# Марыянскі жолаб

Марыянскі жолаб

жолаб| Назва арыгінальнай мовай | Mariana Trench  |
| Названа ў гонар | Марыянскія астравы  |
| Краіна | без значэньня, Злучаныя Штаты Амэрыкі  |
| Адміністрацыйная адзінка | Паўночныя Марыянскія астравы  |
| Знаходзіцца на беразе | Паўночны Ціхі акіян  |
| Геаграфічныя каардынаты | 11°21′0″N 142°12′0″E  |
| Найніжэйшы пункт | Challenger Deep  |

**Марыя́нскі жо́лаб** або **Марыя́нская запа́дзіна** — найглыбейшы акіянічны жолаб на Зямлі. Знаходзіцца ў заходнім Ціхім акіяне за 200 км на ўсход ад Марыянскіх астравоў. Адкрыты ў 1875 року брытанскай экспэдыцыяй караблю «Чэленджэр».

Найглыбейшы пункт Марыянскага жолабу — «Прорва Чэленджэра» глыбінёй 10 984 м. Яна знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы западзіны, за 340 км на паўднёвы захад ад вострава Гуаму (каардынаты: 11°22,40′ пн. ш. 142°35,50′ у. д.). На дне жолабу ціск воднага слупу дасягае 1086 бараў, што больш як у 1071 раз за нармальны атмасфэрны ціск на ўзроўні мора.

У 2009 року Марыянскі жолаб стаў Нацыянальным помнікам ЗША.

## Этымалёгія

Марыянскі жолаб атрымаў назву паводле суседніх Марыянскіх астравоў, якія ў сваю чаргу названыя ў гонар гішпанскай каралевы Марыяны Аўстрыйскай, удавы Філіп IV).

## Геалёгія

Ціхаакіянская пліта прагінаецца пад Марыянскую пліту, утвараючы Марыянскі жолаб і дугу Марыянскіх астравоў
Марыянскі жолаб зьяўляецца часткай субдукцыйнай Ідзу-Бонін-Марыянскай сыстэмы(en), якая ўтварае мяжу між дзьвюмя тэктанічнымі плітамі. Адна зь іх, Ціхаакіянская пліта, з заходняга краю апускаецца пад меншую Марыянскую пліту, разьмешчаную на захадзе. Найглыбейшае месца на сутыку плітаў і ёсьць Марыянскім жолабам.

Даўжыня жолабу ўздоўж Марыянскіх астравоў — 2550 км, шырыня — 69 км. Жолаб мае V-падобны профіль, крутыя схілы (7—9°), плоскае дно шырынёю 1—5 км. На дне жолабу ціск воднага слупу дасягае 1086 бараў, што больш як у 1071 раз за нармальны атмасфэрны ціск на ўзроўні мора. Пры такім ціску шчыльнасьць вады большая на 4,96%. Тэмпэратура вады на дне складае 1—4 °C.

## Вывучэньне

Западзіна ўпершыню была рэхазандаваная экспэдыцыяй «Чэленджэра» ў 1875 року; з дапамогай вяроўкі глыбіня была вымераная ў 4475 марскіх сажняў (8184 мэтры). У 1877 року была надрукаваная «Глыбінная мапа Вялікіх акіянаў» (ням. *Tiefenkarte des Grossen Ozeans*), дзе выяўленая западзіна была названай «Прорвай Чэленджэра» (ням. *Challenger Tief*).

У 1899 року карабель ВМФ ЗША «Nero» ўдакладніў глыбіню западзіны ў 5269 марскіх сажняў (9636 м). У 1951 року «Чэленджэр II» дасьледаваў западзіну з дапамогай дакладнейшага гукасканаваньня і вылічыў максымальную глыбіню Прорвы Чэленджэра ў 5960 марскіх сажняў (10 900 м). У 1957 року савецкі карабель «Віцязь» вымераў глыбіню Марыянскай западзіны роўнай 11 034 м.

У 1962 року карабель «Спэнсэр Ф. Бэйрд» вылічыў максымальную глыбіню ў 10 915 м.

Параўнаньне гары Эвэрэст і Марыянскага жолабу
У 1984 року японская навуковая судзіна «Такуё» з дапамогай вузканакіраванага шматпрамянёвага рэхазонду вызначыла максымальную глыбіню западзіны ў 10 924 м. 24 сакавіка 1995 року дыстанцыйна кіраваны падводны апарат «Кайко» апусьціўся ў Марыянскі жолаб на 10 911 м.

