# Бразылія

|  |
| --- |
| **Бразылія** |
| па-партугальску: *República Federativa do Brasil* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
| **Нацыянальны дэвіз**: *„Ordem e Progresso“* |
| **Дзяржаўны гімнНацыянальны гімн Бразыліі[d]*
Duration: 3 хвіліны і 22 секунды.3:22 |
|  |
| **Дата заснаваньня:** | 7 верасьня 1822 |
| **Афіцыйная мова:** | партугальская |
| **Сталіца:** | Бразылія |
| **Форма кіраваньня:** | фэдэратыўная рэспубліка[d], прадстаўнічая дэмакратыя[d] і прэзыдэнцкая рэспубліка |
| прэзыдэнт Бразыліі[d]: | Луіс Інасію Лула да Сылва |
| **Заканадаўчы орган:** | Нацыянальны кангрэс Бразыліі[d] |
| **Выканаўчы орган:** | Фэдэральны ўрад Бразыліі[d] |
| **Плошча:** | * 8 515 767 км²
 |
| **Насельніцтва:** | * ▲213 421 037 чал. (1 ліпеня 2025)
 |
| **Валюта:** | бразыльскі рэал[d] |
| **Індэкс дэмакратыі:** | 6,86 |
| **Каэфіцыент Джыні:** | 48,9 |
| **ІРЧП:** | 0,754 |
| **Часавы пас:** | UTC-2, UTC-2, UTC-3, UTC-3, UTC-3, UTC-4, UTC-4 і UTC-5 |
| **Аўтамабільны знак:** | BR |
| **Бок аўтамабільнага руху:** | праваруч |
| **Дамэн верхняга ўзроўню:** | .br |
| **Тэлефонны код:** | +55 |
|  Галерэя здымкаў у Вікісховішчы |
| **gov.br** |

**Бразы́лія** (па-партугальску: *Brasil*) — пятая паводле плошчы й колькасьці насельніцтва краіна сьвету, якая месьціцца ў Паўднёвай Амэрыцы. Пры насельніцтве ў 213 мільёнаў чалавек Бразылія займае першае месца паводле ягонай колькасьці сярод краінаў Паўднёвай Амэрыкі. Краіна ўяўляе сабою фэдэрацыю, якая складаецца з 26 штатаў і фэдэральнай акругі, якая сфармаваная дзеля сталіцы гораду Бразылія. Аднак, найбольш населенымі ёсьць Сан-Паўлу і Рыю-дэ-Жанэйру. У Бразыліі жыве найбольшая колькасьць партугальскамоўных людзей у сьвеце і ёсьць адзінай краінай у Амэрыцы, дзе партугальская мова мае статус афіцыйнай.

Бразылія абмываецца Атлянтычным акіянам на ўсходзе, мае берагавую лінію ў 7491 кілямэтар. Займаючы прыкладна палову плошчы ўсёй Паўднёвай Амэрыкі, яна мяжуе з усімі іншымі краінамі і тэрыторыямі на кантынэнце за выняткам Эквадору і Чылі. Землі краю ахопліваюць шырокі спэктар трапічных і субтрапічных ляндшафтаў, а таксама забалочаныя тэрыторыі, саванны, плята і горы. На тэрыторыі Бразыліі зьмяшчаецца большая частка басэйну Амазонкі, у тым ліку найбуйнейшую ў сьвеце рачную сыстэму і самую вялікую частку некранутага трапічнага леса. Тут разнастайная дзікая прырода, экалягічныя сыстэмы і шматлікія прыродныя рэсурсы. Краіна займае першае месца сярод 17 краінаў зь мегаразнастайнасьцю, а ейная прыродная спадчына ёсьць прадметам значнай глябальнай увагі, паколькі дэградацыя навакольнага асяродзьдзя беспасярэдне ўплывае на сусьветныя праблемы, як то зьмяненьне клімату і страта біяразнастайнасьці. Бразыльскі карнавал ёсьць бадай самай вядомай зьявай жыцьця, якая адразу асацыюецца з Бразыліяй.

## Гісторыя

### Дакаляніяльны час

Землі сучаснай Бразыліі былі заселеныя першымі людзьмі ня менш як за 10 тысячаў гадоў да адкрыцьця краіны эўрапейцамі.

### Партугальская калянізацыя

У 1500 годзе партугалец Пэдру Алварыш Кабрал, зьбіўшыся з курсу на шляху ў Індыю, прыстаў каля сучаснага Порта Шэгура. Было вырашана назваць тыя землі «Зямля сьвятога крыжа» (парт. *Terra da Santa Cruz*), але назва не замацавалася. Упершыню афіцыйна назва Бразылія была ўжытая ў 1505 годзе. У 1533 годзе калёнія была падзеленая на 15 капітанстваў (парт. *capitanias*) на чале якіх стаяў губэрнатар (парт. *capitães*). Тым ня менш, такая страктура спрыяла тэндэцыям да дэцэнтралізацыі і неарганізаванасьці, таму ў 1549 годзе партугальскі кароль Жуан III зьмяніў адміністрацыйна-тэрытарыяльны кантроль, усталяваўшы адзінае генэрал-губэрнатарства Бразылія, то бок адзінай і цэнтралізаванай партугальскай калёніяй у Паўднёвай Амэрыцы. На працягу першых двух стагодзьдзяў калянізацыі карэнныя народы і эўрапейскія калянізатары жылі ў пэрманэнтным стане вайны, ствараючы зьвязы, каб атрымаць нейкія перавагі ў дачыненьні адзін аднаго. У 1549 годзе было забаронена эксплюатаваць індзейцаў, якія прынялі хрысьціянства ў якасьці нявольнікаў, у тым самым годзе былі прывезеныя першыя нявольнікі з Афрыкі. Да сярэдзіны XVI стагодзьдзя трысьняговы цукар стаў найбольш важным экспартным таварам Бразыліі, што павялічыла попыт на рабоў, якія масава набываліся з рынкаў нявольнікаў у Афрыцы на поўдзень ад Сахары, а таксама з партугальскіх калёніяў у Афрыцы, якія сёньня складаюць тэрыторыю Анголы і Мазамбіку.

### Незалежная імпэрыя

Пэдру II зьяўляўся імпэратарам Бразыліі з 1831 па 1889 гады.
Напачатку XIX стагодзьдзя напружанасьць паміж партугальцамі і бразыльцамі павялічылася. 7 верасьня 1822 году прынц Пэдру I абвесьціў незалежнасьць краіны ад Партугаліі. Празь месяц ён быў абвешчаны першым імпэратарам Бразыліі пад імём Пэдру I, у выніку чаго паўстала Бразыльская імпэрыя.

Хутка пасьля гэтага пачалася Бразыльская вайна за незалежнасьць, якая распаўсюдзілася на паўночныя, паўночна-ўсходнія рэгіёны і правінцыю Сысплатына. Апошнія партугальскія жаўнеры капітулявалі 8 сакавіка 1824 году, а 29 жніўня 1825 году Партугалія афіцыйна прызнала незалежнасьць новай краіны.

7 красавіка 1831 году праз пэрыяд адміністрацыйнага хаосу і палітычнага іншадумства як то зь лібэральных і кансэрватыўных бакоў палітычнай эліты, а таксама спробы рэспубліканскага пераўладкаваньня, Пэдру зьбег у Партугалію, адракаючыся ад бразыльскага стальцу на карысьць свайго пяцігадовага сына і насьледніка Пэдру II.

Паколькі новы імпэратар праз свой узрост ня быў здольны кіраваць дзяржавай, улада адыйшла да Нацыянальнага сходу. Без харызматычнай постаці на працягу гэтага пэрыяду меў месца шэраг бунтаў і паўстаньняў, як то бунты ў правінцыі Гран-Пара, Мараньян, Баія і горадзе Салвадор, а таксама вайна Фарапус у Рыё-Грандзі-ду-Сул, якую падтрымаў Джузэпэ Гарыбальдзі. Паўстанцы прадстаўлялі незадаволенасьць правінцыяў цэнтральнай уладай, у спалучэньні з сацыяльнай напружанасьцю, рабаўладаньнем і імкненьнем да стварэньня нацыянальнай дзяржавы. Гэты пэрыяд унутранай палітычнай і сацыяльнай нестабільнасьці, які ўключаў паўстаньне Праейра ў правінцыі Пэрнамбуку, быў пераадолены толькі ў канцы 1840-х гадоў пасьля заканчэньня рэгентства і каранацыі Пэдру II.

