* Evans, Richard J. *The Coming of the Third Reich*. New York: Penguin Group, 2004. ISBN 0-14-303469-3.
* Maracin, Paul *The Night of the Long Knives: 48 Hours that Changed the History of the World*, New York: The Lyons Press, 2004. ISBN 1-59921-070-3.
* Mau, Herman. «The 'Second Revolution'—June 30, 1934». In *Republic to Reich: The Making of the Nazi Revolution,* edited by Hajo Holborn. New York: Pantheon Books, 1972. ISBN 0-394-47122-9.
* Tolstoy, Nikolai. *Night of the Long Knives*. New York: Balantine Books, 1972. ISBN 0-345-02787-6.

## Вонкавыя спасылкі

* The History Place — Triumph of Hitler — Night of the Long Knives
* German Culture — The Third Reich — Consolidation of Power
* The German Embassy in the United States — The Era of National Socialism
* The Holocaust Museum — The Third Reich
# 31 сьнежня

|  |
| --- |
| ← **сьнежань** → |
| Пн | Аў | Ср | Чц | Пт | Сб | Нд |
|   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 31 |   |   |   |
| 2026 год Усе дні |

**31 сьне́жня** — 365-ы, апошні, дзень году (366-ы ў высакосным годзе) паводле Грыгарыянскага календару.

## Падзеі

* 1990 — пачала дзейнічаць другая лінія Менскага мэтрапалітэну
* 1999 — Барыс Ельцын, першы прэзыдэнт Расейскай Фэдэрацыі, пайшоў у адстаўку

## Нараджэньні

* 1860 — Сыльвэстар Жукоўскі, расейскі і летувіскі вайсковец
* 1869 — Анры Матыс, францускі мастак і скульптар
* 1931 — Пятро Зялінскі, беларускі гісторык
* 1954 — Алекс Сэлманд, шатляндзкі палітык

## Сьмерці

* 1977 — Мікалай Разанаў, польскі пісьменьнік, вайсковец, складальнік гістарычнага нарысу «Пружанскі павет» (1935)
* 2007 — Фэрдынанд Нойрайтэр, аўстрыйскі мовазнавец, перакладчык і гісторык кашубскай літаратуры
* 2021 — Васіль Шаранговіч, беларускі мастак
* 2022 — Бэнэдыкт XVI, 265-ы рымскі папа

## Сьвяты
# Сэрбскі крыж

Крыж на сьцягу Сэрбскай праваслаўнай царквы
**Сэрбская крыж** (па-сэрбску: *Српски крст*, таксама выкарыстоўваецца ў сэрбскай мове назва *Оцило*) — сымбаль Сэрбіі, сэрбскага народу і Сэрбскай праваслаўнай царквы. Уяўляе сабой грэцкі (роўнабакавы) крыж, па баках якога намаляваны чатыры стылізаваных *Ͻ* и *С*-падобных крэсіва.

Правобраз сэрбскага крыжа на сьцягу дынастыі Палеолягаў
Такая форма крыжа першапачаткова выкарыстоўвалася ў Бізантыйскай імперыі; ў бізантыйскім варыянце замест сэрбскіх крэсіваў на сьцягу было чатыры літары Β (віта), якія азначалі бізантыйскі дэвіз «Βασιλεὺς Βασιλέων, Βασιλεύων Βασιλευόντων» («Цар цароў валадарыць над царамі»). Аднак у сучаснай Сэрбіі чатыры крэсіва часам тлумачацца як чатыры літары С, і такім чынам, як дэвіз «Само склада Србина спасава» ( «Толькі адзінства выратуе сэрбаў»).

Герб СР Сэрбіі
Сэрбскі крыж прысутнічае на гербе і сьцягу Сэрбіі, а таксама сьцягу Сэрбскай праваслаўнай царквы. На гербе СР Сэрбіі былі намаляваны чатыры крэсіва без крыжа.

Сэрбскі крыж часам вышываюць на цепелаке (верхняй часцы) чарнагорскіх кап.

## Глядзіце таксама

* Герб Сэрбіі
* Сьцяг Сэрбіі
# Культура Сэрбіі

Міраславава Эвангельле
**Сэрбская культура** — культура Сэрбіі і сэрбаў, якая разьвівалася пад моцным уплывам Бізантыйскай імпэрыі і праваслаўя.

