# Тэхас

|  |
| --- |
| Тэхас |
| Герб  |
|  Гімн  | Texas, Our Texas[d] |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Краіна  | * ЗША
 |
|  Статус  | штат ЗША |
|  Уваходзіць у  | Кантынэнтальныя ЗША[d] |
|  Адміністрацыйны цэнтар  | Остын |
|  Дата ўтварэньня  | 29 сьнежня 1845 |
|  Кіраўнік  | Грэг Эбат[d] |
|  Насельніцтва  | * ▲29 145 505 чал. (1 красавіка 2020)
 |
|  Плошча  | * 696 241 км²
 |
|  Вышыня па-над узр. м.  **·** сярэдняя вышыня  |  520 м |
|  Месцазнаходжаньне  |
|  |
|  Мэдыя-зьвесткі  |
|  Часавы пас  |  UTC-6, цэнтральны паясны час, America/Chicago
  |
|  Код ISO 3166-2  | US-TX |
|  Афіцыйны сайт |
|    Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы  |

**Тэха́с**, **Тэ́ксас** (па-ангельску: *Texas*) — штат на паўднёвым усходзе ЗША. Займае другое месца паводле плошчы тэрыторыі пасьля Аляскі (695 622 км²) і другое месца пасьля Каліфорніі паводле колькасьці насельніцтва (22,8 млн). Тэхас ёсьць адным з цэнтраў амэрыканскай сельскай гаспадаркі, жывёлагадоўлі, адукацыі, нафтагазавай і хімічнай прамысловасьці, фінансавых інстытутаў. Сталіцай штату ёсьць места Остын, а паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу штат падзяляецца на 254 акругі. Жыхароў Тэхасу клічуць *тэхасцамі*.

Назва паходзіць ад гішпанскага слова «*tejas*», якое ў сваю чаргу ёсьць варыянтам індзейскага слова — «*táyshaʔ*» (на мове плямёнаў кадо) — што азначае «сябар», «хаўрусьнік», бо ім першыя гішпанскія дасьледнікі тэрыторыі пачалі зваць індзейскія плямёны. Афіцыйны скарот штату — TX. Над Тэхасам у розныя часы ўзьнімаліся шэсьць сьцягоў, як то францускі Fleur-de-lis, гішпанскі, мэксыканскі, сьцяг Рэспублікі Тэхас, сьцяг Канфэдэрацыйных Штатаў Амэрыкі і, нарэшце, ЗША.

## Гісторыя

Тэрыторыя сучаснага Тэхасу ляжыць паміж двума буйнымі культурнымі зонамі перадкалюмбавай Паўночнай Амэрыкі, як то паўднёва-заходняй і раўніннай. Археолягі вызначылі, што на гэтай зямлі існавалі тры вялікія індзейскія культуры, якія дасягнулі сваёй магутнасьці яшчэ да прыбыцьця эўрапейцаў. На тэрыторыі сучаснага Тэхасу не існавала адзінай дамінуючай культуры, бо тут жылі многія народы. Сярод індзейскіх плямёнаў, якія калісьці жылі ў межах сучаснага штату, былі алабама, апачы, атакапан, бідаі, кадо, аранама, каманчы, чакта, кушата, гасынаі, джумана, каранкава, кікапу, кіёва, танкава і ўічыта. Шмат якія народы перасяліліся сюды з поўначы або ўсходу ў кяланіяльны час, як то чакта, алабама-кушата і дэлаўэр.

Рэгіён пераважна кантраляваўся гішпанцамі да Тэхаскай рэвалюцыі. Асаблівую ўвагу яны надавалі адносінам з кадо, якія, як і гішпанцы, вялі аседлы земляробчы лад жыцьця. У іхніх землях былі заснаваныя некалькі місіяў, але кадо мала цікавіліся хрысьціянствам, таму мала хто зь іх навярнуўся ў новую веру. Пры гэтым кадо, знаходзячыся паміж францускай Луізыянай і гішпанскім Тэхасам, падтрымлівалі стасункі з абодвума, але былі бліжэй да французаў. Пасьля набыцьця Луізыяны ў 1803 годзе ўрад ЗША пачаў перасяляць індзейскія плямёны далей на захад, каб вызваліць землі для белых пасяленцаў. Празь перанаселенасьць Мізуры і Арканзасу ўдалося дамовіцца з кадо, каб яны дазволілі перасяліцца на свае землі некалькім выгнаным народам.