Далейшая ўнутрыпалітычная дыскусія была сканцэнтраваная на праблеме рабства. Трансатлянтычны гандаль рабамі быў забаронены ў 1850 годзе, паводле Абэрдынскага акту брытанцы атрымалі правы затрымліваць і правяраць любы бразыльскі карабель пры падазрэньні ў перавозцы рабоў, то бок інстытут гандлю рабамі ў краіне быў афіцыйна забаронены. Замежныя справы імпэрыі былі ў асноўным сканцэнтраваны на стасунках з краінамі-суседзямі. Пасьля далёкай Аргентына-бразыльскай вайны, у выніку якой Уругвай здабыў незалежнасьць, Бразылія атрымала перамогу ў трох міжнародных канфліктах падчас 58-гадовага кіраваньня Пэдру II, то бок у Плятынскай, Уругвайскай і спусташальнай Парагвайскай вайне.

Не зважваючы на тое, што ў большасьці бразыльцаў не было жаданьня зьмяняць форму кіраваньня краіны, 15 лістапада 1889 году, дзякуючы намаганьням вайсковых афіцэраў, пры падтрымцы землеўладальнікаў і фінансавых элітаў, манархія была зрынута ў выніку вайсковага перавароту. Сёньня 15 лістапада адзначаецца ў Бразыліі як Дзень Рэспублікі, то бок нацыянальнае сьвята.

### Раньняя рэспубліка

«Абвяшчэньне Рэспублікі» (1893). Алей на палатне, Бэнэдыту Калішту.
Раньні рэспубліканскі ўрад па сутнасьці быў вайсковай дыктатурай, то бок вайскоўцы дамінавалі ў дзяржаўных справах як у Рыю-дэ-Жанэйру, гэтак і ў іншых штатах. Свабода прэсы зьнікла, а выбары знаходзіліся пад кантролем тых, хто трымаў уладу ў сваіх руках. Толькі ў 1894 годзе пасьля сэрыі сур’ёзных крызісаў у эканоміцы і ваеннай справе цывільныя асобы прыйшлі да ўлады і заставалася там да кастрычніка 1930 году.

### Сучаснасьць

Будаўніцтва новае сталіцы краіны гораду Бразылія ў 1959 годзе.
Пасьля самагубства аўтарытарнага прэзыдэнта краіны Жэтулію Варгаса, новым кіраўніком дзяржавы ў 1956 годзе быў абраны Жусэліну Кубічак, які ўзяў на ўзбраеньне прымірэнчую пазыцыю ў адносінах да палітычнай апазыцыі, што дазволіла яму кіраваць без сур’ёзных крызісаў. Эканоміка і прамысловы сэктар Бразыліі на гэтым тле палітычнай стабільнасьці вырасьлі, але галоўным ягоным дасягненьнем было будаўніцтва новай сталіцы Бразылія, якое было скончана ў 1960 годзе. Пераемнік Кубічака, Жанію Кўадрус, сышоў у адстаўку ў 1961 годзе менш чым праз год пасьля ўступленьня на пасаду. Ягоны віцэ-прэзыдэнт Жуан Гуларт заняў прэзыдэнцкую пасаду, аднак быў скінуты ў красавіку 1964 году ў выніку вайсковага перавароту, які прывёў да ўлады вайсковае кіраўніцтва.

Танкі на вуліцах Рыю-дэ-Жанэйру ў час вайсковай дыктатуры ў красавіку 1968 году.
Новы рэжым павінен быў стаць часовым да абраньня цывільнай улады, але паступова цалкам захапіў усю ўладу ў краіне. Прыгнёт і палітычны перасьлед адбываўся ня толькі да партызанаў, што выступілі супраць хунты, але і закрануў інстытуцыйных праціўнікаў, мастакоў, журналістаў і іншых прадстаўнікоў грамадзянскай супольнасьці, унутры і па-за межамі краіны, праз сумнавядомую апэрацыю «Кондар». Не зважаючы на сваю жорсткасьць, якая ўласьцівая і іншым аўтарытарным рэжымам, праз эканамічны бум, вядомы як «эканамічны цуд», рэжым дасягнуў піка папулярнасьці ў пачатку 1970-х гадоў. Не зважаючы на паразу левых партызанаў у барацьбе супраць дыктатарскай улады, якая працягвала рэпрэсіі, але празь няздольнасьць супрацьстаяць пэрыяду эканамічных крызаў і народнага ціску, аслабленьне аўтарытарызму сталася перазьбежным, што вымусіла генэрала Эрнэсту Гейзэла пачаць рух на палітычную лібэралізацыю. У 1979 годзе генэрал і прэзыдэнт Бразыліі Жуан Фігейрэду спрыяў прасоўваньню закону аб амністыі і Бразылія пачала павольнае вяртаньне да дэмакратыі, якое было завершана на працягу 1980-х гадоў.

Улісіс Гімарайнш трымае Канстытуцыю 1988 году, якая зацьвердзіла пераход Бразыліі ад вайсковай хунты да дэмакратыі.
Цывільныя ўрадоўцы вярнуліся да ўлады ў 1985 годзе, калі пасаду прэзыдэнта заняў Жузэ Сарнэй. У свайго знаходжаньня пры ўладзе ён страціў папулярнасьць празь няздольнасьць кантраляваць эканамічны крызіс і гіпэрінфляцыю, якія ён атрымаў у спадчыну ад вайсковага рэжыму. Няўдалы ўрад Сарнэя прывёў да абрання ў 1989 годзе амаль невядомага Фэрнанду Колара, якому ў 1992 годзе Нацыянальны кангрэс абвесьціў імпічмэнт. Колара замяніў ягоны віцэ-прэзыдэнт Ітамар Франку, які прызначыў Фэрнанду Энрыке Кардозу міністрам фінансаў. У 1994 годзе Кардозу распрацаваў вельмі пасьпяховы «Плану Рэал», які, пасьля дзесяцігодзьдзяў няўдалых эканамічных захадаў папярэдніх урадаў, якія спрабавалі стрымаць гіпэрінфляцыю, нарэшце стабілізаваў бразыльскую эканоміку. Кардозу перамог на выбарах 1994 году, а затым ізноў у 1998 годзе. Мірны пераход улады ад Кардозу да галоўнага лідэра апазыцыі, Луіса Інасію Лулы да Сылвы, абранага ў 2002 годзе і пераабранага ў 2006 годзе, разглядаўся як доказ таго, што Бразылія дасягнула даўно пажаданай палітычнай стабільнасьці. Аднак, выкліканыя незадаволенасьцю, якая назапашвалася цягам дзесяцігодзьдзяў праз карупцыю, жорсткасьць паліцыі, неэфэктыўнасьць палітычнага істэблішмэнту і дзяржаўных службаў, у Бразыліі ў сярэдзіне першага тэрміну Дылмы Русэф, якая замяніла Лулу пасьля перамогі на выбарах у 2010 годзе і зноў у 2014 годзе зь невялікім адрывам, пачаліся шматлікія мірныя пратэсты.

Русэф была пасунутая з пасады бразыльскім Кангрэсам праз імпічмэнт у 2016 годзе, у сярэдзіне свайго другога тэрміну, і замененая віцэ-прэзыдэнтам Мішэлем Тэмэрам, які ўзяў на сябе ўсе прэзыдэнцкія паўнамоцтвы. Абвінавачваньні супраць яе былі падсілкаваныя палітычным і эканамічным крызісам, а таксама доказамі ейнага ўдзелу ў дзейнасьці палітыкаў з усіх асноўных палітычных партыяў. У 2017 годзе Вярхоўны суд запатрабаваў расьсьледаваньня ў дачыненьні да 71 бразыльскага заканадаўцы і дзевяці міністраў кабінэту прэзыдэнта Мішэля Тэмэра, якія нібыта былі павязаныя з карупцыйным скандалам вакол нафтавай кампаніі Пэтрабрас. Сам прэзыдэнт Тэмэр таксама быў абвінавачаны ў карупцыі. На выбарах 2018 году прэзыдэнтам быў абраны спрэчны кансэрватыўны кандыдат Жаір Балсанару з Сацыял-лібэральнай партыі, які перамог у другім туры з падтрымкай 55,13% галасоў. У пачатку 2020-х гадоў Бразылія сталася адной з краінаў, якія найбольш пацярпелі ад пандэміі каранавірусу. У 2022 годзе да ўлады вярнуўся Лула да Сылва, які атрымаў у другім туры прэзыдэнцкіх выбараў 50,90% галасоў.

## Геаграфія

Тапаграфічная мапа Бразыліі.
Бразылія займае амаль палову плошчы Паўднёвай Амэрыкі, а дакладна 47,7%, у тым ліку вялікую тэрыторыю ўздоўж ейнага ўсходняга ўзьбярэжжа і значную частку ўнутраных тэрыторыяў кантынэнта. Яна мяжуе з Уругваем на поўдні, Аргентынай і Парагваем на паўднёвым захадзе, Балівіяй і Пэру на захадзе, Калюмбіяй на паўночным захадзе ды Вэнэсуэлай, Гаянай, Сурынамам і Францускай Гвіянай на поўначы. Такім чынам, Бразылія мае супольную граніцу з усімі паўднёваамэрыканскімі краінамі апроч Эквадору і Чылі.