У 1997—2001 былі праведзеныя дасьледаваньні, якія выявілі ў Марыянскай западзіне яшчэ адну прорву блізкай да Прорвы Чэленджэра глыбіні. Першапачаткова яна атрымала назву ў гонар групы дасьледчыкаў з унівэрсытэту Гаваяў, што адкрылі яе; цяпер яна мае назву Прорвы Сырэны.

1 чэрвеня 2009 року рэхалякацыйнае абсталяваньне на караблі «Кіла Маана» вызначыла глыбіню Марыянскага жолабу ў 10 971 м.

### Спускі

Першы спуск у Марыянскі жолаб быў зьдзейсьнены батыскафам «Трыест» ВМФ ЗША з 2 людзьмі на борце, якія 23 студзеня 1960 року дасягнулі дна на глыбіні 10 916 м. Наступныя спускі былі зьдзейсьненыя бесьпілётнымі апаратамі — японскім «Кайко» ў 1996 року і амэрыканскім «Нэрэўсам» у 2009. Усе яны падалі прыкладна аднолькавыя паказьнікі глыбіні — паміж 10 902 і 10 916 м. Чацьвертым спусьціўся ў Марыянскі жолаб канадзкі кінарэжысэр Джэймз Кэмэран, які 26 сакавіка 2012 року дасягнуў глыбіні 10 908 м.

У ліпені 2015 року дасьледчыкі з Унівэрсытэту штату Арэгону апусьцілі ў Прорву Чэленджэра гідрафон, здольны вытрымліваць ціск на глыбіні 7 міляў. Ён знаходзіўся пад вадой некалькі месяцаў і запісаў гукі землятрусаў, тайфунаў, вусатых кітоў, а таксама чалавечых судзінаў ды інш.

У красавіку і траўні 2019 року дна Прорвы Чэленджэра дасягнуў амэрыканец Віктар Вэскова, які ня толькі ўсталяваў рэкорд глыбіні (10 927 м), але і стаў першай асобай, што спускалася ў Марыянскі жолаб двойчы.

7 чэрвеня 2020 року на дно Прорвы Чэленджэра (10 915 м) апусьцілася колішняя астранаўтка НАСА Кэтрын Саліван(en), якая стала першай жанчынай у Марыянскім жолабе.

## Жыцьцё

Экспэдыцыя 1960 року выявіла на дне Марыянскага жолабу даволі вялікія віды жывёлаў, напрыклад камбалу памерамі да 30 см і крыветкі. Цяпер навукоўцы ставяць пад сумнеў гэтыя вынікі, лічачы, што хутчэй за ўсё навігатары пераблыталі камбалу з марскім агурком. Ва ўзорах грунту, сабранага японскім зондам «Кайко» на дне жолабу, былі знойдзеныя маленькія арганізмы.

У 2011 року ў жолаб былі спушчаныя відэакамэры, якія запісалі прысутнасьць у глыбінях, апроч іншага, гіганцкіх аднавузавых амёбаў памерам больш за 4 см з клясу *Monothalamea*. У 2014 року на глыбіні 8145 м былі выяўленыя новыя віды ліпарысавых — рэкорд глыбіні для рыбаў. Таксама былі зьнятыя гіганцкія ракападобныя.

### Засьмечваньне

У 2016 року навуковая экспэдыцыя дасьледавала хімічны склад драпежных ракападобных, сабраных на глыбінях ад 7841 да 10 250 м. У арганізмах былі выяўленыя экстрэмальна высокія канцэнтрацыі поліхлёраванага біфэнілу — таксычнага рэчыва, забароненага ў 1970-х роках з прычыны шкоднасьці да вакольнага асяродзьдзя. Далейшыя дасьледаваньні паказалі, што бакаплавы таксама паглынаюць мікраплястыкі — у 100 % экзэмпляраў у арганізмах прысутнічаў прынамсі адзін кавалак сынтэтычнага матэрыялу.

У 2019 року Віктар Вэскова выявіў на дне западзіны плястыкавы пакунак і абгорткі ад цукерак. У тым жа годзе часопіс «Scientific American» паведаміў пра тое, што ў целах жывёлаў, якія жывуць у Марыянскім жолабе, знойдзены вуглярод-14, утвораны ў выніку ядзерных выпрабаваньняў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Фільм Джэймза Кэмэрана(недаступная спасылка)
* Фільм пра спуск батыскафу «Трыест»
* Як выглядае падарожжа ў Марыянскі жолаб? на YouTube