### Калянізацыя

Першым гістарычным дакумэнтам, які датычыўся Тэхасу, была мапа ўзьбярэжжа Мэксыканскай затокі, складзеная ў 1519 годзе гішпанскім дасьледнікам Алёнса Альварэсам дэ Пінэдай. Празь дзевяць гадоў крушэньне карабля прывяло іншага гішпанскага дасьледніка, Альвара Нуньеса Кабэса дэ Ваку, разам з паплечнікамі на тэрыторыю сучаснага Тэхасу. У выніку яны сталіся першымі эўрапейцамі, якія ступілі на гэтую зямлю. Кабэса дэ Вака паведамляў, што ў 1528 годзе, калі гішпанцы высадзіліся ў гэтым раёне, палова тубыльцаў памерла ад хваробы кішак і зьвінаваціла ў гэтым іх. У 1541 годзе Франсіска Васкес дэ Каранада апісаў іншы кантакт зь мясцовымі народамі.

Мапа рэгіёну 1771 году, зробленая Нікалясам дэ Ля Форам.
Экспэдыцыя Эрнанда дэ Сота ўвайшла на тэрыторыю Тэхасу з усходу, шукаючы шлях у Мэксыку. Яны прайшлі празь землі кадо, але павярнулі назад, дасягнуўшы ракі, якой мажліва был Бразас або Каларада, бо далей жылі качавыя народы, якія ня мелі сельскагаспадарчых запасаў, каб пракарміць экспэдыцыю. Эўрапейскія дзяржавы не зьвярталі ўвагі на рэгіён да 1685 году, калі сюды выпадкова трапіў Рэнэ-Рабэр Кавэлье дэ Ля Саль, які праз памылку заснаваў калёнію Форт-Сэн-Люі ў бухце Матагорда, а не на Місысыпі. Калёнія праіснавала толькі чатыры гады, зьнікнуўшы празь цяжкія ўмовы і варожасьць тубыльцаў. Невялікая група выжылых рушыла на ўсход у землі кадо, але сам Ля Саль быў забіты незадаволенымі ўдзельнікамі экспэдыцыі. У 1690 годзе гішпанскія ўлады, занепакоеныя магчымай пагрозай з боку Францыі, заснавалі некалькі місіяў ва Ўсходнім Тэхасе сярод кадо, але місіянэры хутка вярнуліся ў Мэксыку. Калі Францыя пачала засяляць Луізыяную, гішпанцы ў 1716 годзе адказалі стварэньнем новай сеткі місіяў ва Ўсходнім Тэхасе. Праз два гады яны заснавалі Сан-Антоніё. Варожасьць плямёнаў і вялікая адлегласьць ад іншых гішпанскіх калёніяў стрымлівалі рост пасяленцаў, і Тэхас заставаўся адной з найменш заселеных правінцыяў Новай Гішпаніі. Але зь цягам часу місіянэрскія праца дала плён, бо сьвятары мірна хрысьціянізавалі большасьць народаў. Гэтак, да канца XVIII стагодзьдзя толькі некалькі качавых плямёнаў не прынялі хрысьціянства.

Мэксыка (жоўты колер) у 1824 годзе.
Пасьля таго як ЗША набылі Луізыяную ў 1803 годзе, амэрыканскія ўлады настойвалі, што дамова ўлучае і Тэхас. Мяжа паміж Новай Гішпаніяй і ЗША была канчаткова вызначаная ў 1819 годзе па рацэ Сабін, якая і цяпер падзяляе Тэхас і Луізыяну. Аднак многія амэрыканскія пасяленцы адмовіліся прызнаваць дамову. У 1821 годзе тэрыторыя Тэхасу ўвайшла ў склад Мэксыкі пасьля ейнай вайны за незалежнасьць. Празь нізкую шчыльнасьць насельніцтва тэрыторыя была падзелена паміж іншымі штатамі і тэрыторыямі Мэксыкі, таму асноўная частка трапіла ў штат Кааўіля-і-Тэхас, але іншыя часткі сучаснага Тэхасу належалі да Тамауліпасу, Чыўаўы або тэрыторыі Санта-Фэ-дэ-Нуэва-Мэксыка. Спадзеючыся, што новыя пасяленцы дапамогуць стрымаць сталыя набегі каманчаў, мэксыканскі Тэхас лібэралізаваў іміграцыйную палітыку, дазволіўшы перасяленьне зь іншых краінаў, а ня толькі з Мэксыкі і Гішпаніі. У выніку вялікія надзелы зямлі былі перададзены эмпрэсарыям, якія набіралі пасяленцаў з ЗША, Эўропы і ўнутраных раёнаў Мэксыкі. У выніку насельніцтва Тэхасу пасало хутка расьці, пры гэтым колькасьць мэксыканцаў зьніжалася.