Тэрыторыя Бразыліі таксама ўлучае шэраг акіянічных архіпэлягаў, як то Фэрнанду-дзі-Нароньня, атол Рокас, архіпэляг Сан-Пэдру-і-Сан-Паўлу, а таксама астравы Трынідадзі-э-Мартым-Ваз. Ейны памеры, рэльеф, клімат і прыродныя рэсурсы робяць Бразылію геаграфічна вельмі разнастайнай. Улучаючы свае атлянтычныя астравы, краіна ляжыць паміж 6° паўночнай шыраты і 34° паўднёвай даўгаты ды 28° і 74° заходняй даўгаты.

Бразылія ёсьць пятай паводле велічыні краінай у сьвеце і трэцяй паводле велічыні ў Амэрыцы, маючы агульную плошчу ў 8 515 767,049 км², у тым ліку 55 455 км² воднай паверхні. Гэта адзіная краіна ў сьвеце, тэрыторую якой перасякае роўнік і тропік Казярога. Яна ахоплівае чатыры часавыя пасы ад UTC-5, які ўлучае штат Акры і самую заходнюю частку Амазонас, да UTC-2 на Атлянтычных астравах.

### Клімат

Кліматычныя тыпы на тэрыторыі краіны.
Клімат Бразыліі ўлучае шырокі дыяпазон умоваў надвор’я на вялікай тэрыторыі і разнастайную тапаграфію, але большая частка краіны ляжыць у трапічнай зоне. Згодна з кліматычнай сыстэмай Кёпэна, у Бразыліі існуюць шэсьць асноўных кліматычных падтыпаў, як то пустэльны, экватарыяльны, трапічны, паўзасушлівы, акіянічны і субтрапічны. Розныя кліматычныя ўмовы ствараюць асяродзьдзе ад экватарыяльных трапічных лясоў на поўначы і паўзасушлівых пустэльняў на паўночным усходзе да мерных хвойных лясоў на поўдні і трапічных саваннай у цэнтральнай частцы Бразыліі.

У Бразыліі лясное покрыва займае блізу 59% ад агульнай плошчы сухазем’я, што эквівалентна 496 619 600 гектарам лесу ў 2020 годзе, у той час як у 1990 годзе лясы пакрывалі 588 898 000 гектараў тэрыторыі краіны. У 2020 годзе натуральна аднаўляльныя лясы пакрывалі 485 396 000 гектараў, а лясныя насаджэньні сягаюць 11 223 600 гектараў. Паводле зьвестак 44% плошчы натуральна аднаўляльных лясоў былі нечапаным лесам, а каля 30% лясной плошчы знаходзілася ў ахоўных зонах. У 2015 годзе паведамлялася, што 56% лясной плошчы была ў дзяржаўнай уласнасьці, а 44% — у прыватнай.

Нацыянальны прыродны парк Сэра-дуз-Органс у штаце Рыю-дэ-Жанэйру.
У многіх рэгіёнах мікраклімат рэзка розьніцца між сабою. Экватарыяльны клімат характарызуе значную частку паўночнай Бразыліі. Няма сапраўднага сухога сэзону, але ёсьць некаторыя адрозьненьні ў порах году, калі выпадае больш за ўсё ападкаў. Сярэдняя тэмпэратура складае 25 °C, з больш значнымі ваганьнямі тэмпэратуры паміж ноччу і днём, чым паміж сэзонамі. Над цэнтральнай Бразыліяй ападкі больш сэзонныя, характэрныя для клімату саванны. Гэты рэгіён такі ж шырокі, як і басэйн Амазонкі, але мае зусім іншы клімат, бо ён ляжыць далей на поўдзень на большай вышыні. Ва ўнутраным паўночна-ўсходнім рэгіёне сэзонныя ападкі яшчэ больш экстрэмальныя. На поўдзень ад Баіі, ля ўзьбярэжжа і паўднёвай часткай штату Сан-Паўлу, разьмеркаваньне ападкаў зьменлівае, прычым дождж выпадае цягам усяго году. Поўдзень мае субтрапічны клімат з прахалоднымі зімамі і сярэднегадавой тэмпэратурай, якая не перавышае 18 °C, зімовыя замаразкі і сьнегапады нярэдкія некаторых рэгіёнах.

У паўзасушлівым кліматычным рэгіёне звычайна выпадае менш за 800 мілімэтраў ападкаў, большая частка якіх звычайна выпадае цягам трох—пяці месяцаў у год, а часам і менш, што стварае працяглыя часы засушы. Вялікая засуш у Бразыліі 1877—1878 гадоў была найгоршай у гісторыі краіны. Яна стала прычынай сьмерцяў прыблізна паўмільёнаў чалавек. Падобная разбуральная засуш адбылася ў 1915 годзе. У 2024 годзе ўпершыню засуш ахапіла ўсю тэрыторыю ад поўначы да паўднёвага ўсходу краіны. Гэта была наймацнейшая засуш з пачатку вымярэньняў ад 1950-х гадоў, якая ахапіла амаль 60% тэрыторыі краіны. Засуш павязаная з высечкай лясоў і зьменамі клімату.

Выкіды парніковых газаў у Бразыліі на душу насельніцтва вышэйшыя за сярэднесусьветныя, і Бразылія ўваходзіць у дзясятку краінаў з самымі высокімі выкідамі. Выкіды парніковых газаў Бразыліяй складаюць больш за 4% ад агульнага аб’ёму штогадовых сусьветных выкідаў. У 2024 годзе Бразылія перагледзела свой Нацыянальна вызначаны ўнёсак, паставіўшы сабе за мэту скарачэньне выкідаў парніковых газаў на 59—67% у параўнаньні з узроўнем 2005 году да 2035 году. Яна мае арыентыраваную мэту дасягнуць вугляроднай нэўтральнасьці да 2060 году, калі краіна будзе атрымліваць 10 мільярдаў даляраў штогод. Бразылія зладзіла Канфэрэнцыю Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў па зьмяненьні клімату 2025 году, на якой яна стварыла кааліцыю Глябальнага рынку вугляроду, да якой адразу ж далучыліся 11 краінаў і арганізацыяў, у тым ліку Бразылія, Кітай, Эўрапейскі Зьвяз і Вялікабрытанія. Паводле некаторых разьлікаў, глябальны рынак вугляроду можа паскорыць скарачэньне выкідаў у сем разоў.

### Тапаграфія і гідраграфія

Спадарожнікавы здымак дэльты ракі Амазонкі.
Бразыльскі рэльеф таксама разнастайны і ўлучае ў сябе пагоркі, горы, раўніны, нагор’і і хмызьнякі. Большая частка мясцовасьці ляжыць на вышыні ад 200 мэтраў да 800 мэтраў. Асноўная нагорная зона займае большую частку паўднёвай паловы краіны. Паўночна-заходнія часткі плято складаюцца з шырокай, пагорыстай мясцовасьці, парушанай нізкімі, круглявымі пагоркамі.

Паўднёва-ўсходняя частка больш суворая, з складанай масай горных хрыбтоў, якія дасягаюць вышыні да 1200 мэтраў. Гэтыя хрыбты ўлучаюць горы Мантыкейра і Эсьпіньясу, а таксама Сэра-ду-Мар. На поўначы Гвіянскае нагор’е ўтварае буйны водападзел, які аддзяляе рэкі, якія цякуць на поўдзень у басэйн Амазонкі, ад рэкаў, якія трапляюць у сыстэму ракі Арынока ў Вэнэсуэле, на поўначы. Найвышэйшы пункт у Бразыліі — Піку-да-Нэбліна вышынёю 2994 мэтры, а найніжэйшым пунктам уважаецца Атлянтычны акіян.

Бразылія мае буйную і складаную сыстэму рэк, адную з самых вялікіх у сьвеце, маючы восем буйных вадазборных басэйнаў, якія ўсе нясуць ваду ў Атлянтычны акіян. Сярод буйных рэкаў вылучаюцца Амазонка, Парана, Ігуасу, Рыў-Нэгру, Сан-Франсіску, Шынгу, Мадэйра і Тапажос.

