# Малі

|  |
| --- |
| **Малі па-француску: *République du Mali*
* па-бамбарску: *Mali ka Fasojamana*

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
| **Нацыянальны дэвіз**: *«Un peuple, un but, une foi»* |
| **Дзяржаўны гімн**: «*Le Mali*» |
|  |
| **Афіцыйная мова** | француская |
| **Сталіца** | Бамако |
| **Найбуйнейшы горад** | Бамако |
| **Форма кіраваньня** в.а. прэзыдэнта в.а. прэм’ер-міністра | унітарная вайсковая дыктатура Дыёнкунда Траарэ Джанга Сісока |
| **Плошча**  • агульная  • адсотак вады | 24-е месца ў сьвеце 1 240 192 км² 1,6 |
| **Насельніцтва**  • агульнае (2009)  • шчыльнасьць | 67-е месца ў сьвеце 14 517 176 11,7/км² |
| **Этнічны склад** | * Мандэ (50%)
* Фула (17%)
* Вольтанік (12%)
* Туарэгі і муры (10%)
* Сангаі (6%)
* астатнія (5%)
 |
| **СУП**  • агульны (2011)  • на душу насельніцтва | Сьпіс краінаў паводле СУП $17,872 млрд $1127 |
| **Валюта** | Франк КФА (XOF) |
| **Часавы пас** | GMT (UTC+0) |
| **Незалежнасьць** — ад Францыі |  22 верасьня 1960 |
| **Аўтамабільны знак** | RMM |
| **Дамэн верхняга ўзроўню** | .ml |
| **Тэлефонны код** | +223 |
| Мапа Малі |

**Рэспу́бліка Малі́** (па-француску: *République du Mali*) — краіна ў Заходняй Афрыцы бяз выхаду да мора. Мяжуе з Альжырам на поўначы, Нігерам на ўсходзе, Буркіна-Фасо і Кот д’Івуарам на поўдні, Гвінэяй на паўднёвым захадзе, Сэнэгалам і Маўрытаніяй на захадзе. Плошча — 1,24 млн км², насельніцтва — 14,5 млн чал. Сталіца — Бамака.

## Гісторыя

Малійская імпэрыя ў часе найбольшага росквіту
Даўней тэрыторыя Малі ўваходзіла ў склад трох заходнеафрыканскіх імпэрыяў, якія кантралявалі транссахарскі гандаль золатам, сольлю, рабамі і іншымі каштоўнасьцямі. Гэтыя сахельянскія царствы ня мелі ані вызначаных межаў, ані пэўных этнічных адметнасьцяў. Першай утварылася імпэрыя Гана, якая ў 1078 была заваяваная Альмаравідамі.

Пазьней у верхавінах ракі Нігер утварылася імпэрыя Малі, якая дасягнула піку магутнасьці ў XIV стагодзьдзі. У выніку ўнутраных інтрыг імпэрыя заняпала і ў рэшце рэшт была замененая імпэрыяй сангаяў. Каляпс гэтай дзяржавы ў 1591 быў выкліканы набегам мараканцаў пад даводзтвам Джудар-пашы. З падзеньнем імпэрыі Сангай значнасьць рэгіёну як скрыжаваньня гандлёвых шляхоў скончылася.

Напрыканцы XIX стагодзьдзя Малі стала францускай калёніяй. Да 1905 року большасьць яе тэрыторыі ўваходзіла ў склад Францускага Судану.

У 1959 року Францускі Судан (пад назвай Суданская рэспубліка) і Сэнэгал аб’ядналіся ў фэдэратыўную дзяржаву. 20 чэрвеня 1960 Фэдэрацыя Малі атрымала незалежнасьць ад Францыі, а пасьля таго як у жніўні 1960 року Сэнэгал выйшаў зь яе складу, 22 верасьня быў абвешчаны сувэрэнітэт Рэспублікі Малі. Першым яе прэзыдэнтам быў абраны Мадзіба Кейта, які ўвёў у дзяржаве аднапартыйны рэжым, сацыялістычную арыентацыю і правёў нацыяналізацыю.

19 лістапада 1968 рэжым Кейты, за якім краіна перажывала эканамічны заняпад, быў скінуты ў выніку бяскроўнага перавароту вайскоўцаў на чале з Муса Траарэ. Дзень перавароту цяпер адзначаецца як нацыянальнае сьвята. Мілітарысцкі рэжым паспрабаваў рэфармаваць эканоміку, аднак гэтыя спробы былі сарваныя палітычнымі хваляваньнямі і спусташальнымі засухамі 1968—1974 рокаў, падчас якіх ад голаду памерлі некалькі тысячаў чалавек. Адбыліся студэнцкія хваляваньні і тры спробы пераваротаў, аднак рэжым Траарэ здушыў усе выступы.