## Пісьменнасьць

Разьвіцьцё пісьменнасьці ў Сэрбіі зьвязанае з асьветніцкай дзейнасьцю вучняў Кірылы і Мэтодыя, якія прапаведвалі і адпраўлялі богаслужэньне на славянскай мове. Неабходна адзначыць, што сэрбы даволі доўга ўжывалі глаголіцу нароўні з кірыліцай. Глагалічная традыцыя падсілкоўвалася на сэрбскіх землях дзякуючы паступленьню глагалічнай пісьменнасьці з Харватыі, дзе аселі некаторыя пасьлядоўнікі Кірылы і Мэтодыя. Распаўсюджваньне атрымала і лацінская пісьменнасьць. Адмысловы моцны ўплыў зыходзіў з такіх буйных раманскіх гарадоў на Адрыятыцы, як Дуброўнік і Бар. Характэрнай асаблівасьцю функцыянаваньня пісьменнасьці на сэрбскіх землях у IX—XII стагодзьдзях было тое, што славянскія глаголіца, кірыліца і помнікі на лацінскай мове ўжываліся ня ў нейкіх кампактных зонах з выразна акрэсьленымі межамі, а ўперамешку ў адных і тых жа абласьцях. Ад таго пэрыяду пісьмовых помнікаў не засталося.

У 20 стагодзьдзі самым вядомым пісьменьнікам Сэрбіі быў Іва Андрыч.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Культура Сэрбіі** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Сэрбская культура
# Герб Сэрбіі

Вялікі герб Сэрбіі
**Дзяржаўны герб Рэспублікі Сэрбіі** (па-сэрбску: *Државни грб Републике Србије*) — адзін з сымбаляў сувэрэнітэту Рэспублікі Сэрбіі, зацьверджаны 17 жніўня 2004 году разам зь іншымі дзяржаўнымі сымбалямі (сьцяг, гімн), замяніўшы герб Рэспублікі Сэрбіі ў складзе Югаславіі. На гербе намаляваны двухгаловы арол, на яго грудзях чырвоны шчыт з крыжом і чатыры крэсіва. Зьверху каралеўская карона і плашч. Герб дакладна такі жа як герб Каралеўства Сэрбіі дынастыі Абрэнавічаў, упершыню прыняты ў 1882 годзе. Увядзеньне гэтага гербу азначае вяртаньне гістарычнага гербу Сэрбіі, але не ўзнаўленьне манархіі. Ёсьць і іншыя краіны, якія не зьяўляюцца манархіямі, але маюць на сваім гербе карону: Расея, Баўгарыя, Грузія, Вугоршчына.

## Апісаньне

Малы герб Рэспублікі Сэрбіі ўяўляе сабой срэбнага двухгаловага арла на чырвоным шчыце і карону над шчытом. Галовы арла маюць па дзевяць пёраў і зьвернутыя да розных бакоў шчыта. Дзюбы арла залатыя, шырока расчыненыя. Пёры на шыі арла разьмеркаваныя ў чатыры раду па сем пёраў у радзе. Крылы арла распасьцёртыя і разам з хвастом і галовамі фармуюць крыж. На кожным крыле чатыры раду пёраў з наступным разьмеркаваньнем: у першым радзе сем пёраў, у другім — дзевяць (два вялікія і сем малых), у трэцім — сем, у чацьвертым — сем (чатыры вялікія і тры малыя). Ногі арла залатога колеру, разьмешчаныя па дыяганалі шчыта. На нагах па сем белых пёраў. Хвост арла разьмешчаны вэртыкальна. Пёры на ім разьмешчаныя па сем ў тры шэрагі. На грудзях арла знаходзіцца малы чырвоны паўакруговы шчыт, падзелены белым крыжом на чатыры полі, у кожным зь якіх па адным белым крэсіве, яны зьвернутыя да розных бакоў шчыта. Карона мае цэнтральнае становішча адносна галоваў арла. Карона залатога колеру, упрыгожаная сарака белымі пацеркамі, васьмю сінімі сапфірамі і двума чырвонымі лаламі, наверсе кароны знаходзіцца крыж.

Вялікі герб уяўляе сабой малы герб, зьмешчаны на плямістую з боку шчыта і чырвоную з зваротнага боку тканіна. Герб увянчаны каронай, такой жа формы, як у малым гербе, толькі большага памеру і зь вялікім лікам сапфіраў.

Малы герб Сэрбіі
## Ужываньне

Сучасны герб Сэрбіі выкарыстоўваецца з 17 жніўня 2004 году ў адпаведнасьці з *Пастановай аб выкарыстаньні гербу, сьцягу і гімну Рэспублікі Сэрбіі*, якую прыняла Скупшчына Сэрбіі. Паводле канстытуцыі Сэрбія, як самастойная дзяржава мае свой герб, сьцяг і гімн. Усталявана выкарыстоўваць герб, уведзены *законам аб Гербе Каралеўства Сэрбіі* ад 16 чэрвеня 1882 году, у двух варыянтах: вялікі герб і малы герб.

Вялікі герб ужываецца на фасадах будынкаў і ў памяшканьнях: народнай скупшчыны, прэзыдэнта рэспублікі, ураду, канстытуцыйнага і вярхоўнага судоў, главы нацыянальнага банку, а гэтак жа на іх пячатках. Малы герб разьмяшчаецца на фасадах будынкаў і ў памяшканьнях іншых дзяржаўных і муніцыпальных устаноў.

## Глядзіце таксама

* Гербы былых югаслаўскіх рэспублік