### Біяразнастайнасьць і ахова прыроды

Вялікі тукан ёсьць тыповай птушкай Бразыльскіх саваннаў.
Дзікая прырода Бразыліі ўлучае ўсіх жывёлаў, расьліны і грыбы, якія сустракаюцца ў гэтай паўднёваамэрыканскай краіне. Тут знаходзіцца 60% трапічных лясоў Амазонкі, на якія прыпадае прыкладна адна дзясятая частка ўсіх відаў у сьвеце, таму Бразылія ўважаецца за краіну з найбольшай біяразнастайнасьцю сярод усіх краінаў на плянэце, бо тут ёсьць арэалы больш за 70% усіх каталягізаваных відаў жывёлаў і расьлін. У Бразыліі найбольш вядомыя віды расьлін (55 000), прэснаводных рыбаў (3000) і сысуноў (больш за 689). Яна таксама займае трэцяе месца ў сьпісе краінаў з найбольшай колькасьцю відаў птушак (1832) і другое месца з найбольшай колькасьцю відаў паўзуноў (744). Колькасьць відаў грыбоў невядомая, але досыць вялікая. Бразылія саступае толькі Інданэзіі як краіна з найбольшай колькасьцю эндэмічных відаў.

*Pleroma semidecandrum* паходзіць з паўднёва-ўсходняй Бразыліі.
Вялікая тэрыторыя Бразыліі ўлучае ў сябе розныя экасыстэмы, як то трапічныя лясы Амазонкі, якія ўважаюцца месцамі з найбольшай біялягічнай разнастайнасьцю ў сьвеце, прычым Атлянтычны лес і Сэраду маюць найбольшую біяразнастайнасьць. На поўдні вільготныя лясы Араўкарыі растуць у мерных умовах. Багатае жывёльнае асяродзьдзе Бразыліі адлюстроўвае разнастайнасьць прыродных асяродзьдзяў пражываньня. Навукоўцы падлічылі, што агульная колькасьць відаў расьлінаў і жывёлаў у Бразыліі можа набліжацца да чатырох мільёнаў, пераважна бесхрыбетных. Да буйных сысуноў стасуюцца драпежнікі пумы, ягуары, ацэлёты, рэдкія *Speothos venaticus* і лісы, а таксама траваедныя пэкары, тапіры, мурашкаеды, ляніўцы, апосумы і браняносцы. Алені распаўсюджаныя на поўдні краіны, а многія віды шыраканосых малпаў сустракаюцца ў паўночных трапічных лясах Бразыліі.

Больш за адна пятая частка трапічных лясоў Амазонкі ў Бразыліі цалкам зьнішчаная, і больш за 70 відаў сысуноў цяпер знаходзяцца пад загрозай зьнікненьня. Пагроза зьнікненьня зыходзіць ад некалькіх крыніцаў, у тым ліку праз высечку лясоў і браканьерства. Выміраньне асабліва пагражае відам у Атлянтычным лесе, дзе высечана амаль 93% лесу. З 202 відаў жывёлаў, якія знаходзяцца пад пагрозай зьнікненьня ў Бразыліі, арэалы 171 зь іх знаходзіцца ў Атлянтычным лесе. Трапічныя лясы Амазонкі знаходзяцца пад беспасярэдняй пагрозай высечкі лясоў з 1970-х гадоў праз імклівы эканамічны і дэмаграфічны росту краіны. Шырокія легальныя і незаконныя высечкі лесу штогод зьнішчаюць лясы памерам зь невялікую краіну, а разам зь імі і разнастайныя віды праз разбурэньне і фрагмэнтацыю асяродзьдзя пражываньня. З 1970 году больш за 600 000 км² трапічных лясоў Амазонкі было высечана чалавекам.

У 2017 годзе захаваная расьліннасьць пакрывала 61% тэрыторыі Бразыліі. Сельская гаспадарка займала толькі 8% тэрыторыі краіны, а пашы сягалі 19,7%. Бразылія вельмі зацікаўленая ў ахове прыроды, паколькі ейны сельскагаспадарчы сэктар беспасярэдне залежыць ад лясоў.

## Палітыка

### Палітычная сыстэма

Палац ду Пляналту зьяўляецца афіцыйнай працоўнай рэзыдэнцыяй прэзыдэнта
Бразылія зьяўляецца дэмакратычнай фэдэратыўнай рэспублікай з прэзыдэнцкай сыстэмай кіраваньня. Прэзыдэнт зьяўляецца кіраўніком дзяржавы і абіраецца тэрмінам на чатыры гады, з магчымасьцю перавыбраньня на другі тэрмін запар. Прэзыдэнт прызначае міністраў дзяржавы, якія аказваюць дапамогу ў кіраваньні дзяржавай. Парлямэнт Бразыліі зьяўляецца дзьвюхпалатным і падзяляецца на фэдэральны сэнат (81 месца) і палату дэпутатаў (513 месцаў). Паводле індэксу дэмакратыі на 2010 год Бразылія належыць да дэмакратычных краінаў сьвету.

Усе чальцы выканаўчай і заканадаўчай галінаў улады абіраюцца непасрэдна. Судзьдзі і іншыя судовыя чыноўнікі прызначаюцца толькі пасьля праходжаньня ўступных экзамэнаў. Большую частку сваёй гісторыі ў Бразыліі ўсталяваная шматпартыйная сыстэма і прапарцыйнае прадстаўніцтва. Галасаваньне зьяўляецца абавязковым для пісьменных людзей паміж 18 і 69 гадамі, і неабавязковым для непісьменных і тых, чый узрост вар’іруецца ад 16 да 18 гадоў або большы за 70 год.

Самымі папулярнымі палітычнымі партыямі зьяўляюцца партыя працоўных, Бразыльская сацыял-дэмакратычная партыя, Бразыльскі дэмакратычны рух і партыя дэмакратаў. Амаль усе ўрадавыя і адміністрацыйныя функцыі ажыцьцяўляюцца ворганамі і ўстановамі, якія ўваходзяць у склад выканаўчай улады.

### Замежная палітыка

Традыцыйна Бразылія была лідэрам у лацінаамэрыканскай супольнасьці й мела вельмі паважную ролю ў сыстэме калектыўнай бясьпекі, а таксама эканамічнай каапэрацыі паўднёвага паўшар’я. Цяпер Бразылія зьяўляецца сябрам Міжамэрыканскай дамовы ўзаемнай дапамогі, а таксама сябрам Арганізацыі амэрыканскіх дзяржаў. Ня гэтак даўно Бразылія пачала надаваць высокі прыярытэт дачыненьням са сваімі паўднёва-амэрыканскімі суседзямі й увайшла ў Амазонскі пакт, Асацыяцыю лацінаамэрыканскай інтэграцыі і Мэркасур. Разам з Аргентынай, Чылі і ЗША, Бразылія адзін з гарантаў пэруанска-эквадорскага мірнага працэсу, а таксама Бразылія пасылала сваіх жаўнераў у складзе войскаў ААН, каб забясьпечыць спакой у Бэльгійскім Конга, на Кіпры, Мазамбіку, Анголе, Усходнім Тыморы. У 2004—2005 гадох уваходзіла ў склад Рады Бясьпекі ААН. Зараз прэтэндуе на ўваход на пастаяннай аснове разам зь Індыяй, Нямеччынай, Японіяй, ПАР.

Адкрытым пытаньнем бразыльскай замежнай палітыкі ёсьць некалькі неўрэгуляваных памежных справаў з Уругваем.

#### Дачыненьні зь Беларусьсю

10 лютага 1992 году ўрады Беларусі і Бразыліі ўсталявалі дыпляматычныя дачыненьні. 23 лютага 2011 году 1-ы амбасадар Беларусі ў Бразыліі Леанід Крупец прыбыў у сталіцу Бразылія, дзе 12 жніўня ўручыў даверчыя граматы прэзыдэнтцы Дылме Русэф. У чэрвені 2011 году адчынілася Амбасада Бразыліі ў Беларусі. 5 жніўня 2019 году набыло моц беларуска-бразыльскае Пагадненьне «Аб супрацы ў галіне адукацыі». На 2021 год Бразылія была найбольшым гандлёвым партнэрам Беларусі сярод краінаў Паўднёвай Амэрыкі і ўваходзіла ў 20-ку краінаў з найбольшым абсягам таваразвароту зь Беларусьсю. У Бразылію пераважна пастаўлялі: калійныя ўгнаеньні і сталёвы дрот, баваўняную і льняную тканіну, шыны. У Беларусь прадавалі: пасажырскія самалёты, палімэры прапілену і этылену, каву і распыляльнікі парашкоў. Беларуская дыяспара сустракалася ў сталіцы Бразылія і 9 штатах Бразыліі: Амазонас і Рыю-дэ-Жанэйру, Сан-Паўлу і Рыю-Грандзі-ду-Норці, Мінас-Жэрайс і Гаяс, Рыю-Грандзі-ду-Сул, Сэара і Санта-Катарына.