Урад працягнуў спробы эканамічных рэформаў, што павялічыла незадаволенасьць насельніцтва. У адказ на патрабаваньні шматпартыйнай дэмакратыі рэжым пачаў нязначную палітычныю лібэралізацыю. У 1990 року пачалі паўставаць аб’яднаныя палітычныя рухі, а ў паўночных рэгіёнах пачаліся выбухі этнічнага гвалту.

У студзені 1991 року былі жорстка здушаныя мірныя студэнцкія выступы, што спрычыніла новую хвалю пратэстаў. З 22 да 26 сакавіка ў местах і нават вёсках па ўсім Малі адбываўся ўсенародны страйк, вядомы як Сакавіцкая рэвалюцыя. У Бамака жаўнеры адкрылі па дэманстрантах агонь на паразу, што прывяло да выбуху беспарадкаў. У краіне было агалошанае надзвычайнае становішча і ўведзеная камэнданцкая гадзіна. Нягледзячы на гібель прыкладна 300 чалавек, мірныя пратэстоўцы працягвалі цягам гэтых сакавіцкіх дзён выходзіць на вуліцы Бамака з патрабаваньнямі сыходу дыктатара і ўвядзеньня дэмакратычных нормаў.

26 сакавіка на загад прэзыдэнта Мусы Траарэ вайскоўцы ізноў прымянілі гвалт у дачыненьні да дзясяткаў пратэстоўцаў. Пазьней за гэтае рашэньне Траарэ і тры ягоныя памагатыя былі прыгавораныя да сьмяротнага пакараньня. Аднак вялікая колькасьць вайскоўцаў адмовіліся выконваць загад і перайшлі на бок пратэстоўцаў. У абед 26 сакавіка падпалкоўнік Амаду Тумані Турэ абвясьціў па радыё пра арышт дыктатара. У выніку Сакавіцкае рэвалюцыі быў сфармаваны пераходны ўрад, дазволеная дзейнасьць палітычных партыяў і прынятая новая канстытуцыя. 26 сакавіка адзначаецца ў Малі як дзень памяці пра трагічныя падзеі і пра забітых.

У 1992 на першых дэмакратычных выбарах прэзыдэнта перамог Альфа Ўмар Канарэ, а ў 1997 быў пераабраны на другі тэрмін. У 2002 прэзыдэнтам стаў герой паўстаньня 1991 року генэрал Амаду Тумані Турэ. У гэты пэрыяд Малі стала адной з палітычна і сацыяльна стабільных дзяржаваў у Афрыцы.

У Малі дагэтуль захоўваецца рабства: каля 200 000 чалавек знаходзяцца ва ўласнасьці іншых людзей.

## Адміністрацыйны падзел

Малі падзелена на 8 абласьцей і асобную сталічную акругу Бамака.

| Вобласьць | па-француску | Цэнтар | Плошча, км² | Насельніцтва (1998), чал. |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Бамака | Bamako | Бамака | 267 | 848 315 |
| Гао | Gao | Гао | 170 572 | 335 976 |
| Каес | Kayes | Каес | 197 760 | 1 506 099 |
| Кідаль | Kidal | Кідаль | 151 430 | 31 046 |
| Кулікора | Koulikoro | Кулікора | 89 833 | 1 563 444 |
| Мопці | Mopti | Мопці | 88 752 | 1 427 173 |
| Сегу | Ségou | Сегу | 56 127 | 1 678 749 |
| Сыкаса | Sikasso | Сыкаса | 76 480 | 1 610 772 |
| Тамбукту | Tombouctou | Тамбукту | 408 977 | 467 361 |

## Геаграфія

З плошчай 1 240 000 км² Малі займае 24 месца ў сьвеце. Краіна ня мае выхаду да мора, мае субтрапічны, сухі клімат. Значны ўплыў на клімат аказвае Сахара. Паверхня краіны ў асноўным гэта пяшчаныя раўніны, якія пераходзяць у савану на поўдні, у даліне ракі Нігер.

## Эканоміка

У Малі разьвіта горназдабываючая прамысловасьць, у асноўным здабыча дыямэнтаў, золата і фасфарытаў. Прамысловыя прадпрыемствы ў асноўным харчовай галіны, пераапрацоўцы сельскагаспадарчай сыравіны, рыбы. Сельская гаспадарка — гэта ў асноўным разьвядзеньне козаў, авечак, вярблюдаў. Асноўныя сельскагаспадарчыя культуры: арахіс, бавоўна. Імпарт краіны складаецца з прадукцыі цяжкага машынабудаваньня, хімічнай і нафтахімічнай прамысловасьці, транспартнага абсталяваньня.

## Дэмаграфія

Этнічны склад насельніцтва Малі выглядае наступным чынам:

* Мандэ — 50% (Бамбара, Малінке, Санінке);
* Пеўл (Фула/Фулані) — 17%;
* Вольтанік — 12%;
* Туарэгі і муры — 10%;
* Сангаі — 6%;
* астатнія — 5%.

Рэлігійны склад: 90% мусульмане, 9% паганцы, 1% хрысьціяне.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Малі** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў