# Капіталізм

Машыны капіталістычнага прадпрыемства XIX стагодзьдзя.
**Капіталізм** — эканамічная сыстэма, якая функцыянуе на аснове прыватнай уласнасьці, а так сама ўсеагульнай роўнасьці і свабодзе прадпрымальніцтва. Галоўнай мэтай пры прыняцьці эканамічных рашэньняў зьяўляецца павялічэньне капіталу і атрыманьне прыбытку. Капіталістычная сыстэма абапіраецца на свабодны абарот тавараў і паслугаў, свабодную канкурэнцыю, свабодны абарот капіталу і сродкаў вытворчасьці. У капіталістычных рынкавых эканоміках, прыняцьцё эканамічных рашэньняў і інвэстыцыяў вызначаюцца кожным уладальнікам багацьця, маёмасьці або вытворчых магчымасьцяў у сфэры фінансавых рынкаў і рынкаў капіталу, у той час як цэны і разьмеркаваньне тавараў і паслуг у асноўным вызначаюцца канкурэнцыяй на рынках тавараў і паслуг.

Эканамісты, сацыёлягі і гісторыкі вылучаюць некалькі відаў практычнага капіталізму, заснаваныя на іхных аналізах. Яны ўключаюць у сябе свабодны рынкавы капіталізм, капіталізм дабрабыту і дзяржаўны капіталізм. Розныя формы капіталізму маюць розную ступень свабоды рынку, шырыні грамадзкай уласнасьці, перашкоды для свабоднай канкурэнцыі і санкцыянаванай дзяржавай сацыяльнай палітыкі. Ступень канкурэнцыі на рынках, роля ўмяшаньня і рэгуляваньня, а таксама аб’ём дзяржаўнай уласнасьці адрозьніваюцца паміж рознымі мадэлямі капіталізму. Ступень свабоды рынкаў, а таксама правілы, якія вызначаюць прыватную ўласнасьць, зьяўляюцца пытаньнямі палітыкі і рэгуляваньня. Большасьць існуючых капіталістычных эканомік сьвету зьяўляюцца па сутнасьці зьмяшанымі эканомікамі, якія спалучаюць у сабе элемэнты свабоднага рынку зь дзяржаўным умяшаньнем, а ў некаторых выпадках эканамічнага плянаваньня.

Нідзе ў сьвеце ня дзейнічае капіталізм у чыстым выглядзе. Звычайна існуюць наступныя абмежаваньні:

* дзяржаўныя манаполіі — прыватныя манаполіі ў чыстым капіталізьме (свабодным рынку), немагчымы па яго прыродзе;
* абмежаваньне абароту капіталу, звычайна празь дзяржаўны кантроль над банкаўскай сыстэмай;
* дзяржаўнае гаспадарчае ўмяшаньне і пратэкцыянізм;
* неаднолькавы падыход да ўдзельнікаў рынку, напрыклад праз ільготнае падаткаабкладаньне;
* абмежаваньні свабоднага абарачэньня таварамі і паслугамі;
* ліцэнзіяваньне і дзяржаўны заказ;
* элемэнты дзяржаўнага кіраваньня эканомікай.

Рынкавыя эканомікі існавала ў спалучэньні з рознымі формамі дзяржаўнага кіраваньня і ў многіх розных местах і культурах, а таксама ў розныя часы. Сучасныя капіталістычня грамадзтва адзначыліся ўнівэрсалізацыяй грошай на аснове сацыяльных адносін, нязьменна вялікай і агульнасыстэмнай клясай працоўных, якія працуюць за заробную плату, і капіталістычнай клясай, якая валодае сродкамі вытворчасьці. Метавіта такая структура была пабудаваная ў Заходняй Эўропе, што прывяло ў выніку да прамысловай рэвалюцыі. Капіталістычныя сыстэмы з рознай ступеньню прамога ўмяшаньня ўрада з тых часоў сталі дамінуючымі ў Заходнім сьвеце і працягваюць распаўсюджвацца. З часам, капіталістычныя краіны перажылі пасьлядоўны эканамічны рост і павышэньне ўзроўню жыцьця людзей і іхнага дабрабыту. Назва капіталізм часта ўжываецца для абазначэньня сыстэмы грамадзтва, эканомікі і палітыкі заходніх краінаў.

Капіталізм залежыць ад разьвіцьця фінансавай сыстэмы. Асновай фінансавай сыстэмы ў капіталізьме зьяўляюцца банкі і біржы. Для стабільнасьці капіталістычнай сыстэмы неабходна існаваньне стабільнай валюты. Паводле лібэральнай тэорыі, капіталістычная эканоміка становіцца тым менш эфэктыўнай, чым большую ролю ў ёй грае дзяржава.

Крытыкі капіталізму сьцьвярджаюць, што ён усталёўвае ўладу ў руках меншасьці, то бок капіталістычнай клясы, якая існуе за кошт эксплюатацыі большасьці, працоўнай клясы, і вынікаў іхнай працы. Таксама, на думку праціўнікаў капіталізму, ён надае прыярытэты прыбытку перад грамадзкай карысьцю і аховай навакольнага асяродзьдзя, а, таксама, зьяўляецца рухавіком няроўнасьці, карупцыі і эканамічнай нестабільнасьці. У адказ прыхільнікі сьцьвярджаюць, што капіталізм забясьпечвае якасьць тавараў і паслуг, а таксама стымулюе інавацыі з дапамогай канкурэнцыі, стварае моцны эканамічны рост, і дае прадукцыйнасьць працы і дабрабыту, што зьяўляецца сур’ёзнай карысьцю для грамадзтва. Таксама капіталізм вылучаюць як найбольш эфэктыўную вядомую сыстэму разьмеркаваньня рэсурсаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Капіталізм. Slounik.  (бел.)
* Капіталізм. BBC.  (анг.)
* Капіталізм. Concise Encyclopedia of Economics.  (анг.)
* Капіталізм. Britannica.  (анг.)
* Капіталізм і ягоныя крызісы. Наша Ніва.  (бел.)
* Как мы здесь оказались: краткая история капитализма. Теории и практики.  (рас.)
* Капіталізм. EconomicPortal.ru  (рас.)