### Узброеныя сілы

Бразылія мае найбольшыя ў Лацінскай Амэрыцы ўзброеныя сілы, якія з 1999 году падзяляюцца на тры роды войскаў. Поўная колькасьць войскаў складае 360 тыс. чалавек. У войска прызываюцца мужчыны ва ўзросьце 19 гадоў. Фінансаваньне дастаткова нізкае — 1,1% СУП у 2023 годзе. У 2007 годзе прэзыдэнт Бразыліі абяцаў адрадзіць ВПК і значна павялічыць асігнаваньні на войска. Адраджэньне ВПК, па ягоных словах, надасьць іншы ўзровень успрыманьня Бразыліі ў сьвеце. Напрыканцы 1990-х гадоў ВПК Бразыліі прыносіў дастаткова вялізны кавалак прыбытку краіны, але за пераходны час, пасьля паразы вайсковай дыктатуры, стаўся неканкурэнтназдольным. Былі спыненыя шматлікія вайсковыя праграмы. Зараз паціху іх пачынаюць адраджаць. У тым ліку з 2007 году адрадзілі праграму будаўніцтва атамнага падводнага чоўна.

Бразылія ў сваім складзе мае наземныя ўзброеныя сілы, марскі флёт (*Marinha do Brasil*), у складзе якога паветраныя сілы й марская пехота (*Corpo de Fuzileiros Navais*), а таксама паветраныя сілы (*Forca Aerea Brasileira*). Бразылія праводзіла праграму стварэньня ядзернае зброі, але па прыходзе да ўлады грамадзянскае ўлады праграма была зачынена.

## Эканоміка

Фондавая біржа Сан-Паўлу.
Бразылія ўважаецца за разьвіваную краіну зь зьмяшанай рынкавай эканомікай вышэйшага за сярэдні ўзровень прыбытку, багатую на прыродныя рэсурсы. Яна мае найбуйнейшую эканоміку ў Лацінскай Амэрыцы, дзясятую паводле велічыні эканоміку ў сьвеце паводле намінальнага ВУП і восьмую паводле велічыні эканоміку паводле парітэту пакупніцкай здольнасьці. Пасьля імклівага росту ў папярэднія дзесяцігодзьдзі Бразылія ў 2014 годзе трапіла ў рэцэсію на тле скандалу з палітычнай карупцыяй і агульнанацыянальных пратэстаў. У 2024 годзе эканоміка пачала дэманстраваць пасьлядоўны значны рост. Працоўная сіла Бразыліі сягае блізу 100 мільёнаў чалавек, што ёсьць пятым паказьнікам паводле велічыні ў сьвеце. Ейныя валютныя рэзэрвы ёсьць дзясятымі паводле велічыні. Фондавая біржа Сан-Паўлу ёсьць найбуйнейшай фондавай біржай Лацінскай Амэрыкі паводле рынкавай капіталізацыі. Аднак, прыкладна пятая частка бразыльцаў жыве ў беднасьці, у дадатак каля 3,8% ад агульнай колькасьці насельніцтва жыве на 3 даляры ў дзень. Эканоміка пакутуе ад карупцыі і высокай няроўнасьці ў даходах. Нацыянальнай валютай ёсьць бразыльскі рэал.

Соявыя палі ў штаце Мату-Гросу.
Дывэрсыфікаваная эканоміка Бразыліі ўлучае сельскую гаспадарку, прамысловасьць і шырокі спэктар надаваных паслугаў. Вялікі сэктар паслугаў складае блізу 72,7% ад агульнага ВУП, за ім крочыць прамысловы сэктар (20,7%), у той час як сельскагаспадарчы сэктар ёсьць самым маленькім і складае 6,6% ад агульнага ВУП. Бразылія ёсьць адным з найбуйнейшых вытворцаў розных сельскагаспадарчых тавараў, а таксама мае вялікі каапэратыўны сэктар, які забясьпечвае 50% харчаваньня ў краіне. Яна ёсьць найбуйнейшым у сьвеце вытворцам кавы цягам апошніх 150 гадоў і ёсьць найбуйнейшым у сьвеце вытворцам цукровага трысьнёга, соі і апэльсінаў, а таксама ўваходзіць у пяцёрку найбуйнейшых вытворцаў кукурузы, бавоўны, цытрыны, тытуню, ананасаў, бананаў, фасолі, какосаў, кавуноў і папаі, а таксама ўваходзіць у дзясятку найбуйнейшых сусьветных вытворцаў какавы, кеш’ю, манга, рысу, памідораў, сорга, мандарынаў, авакада, хурмы і гуавы, сярод іншага. Што тычыцца жывёлагадоўлі, яна ёсьць адным зь пяці найбуйнейшых у сьвеце вытворцаў курынага мяса, ялавічыны, сьвініны і каровінага малака. У горназдабыўным сэктары Бразылія ёсьць адным з найбуйнейшых вытворцаў жалезнай руды, медзі, золата, баксытаў, марганцу, цыны, ніобу і нікеля. Што да каштоўных камянёў, Бразылія ёсьць найбуйнейшым у сьвеце вытворцам амэтыстаў, тапазаў, агатаў і адным з асноўных вытворцаў турмаліну, смарагда, аквамарыну, граната і апалу. Краіна ёсьць буйным экспартэрам соі, жалезнай руды, цэлюлёзы, кукурузы, ялавічыны, курынага мяса, соевага шроту, цукру, кавы, тытуню, бавоўны, апэльсінавага соку, абутку, самалётаў, аўтамабіляў, запчастак для транспартных сродкаў, золата, этанолю і паўфабрыкатаў з жалеза.

### Турызм

Нацыянальны парк Ігуасу.
Турызм ёсьць важным сэктарам ня толькі Бразыліі, але і некалькіх іншых краінаў рэгіёну. У 2015 годзе краіну наведалі 6,36 мільёнаў чалавек, што зрабіла Бразылію асноўным напрамкам наведвальнікаў у Паўднёвай Амэрыцы і другім напрамкам у Лацінскай Амэрыцы пасьля Мэксыкі. Прыбыткі ад турыстаў дасягнулі 6 мільярдаў даляраў ЗША ў 2010 годзе, што рушыла па аднаўленьні турыстычнай плыні пасьля эканамічнага крызісу 2008—2009 гадоў. Гістарычныя рэкорды ў 5,4 мільёнаў наведвальнікаў і 6,8 мільярдаў даляраў ЗША паступленьняў былі дасягнутыя ў 2011 годзе. У сьпісе турыстычных напрамкаў сьвету ў 2018 годзе Бразылія займала 48-й радок паводле наведвальнасьці краіны з 6,6 мільёнамі турыстаў.

Статуя Хрыстоса Збавіцеля ёсьць адной з галоўных турыстычных славутасьцяў Бразыліі.
Прыродныя паркі ёсьць самым папулярным турыстычным напрамкам. Гэта спалучаецца з экатурызмам з адпачынкам на моры ды прыгодніцкімі падарожжамі, а таксама культурніцкім турызмам. Сярод найбольш папулярных месцаў падарожжаў ёсьць трапічны лес Амазонкі, пляжы і дзюны ў паўночна-ўсходнім рэгіёне, экалягічны рэгіён Пантанал у цэнтральна-заходнім рэгіёне, пляжы ў штатах Рыю-дэ-Жанэйру і Санта-Катарыне, культурны турызм у Мінас-Жэрайс і бізнэсовыя вандроўкі ў Сан-Паўлу.

Згодна зь індэксам канкурэнтаздольнасьці падарожжаў і турызму за 2024 год, які ёсьць паказьнікам фактараў, якія робяць прывабным разьвіцьцё бізнэсу ў турыстычнай індустрыі асобных краінаў, Бразылія займала 26-е месца ў сьвеце, пры гэтым трапіўшы на трэці радок у Амэрыцы пасьля Канады і ЗША. Унутраны турызм ёсьць ключавым сэгмэнтам рынку турыстычнай індустрыі ў Бразыліі. У 2005 годзе 51 мільён грамадзянаў краіны зьдзейсьнілі ў дзесяць разоў больш падарожжаў, чым замежныя турысты, і выдаткавалі ў пяць разоў больш грошай, чым замежнікі. Асноўнымі штатамі прызначэньня ў 2023 годзе былі Сан-Паўлу, Рыю-дэ-Жанэйру і Рыю-Грандзі-ду-Сул. Больш з усіх па краіне падарожнічалі жыхары штату Сан-Паўлу. Што тычыцца прыбыткаў ад турызму, найбольш прыбытковымі штатамі былі Сан-Паўлу і Баія. У 2005 годзе трыма асноўнымі мэтамі вандровак былі наведваньне сяброў і сям’і (53,1%), пляжы (40,8%) і культурніцкі турызм (12,5%).

### Навука і тэхналёгіі

Тэхналягічныя дасьледаваньні ў Бразыліі перадусім робяцца ў дзяржаўных унівэрсытэтах і навукова-дасьледчых інстытутах, прычым большая частка фінансаваньня фундамэнтальных дасьледаваньняў паступае ад розных дзяржаўных установаў. Найбольш паважанымі тэхналягічнымі цэнтрамі Бразыліі ёсьць Інстытут Асвалду Круза, Інстытут Бутантан, Аэракасьмічны тэхнічны цэнтар, Бразыльская карпарацыя сельскагаспадарчых дасьледаваньняў і Нацыянальны інстытут касьмічных дасьледаваньняў.

У Нацыянальнай лябараторыі сынхратроннага сьвятла ў Кампінасе месьціцца сынхратрон Сырыюс.
Бразыльская касьмічная агенцыя мае найбольш сучасную касьмічную праграму ў Лацінскай Амэрыцы з значнымі рэсурсамі дзеля запуску ракетаў і вытворчасьці спадарожнікаў. Краіна распрацоўвае падводныя чоўны і самалёты, а таксама бярэ ўдзел у касьмічных дасьледаваньнях, бо мае Цэнтар запуску апаратаў і ёсьць адзінай краінай у Паўднёвым паўшар’і, якая накіравала сваю каманду на будаўніцтва Міжнароднай касьмічнай станцыі. Краіна таксама ўважаецца за піянэра ў пошуках нафты ў глыбакаводных умовах, адкуль яна здабывае 73% ад усёй нафты. Уран узбагачаецца на заводзе па вытворчасьці ядзернага паліва ў Рэзэндзі перадусім дзеля дасьледчых мэтаў, паколькі Бразылія здабывае 88% сваёй электраэнэргіі з гідраэлектрастанцыяў, а першы атамны падводны човен краіны, як чакаецца, будзе спушчаны на ваду ў 2029 годзе.

Бразылія ёсьць адной з трох краінаў Лацінскай Амэрыкі, дзе працуе сынхратронная лябараторыя, то бок дасьледчы цэнтар у галінах фізыкі, хіміі, матэрыялазнаўства і навукі аб жыцьці. Таксама Бразылія ёсьць адзінай лацінаамэрыканскай краінай, у якой маецца паўправадніковая кампанія з уласным вытворчым заводам — CEITEC. Згодна з Глябальнай справаздачай аб інфармацыйных тэхналёгіях за 2009—2010 гады Сусьветнага эканамічнага форуму, Бразылія была 61-м найбуйнейшым распрацоўнікам прадуктаў інфармацыйных тэхналёгіяў у сьвеце. У 2025 годзе Бразылія заняла 52-е месца ў Глябальным індэксе інавацыяў, узьняўшыся туды з 66-га месца ў 2019 годзе.

Сярод найбольш вядомых бразыльскіх вынаходнікаў вылучаюцца сьвятары Барталамэў дэ Гузман, Ландэл дэ Моўра, Франсішку Жуан дэ Азэвэду, Албэрта Сантус-Дзюмон, Эварысту Канраду Энгелбэрг, Мануэл Дыяс дэ Абрэў, Андрэас Павэл і Нэліё Жузэ Нікалаі.

### Энэргетыка

Плаціна Ітайпу на рацэ Парана ёсьць другой паводле велічыні ў сьвеце.
Бразылія ёсьць адзінаццатым паводле велічыні спажыўцом энэргіі ў сьвеце. Большая частка ейнай энэргіі паступае з аднаўляльных крыніцаў, асабліва з гідраэлектрастанцыяў. Плаціна Ітайпу ёсьць найбуйнейшай у сьвеце гідраэлектрастанцыяй паводле вытворчасьці энэргіі, акрамя гэтага ў краіне таксама іншыя буйныя электрастанцыі, як то Бэлу-Монці і Тукуруі. Першы аўтамабіль з этанольным рухавіком быў выпушчаны ў 1978 годзе, а першы самалётны рухавік, які працуе на этаноле, быў высунуты на публіку ў 2005 годзе. У канцы 2021 году Бразылія была другой краінай у сьвеце паводле выпрацаванай гідраэлектраэнэргіі (109,4 ГВт) і энэргіі, якая была здабытая зь біямасы (15,8 ГВт). Таксама гэта сёмая краіна ў сьвеце паводле вытворчасьці ветраэнэргетыкі (21,1 ГВт) і 14-я краінай у сьвеце паводле выпрацоўкі сонечнай энэргіі (13,0 ГВт).

Асноўнай характарыстыкай энэргекі Бразыліі ёсьць тое, што яна ў значнай ступені грунтуецца на аднаўляльных крыніцах энэргіі, чым адрозьніваецца ад сусьветнай энэргетыцы. У той час як у 2019 годзе сусьветная вытворчасьць энэргіі толькі на 14% складалася з аднаўляльных крыніцаў, у гэты час у Бразыліі гэты паказьнік сягаў 45%. Сярод іншых крыніцаў бразыльскай энэргетыкі вылучаюцца нафта, прыродны газ ды іншыя рэсурсы.

Што тычыцца электраэнэргетыкі, тут розьніца паміж Бразыліяй і сьветам у справе выкарыстаньня аднаўляльных крыніцаў яшчэ большая. Гэтак у 2019 годзе ў сьвеце вытворчасьць электраэнэргіі на 25% палягала на аднаўляльную электраэнэргыку, у той час як у Бразыліі гэты паказьнік складаў 83%. Бразылія мае найбуйнейшы электраэнэргетычны сэктар у Лацінскай Амэрыцы. Ягоная магутнасьць на канец 2021 году складала 181 532 МВт.

## Насельніцтва

Шчыльнасьць насельніцтва Бразыліі ў 2022 годзе.
Згодна з апошнім афіцыйным прагнозам, колькасьць насельніцтва Бразыліі на 1 ліпеня 2025 году складала 213 421 037 чалавек, што больш, чым 203 мільёны, якія былі выяўленыя перапісам насельніцтва 2022 году. Паводле зьвестак 83,75% насельніцтва жыве ў гарадах. Яно ў значнай ступені сканцэнтраванае на паўднёвым усходзе, дзе жывуць 89 мільёнаў жыхароў, і паўночным усходзе, дзе налічваецца 54,6 мільёнаў жыхароў, у той час як два найбольш шырокія рэгіёны, як то цэнтральна-заходні і поўнач, якія разам фармуюць 64,12% тэрыторыі Бразыліі, маюць у агульнай складанасьці толькі 33,8 мільёнаў жыхароў.

Першы перапіс насельніцтва ў Бразыліі ладзіўся ў 1872 годзе і зафіксаваў колькасьць насельніцтва ў 9 930 478 чалавек. З 1880 па 1930 гады прыбыло чатыры мільёны эўрапейцаў. Насельніцтва Бразыліі значна павялічылася паміж 1940 і 1970 гадамі празь зьніжэньне ўзроўню сьмяротнасьці, не зважаючы на нязначнае зьніжэньне нараджальнасьці. У 1940-х гадах штогадовы прырост насельніцтва складаў 2,4%. Ён павялічыўся да 3,0% у 1950-х гадах і заставаўся на ўзроўні 2,9% у 1960-х гадах, а працягласьць жыцьця ў гэты час павялічылася з 44 да 54 гадоў і ажно да 72,6 году ў 2007 годзе. Тым ня менш, прырост стала зьніжаецца з 1960-х гадоў, і, як чакаецца, зьнізіцца да адмоўнага значэньня да 2050 году, тым самым завяршыўшы дэмаграфічны пераход. У 2022 годзе ўзровень непісьменнасьці насельніцта складаў блізу 7%. Дзеля параўнаньня, у 1940 годзе больш за палову насельніцтва (54%) было непісьменным.

### Этнічны склад

Згодна зь перапісам насельніцтва Бразыліі 2022 году 45,3% насельніцтва, то бок 92,1 мільёны, назвалі сябе парда, то бок былі зьмяшанага паходжаньня. 43,5% ці 88,2 мільёнаў чалавек вызначалі сябе белымі, 10,2% ці 20,7 мільёнаў назвалі сябе мурынамі, 0,6% ці 1,2 мільёнаў былі запісанамі як прадстаўнікі карэнных народаў, 0,4% ці 850 тысяч чалавек вызначылі сябе азіятамі.

З моманту прыбыцьця партугальцаў у 1500 годзе ўва ўсіх рэгіёнах краіны адбылося значнае генэтычнае зьмешваньне паміж індзейцамі, эўрапейцамі і афрыканцамі. Эўрапейскае паходжаньне ёсьць дамінантным у сучасных бразыльцаў. Гэтак згодна з усімі аўтасомнымі дасьледаваньнямі насельніцтва ад 60% да 65% складаецца ад прадстаўнікоў эўрапейскіх мігрантаў. Афрыканскае паходжаньне сярод бразыльцаў ацэньваецца ў 20%—25% ад сярэдняга генэтычнага складу. Гены карэннага насельніцтва прысутныя ўва ўсіх рэгіёнах Бразыліі, фармуючы блізу 15%—20% ад сярэдняга генэтычнага складу.

З XIX стагодзьдзя Бразылія адкрыла свае межы для іміграцыі. Паміж 1808 і 1972 гадамі ў краіну мігравала каля пяці мільёнаў чалавек з больш чым 60 краінаў, большасьць зь якіх былі партугальскага, італьянскага, гішпанскага, нямецкага, ангельскага, украінскага, польскага, габрэйскага, афрыканскага, армянскага, расейскага, кітайскага, японскага, карэйскага і арабскага паходжаньня. Бразылія мае другую паводле велічыні габрэйскую супольнасьць у Лацінскай Амэрыцы пасьля Аргентыны. Па-за арабскім сьветам Бразылія таксама мае найбольшую колькасьць насельніцтва арабскага паходжаньня ў сьвеце, якіх у краіне налічваецца 15—20 мільёнаў чалавек. Паводле зьвестак Міністэрства замежных справаў Бразыліі, у краіне жыве лібанская дыяспара ў 7–10 мільёнаў чалавек, што перавышае колькасьць лібанцаў, якія ўласна жывуць у Лібане.

Бразыльскае грамадзтва больш выразна падзеленая паводле сацыяльнай клясы, хоць паміж расавымі групамі назіраецца высокая дыспрапорцыя ў прыбытках, таму расізм і клясавая прыналежнасьць часта перасякаюцца. Больш высокі адсотак мурынаў, мулатаў і прадстаўнікоў адразу трох расаў можна знайсьці перадусім на ўсходнім узьбярэжжы паўночна-ўсходняга рэгіёну ад Баіі да Параібы, а таксама ў паўночнай частцы Мараньяну, паўднёвай частцы Мінас-Жэрайсу і ўсходняй частцы Рыю-дэ-Жанэйру. Людзі з індзейскім паходжаньнем складаюць большасьць насельніцтва ў паўночных, паўночна-ўсходніх і цэнтральна-заходніх рэгіёнах.

### Мова

Музэй партугальскай мовы ў Сан-Паўлу.
Афіцыйнай мовай Бразыліі ёсьць партугальская. Ёй размаўляе амаль усё насельніцтва, і гэта практычна адзіная мова, якая выкарыстоўваецца ў газэтах, на радыё, тэлебачаньні, а таксама ў бізнэсовых і адміністрацыйных справах. Бразылія — адзіная партугальскамоўная краіна ў Амэрыцы, што робіць гэтую мову важнай часткай бразыльскай нацыянальнай ідэнтычнасьці, а культура краіны, базуючыся на партугальскай мове, розьніцца ад культуры ейных гішпанамоўных суседзяў.

У месьце Памэродэ ў штаце Санта-Катарына памеранскі дыялект нямецкай мовы ёсьць суафіцыйнай нароўні з партугальскай празь вялікую нямецкую супольнасьць.
Бразыльская партугальская мова разьвівалася самастойна, перадусім на грунце цэнтральных і паўднёвых дыялектаў эўрапейскай партугальскай мовы XVI стагодзьдзя, зь некаторым уплывам амэрыканскіх і афрыканскіх моваў, асабліва заходнеафрыканскай і банту, але ўплыў абмежаваны толькі лексыкай. У выніку мова некалькі адрозьніваецца, галоўным чынам у фанэтыцы, ад мовы Партугаліі і іншых партугаламоўных краінаў. Закон аб мове жэстаў 2002 году патрабуе ад дзяржаўных органаў і дзяржаўных установаў надаваць інфармацыю на бразыльскай мове жэстаў. Асобная прызэдэнцкая пастанова 2005 году пашырыла ўжываньне мовы жэстаў на выкладаньне ў навучальных установах і лягапэдыі. Выкладчыкі, інструктары і перакладнікі гэтай мовы ёсьць прызнанымі спэцыялістамі. Школы і службы аховы здароўя павінны забясьпечваць інклюзіўнасьць глухім людзям.

Мовы меншасьцяў распаўсюджаныя ва ўсёй краіне. У аддаленых рэгіёнах размаўляюць на сто васьмідзесяці індзейскіх мовах, а значная колькасьць іншых распаўсюджаных моваў ёсьць мовамі імігрантаў і іхных нашчадкаў. У некаторых грамадах мясцовыя індзейскія мовы маюць суафіцыйны статус поруч з партугальскай. У паўднёвых і паўднёва-ўсходніх рэгіёнах існуюць значныя супольнасьці нямецкага і італьянскага паходжаньня. Родныя мовы іхных продкаў трапілі ў Бразылію і жывыя там дагэтуль, але знаходзяцца там пад моцным уплывам партугальскай мовы. Італьянская мова афіцыйна ўважаецца за гістарычную спадчыну ў штаце Рыю-Грандзі-ду-Сул, а два нямецкія дыялекты маюць статус суафіцыйных у некалькіх грамадах. Італьянская мова таксама прызнаная за «этнічную мову» у Санта-Тэрэзе і Віла-Вэльлі, якія месьцяцца ў штаце Эсьпірыту-Санту.

### Рэлігія

Катэдра Нацыянальнага санктуарыя Маці Божай Апарэсыды.
Хрысьціянства ёсьць галоўнай рэлігіяй краіны, прычым каталіцтва пераважае сярод іншых канфэсіяў. Бразылія мае найбольшую колькасьць каталіцкага насельніцтва ў сьвеце. Згодна з дэмаграфічным перапісам 2022 году, 56,75% насельніцтва вызнавалі каталіцтва, 26,85% былі пратэстантамі, 1,84% былі зьвязаныя зь сьпірытызмам, а 5,06% былі прыналежныя да іншых рэлігіяў, пры гэтым 9,28% не наалежалі да аніякай рэлігіі. Рэлігійная разнастайнасьць у Бразыліі паўстала ў выніку сустрэчы Каталіцкай Царквы з рэлігійнымі традыцыямі паняволеных афрыканскіх народаў і карэннага насельніцтва. Гэтае зьліцьцё рэлігіяў у час партугальскай калянізацыі Бразыліі прывяло да разьвіцьця разнастайнага спэктру сынкрэтычных практык у рамках агульнай Бразыльскай каталіцкай царквы, якія характарызуюцца традыцыйнымі партугальскімі сьвятамі.

Рэлігійны плюралізм пашырыўся цягам XX стагодзьдзя, таму значна павялічылася пратэстанцкая супольнасьць да больш чым 22% насельніцтва ў 2010 годзе. Часткова гэта было павязана з сумесьсю ўплыву амэрыканскіх місіянэраў і ўрада ЗША. Найбольш распаўсюджанымі пратэстанцкімі канфэсіямі ёсьць эвангельскія пяцідзясятнікі. Іншыя пратэстанцкія кірункі з прыкметнай прысутнасьцю ў краіне ўлучаюць баптыстаў, адвэнтыстаў сёмага дня, лютэранаў і рэфарматараў. У апошнія дзесяцігодзьдзі пратэстанства, асабліва ў формах пяцідзесятніцтва і эвангелізму, значна распаўсюдзіліся ў краіне, у той час як дзель каталікоў значна зьнізілася ў 2010-х гадах. З 2022 году эвангелісты і каталікі пачалі пераглядаць рэлігію як палітычны фактар, а ў 2025 годзе некалькі эвангельскіх канфэсіяў працягвалі пашыраць свой уплыў на палітыку.

У гарадах Боа-Віста, Салвадор і Порту-Вэльлю найбольшая дзель нерэлігійных жыхароў у Бразыліі. Тэрэзына, Фарталеза і Фларыянопаліс былі найбольш рыма-каталіцкімі ў краіне. Вялікі Рыю-дэ-Жанэйру, не беручы ва ўвагу ўласна сам горад, быў найбольш нерэлігійным і, адпаведна, найменш рыма-каталіцкім. У кастрычніку 2009 году бразыльскі Сэнат ухваліў, а ў лютым 2010 году прэзыдэнт Бразыліі зацьвердзіў пагадненьне з Ватыканам, у якім вызнаецца юрыдычны статут Каталіцкай Царквы ў Бразыліі.

## Культура

Урачыстае шэсьце на карнавале ў Рыю-дэ-Жанэйру, якое ўважаецца найвялікшым карнавалам у сьвеце.
Культура Бразыліі перадусім палягае на грунце партугальскай культуры праз моцных каляніяльныя сувязі з часоў Партугальскай імпэрыі. Асабліва гэта бачна ў тым, што ў Бразыліі размаўляюць па-партугальску, трымаюцца рыма-каталіцкай царквы ды перайманьне ў каляніяльным архітэктурным стылі. Бразыльская культура таксама была пад моцным уплывам афрыканскіх, карэнных індзейскіх і ды іншых непартугальскіх эўрапейскіх культураў і традыцыяў.

На бразыльскую культуру паўплывалі італьянскія, нямецкія і іншыя эўрапейскія, а таксама японскія, габрэйскія і арабскія імігранты, якія ў вялікай колькасьці засялілі поўдзень і паўднёвы ўсход Бразыліі цягам XIX і XX стагодзьдзях. Карэнныя індзейцы таксама паўплывалі на мову і кухню Бразыліі, гэтак жа свой унёсак зрабілі вышлыя з афрыканскага кантынэнту, якія дадалі свой калярыт у мову, кухню, музыку, танцы і рэлігію. Бразыльскае мастацтва разьвівалася з XVI стагодзьдзя ў розных стылях, якія вар’ююцца ад барока, якое дамінавала ў Бразыліі да пачатку XIX стагодзьдзя, да рамантызму, мадэрнізму, экспрэсіянізму, кубізму, сюррэалізму і абстракцыянізму. Бразыльскае кіно бярэ свой пачатак з канца XIX стагодзьдзя і з 1960-х гадоў атрымала новы ўзровень міжнароднага прызнаньня.

### Архітэктура

Бразыльская катэдра, якая была распрацаваная архітэктарам Оскарам Німэерам у час разбудовы новай сталіцы.
Архітэктура Бразыліі ўвесь час была пад уплывам Эўропы, асабліва Партугаліі. Ейная гісторыя ўзяла свой пачатак з таго часу, калі Пэдру Алварыш Кабрал высадзіўся на бразыльскі бераг у 1500 годзе. Партугальская каляніяльная архітэктура стала першым эўрапейскім стылем, які зьявіўся ў Бразыліі. Яна заклала падмурак для ўсёй бразыльскай архітэктуры наступных стагодзьдзяў. У XIX стагодзьдзі, у часы Бразыльскай імпэрыі, краіна прытрымлівалася эўрапейскай моды, таму тут атрымалі пашырэньне нэаклясычная і нэагатычная архітэктура. Затым, у XX стагодзьдзі, у Бразыліі рабіліся экспэрымэнты з мадэрнісцкай архітэктурай.

Каляніяльная архітэктура Бразыліі датуецца пачаткам XVI стагодзьдзя, калі Бразылія была ўпершыню дасьледаваная, заваяваная і заселеная партугальцамі. Партугальцы будавалі дамы і іншыя збудаваньні ў стылях, знаёмым ім у Эўропе. У каляніяльным стылі будаваліся цэрквы і цывільная архітэктура, а таксама дамы і крэпасьці, як у гарадах, гэтак і сельскай мясцовасьці.

Цягам XIX стагодзьдзя ў бразыльскай архітэктуры зьявіліся новыя эўрапейскія стылі, як то нэаклясычны і нэагатычны. Звычайна яны зьмешваліся з бразыльскімі ўплывамі з уласнай спадчыны. У 1950-х гадах зьявілася мадэрнісцкая архітэктура, калі горад Бразылія паўстаў ад пачатку як новая фэдэральная сталіца ў глыбіні краіны, каб дапамагчы разбудаваць унутраную частку краіны. Архітэктар Оскар Німэер пабудаваў урадавыя будынкі, цэрквы і грамадзкія будынкі ў стылі мадэрнізму.

### Літаратура

Паэт і раманіст Машаду дэ Асіс быў заснавальнікам Бразыльскай акадэміі літаратуры.
Бразыльская літаратура ўзяла свой пачатак у XVI стагодзьдзі, з твораў першых партугальскіх дасьледнікаў Бразыліі, як то Пэру Ваш дэ Каміньня, напоўненых апісаньнямі фаўны, флёры і камэнтарамі пра карэннае насельніцтва, якія захаплялі эўрапейскіх чытачоў.

Бразылія стварыла значныя творы эпохі рамантызму, а такія аўтары, як то Жаакін Мануэл дэ Масэду і Жузэ дэ Аленкар, пісалі раманы пра каханьне і боль. Аленкар за сваю доўгую кар’еру таксама апісваў карэнных жыхароў як герояў у сваіх раманах пра індзейцаў, як то *«О Гуарані»*, *«Ірасэма»* і *«Ўбіражара»*. Машаду дэ Асіс, адзін зь ягоных сучасьнікаў, пісаў практычна ва ўсіх жанрах, атрымаўшы сусьветную ўхвалу і аўтарытэт сярод крытыкаў.

Бразыльскі мадэрнізм быў павязаны з нацыяналістычнай авангарднай літаратурай, у той час як у час постмадэрнізму зьявілася пакаленне адметных паэтаў, як то Жуан Кабрал дэ Мэлу Нэту, Карлус Друмрнд дэ Андрадзі, Вінісіюс дэ Мараэс, Кора Караліна, Грасіліяну Рамус, Сэсілія Мэйрэлес, а таксама сусьветна вядомых пісьменьнікаў, якія ўздымалі як унівэрсальныя, гэтак і мясцовыя тэмы, сярод якіх вылучаюцца Жоржы Амаду, Жуан Гімарайнс Роза, Клярыса Ліспэктар і Мануэл Бандэйра.

Найбольш значнай літаратурнай узнагародай Бразыліі лічыцца прэмія Камоэнса, якая была зафундаваная партугальскім і бразыльскім урадамі і надаецца літаратарам, якія пішуць па-партугальскую. Бразыльскія пісьменьнікі часта ўшаноўваюцца гэтай прэстыжнай узнагародай. У Бразыліі маецца свая ўласная Бразыльская акадэмія літаратуры, то бок некамэрцыйная культурная арганізацыя, скіраваная на захаваньне нацыянальнай мовы і літаратуры.

### Музыка

Антонію Карлус Жабін, адзін з стваральнікаў басановы, і Шыку Буаркі, які быў адным зь вядучых сьпевакоў бразыльскай папулярнай музыкі.
Бразыльская музыка спалучае ў сабе эўрапейскія, тубыльныя індзейскія і афрыканскія элемэнты. Да XVX стагодзьдзя Партугалія была адкрытая да большасьці ўплываў, якія фармавалі бразыльскую музыку, хоць многія з гэтых элемэнтаў ня мелі партугальскага паходжаньня, а агулам былі эўрапейскімі. Адным з выдатных музыкай таго часу быў Жузэ Маўрысію Нуньес Гарсія, які быў аўтараў твораў з уплывам венскага клясыцызму
. Галоўнай афрыканскай рысай ёсьць рытмічная разнастайнасьць да перайманьне некаторых танцаў і інструмэнтаў.

Папулярная музыка з канца XVIII стагодзьдзя, самба ўважалася за найбольш тыповую музыку Бразыліі, у выніку чаго яна пазьней трапіла ў сьпіс культурнай спадчыны ЮНЭСКО. Самба-рэгі, ашэ, маракату, фрэву і афошэ ёсьць тымі музычнымі традыцыямі, якія былі папулярызаваныя дзякуючы іхняга выкарыстаньня на штогадовых бразыльскіх карнавалах. Фаро ўважаецца за тып народнай музыкі, які часта выконваецца падчас Чэрвеньскага фэстывалю на паўночным усходзе Бразыліі. Як сьцьвярджаецца, фаро выкарыстоўваўся як спосаб суцішыць пачуцьцё настальгіі па сельскім ладзе жыцьця.

Шору ёсьць папулярным музычна-інструмэнтальным стылем. Ягонае паходжаньне бярэ свой пачатак у Рыю-дэ-Жанэйру XIX стагодзьдзя. Стыль часта мае хуткі і вясёлы рытм, характарызуецца танюткімі мадуляцыямі і поўны сынкопамі і контрапунктам. Лямбада і карымбо, якія паходзяць з штату Пара, дасягнулі посьпеху ў лацінаамэрыканскай музыцы. Басанова таксама ёсьць вядомым стылем бразыльскай музыкі. Ён быў распрацаваны і папулярызаваны ў 1950-х і 1960-х гадах як лірычнае спалучэньне самбы і джазу. Фраза «басанова» літаральна перакладаецца з партугальскай мовы як «новая тэндэнцыя».

## Крыніцы

## Літаратура

* *Azevedo, Aroldo* O Brasil e suas regiões. — São Paulo: Companhia Editora Nacional, 1971.
* *Crocitti, John J.; Vallance, Monique M.* Brazil Today: An Encyclopedia of Life in the Republic. — ABC-CLIO, 2012. — ISBN 978-0-313-34672-9
* *Fausto, Boris; Devoto, Fernando J.* Brasil e Argentina: Um ensaio de história comparada (1850—2002). — São Paulo: Editoria 34, 2005. — ISBN 85-7326-308-3
* *Gaspari, Elio* A ditadura envergonhada. — São Paulo: Companhia das Letras, 2002. — ISBN 85-359-0277-5

## Вонкавыя спасылкі

* Бразыльскі турыстычны партал.