Шмат якія імігранты адкрыта ігнаравалі мэксыканскія законы, асабліва забарону рабства. У спалучэньні з намаганьнямі ЗША набыць Тэхас гэта прывяло да таго, што ў 1830 годзе мэксыканскія ўлады забаранілі далейшую іміграцыю з ЗША. Аднак незаконнае перасяленьне працягвалася, што яшчэ больш павялічыла насельніцтва Тэхасу. Новыя законы, якія патрабавалі выкананьня мытных правілаў, раззлавалі як тых, хто нарадзіўся ў Мэксыцы, гэтак і новых пасяленцаў. У 1832 годзе адбылося першае паўстаньне супраць мэксыканскай улады, што супала з паўстаньнем у самой Мэксыцы супраць прэзыдэнта. Тэхасцы падтрымалі фэдэралістаў і выгналі ўсіх мэксыканскіх жаўнераў з Усходняга Тэхасу. Скарыстаўшыся адсутнасьцю кантролю, жыхары дамагацца большай палітычнай свабоды. На канвэнцыі 1832 году тэхасцы абмеркавалі патрабаваньне незалежнасьці штату, а ў 1833 годзе паўтарылі свае патрабаваньні на новай канвэнцыі.

### Рэспубліка

Стывэн Остын уважаецца за «бацьку Тэхасу».
Унутры Мэксыкі напружанасьць паміж фэдэралістамі і цэнтралістамі працягвала назапашвацца. На пачатку 1835 году занепакоеныя тэхасцы стварылі Камітэты сувязі і бясьпекі. У канцы таго ж году незадаволенасьць перарасла ва ўзброены канфлікт падчас бітвы пры Гансалеcе, што стала пачаткам Тэхаскай рэвалюцыі. Тэхасцы абралі дэлегатаў на кансультацыю, якая стварыла часовую ўрадавую структуру, але яна хутка развалілася праз унутраныя канфлікты, у выніку Тэхас застаўся без выразнай улады цягам першых двух месяцаў 1836 году.

Прэзыдэнт Мэксыкі Антоніё Лёпэс дэ Санта-Анна асабіста ачоліў армію, каб здушыць паўстаньне. Генэрал Хасэ дэ Ўрэа разьбіў усю тэхаскую абарону ўздоўж узьбярэжжа, што завяршылася разанінай у Голіядзе. Сілы Санта-Анны пасьля трынаццацідзённай аблогі перамаглі тэхаскіх абаронцаў у бітве пры Алама. Весткі пра паразы выклікалі паніку сярод пасяленцаў. Новаабраныя дэлегаты на канвэнцыі 1836 году хутка падпісалі Дэклярацыю незалежнасьці, што было зроблена 2 сакавіка, утварыўшы Рэспубліку Тэхас. Па абраньні часовай адміністрацыі канвэнцыя распусьцілася. Аднак новы ўрад быў вымушаны ўцякаць, ратуючыся ад наступу мэксыканскага войска. Пасьля некалькіх тыдняў адступленьняў тэхаская армія пад камандаваньнем Сэма Г’юстана напала на войскі Санта-Анны і разьбіла іх у бітве пры Сан-Хасынта. Санта-Анна быў узяты ў палон і вымушаны падпісаць угоды Вэляска, якія спынілі вайну. Канстытуцыя Рэспублікі Тэхас забараняла ўраду абмяжоўваць рабства або вызваляць рабоў і патрабавала, каб усе вольныя людзі афрыканскага паходжаньня пакінулі краіну.

Памятная марка, выпушчаная поштай ЗША ў гонар 100-годзьдзя складаньня Дэклярацыі незалежнасьці Тэхасу з выявамі Сэма Г’юстана (зьлева) і Стывэна Остына.
У новай Рэспубліцы разгарэлася палітычная барацьба паміж дзьвюма фракцыямі. Нацыяналісты, якіх ачольваў Мірабо Ламар, выступалі за трыманьне незалежнасьці Тэхасу, выгнаньне індзейцаў і пашырэньне тэрыторыі да Ціхага акіяна. Іхныя апанэнты, на чале з Сэмам Г’юстанам, адстойвалі далучэньне Тэхасу да ЗША і мірнае суіснаваньне з індзейскімі народамі. Пры шырокай грамадзкай падтрымцы Тэхас упершыню падаў заяўку на далучэньне да ЗША ў 1836 годзе, але яго статус рабаўладальніцкай краіны зрабіў гэтае пытаньне спрэчным, таму заяўка была адхіленая. Гэты статус, а таксама дыпляматычныя намаганьні Мэксыкі, якая працягвала прэтэндаваць на тэрыторыю, ускладнялі магчымасьць Тэхасу ўтвараць замежныя хаўрусы і складаць гандлёвыя дамовы.

Асноўным індзейскім праціўнікам Рэспублікі Тэхас былі каманчы, якія неаднаразова рабілі набегі на паселішчы. У 1842 годзе Мэксыка арганізавала дзьве невялікія экспэдыцыі ў Тэхас. Горад Сан-Антоніё быў двойчы захоплены, а тэхасцы цярпелі паразы. Аднак Мэксыка не пакідала ў Тэхасе на сталы час рэгулярнага войска, таму рэспубліка здолела захавацца. Падзеньне коштаў на бавоўну ў 1840-я гады прывяло да эканамічнага заняпаду краіны.

### Далучэньне да ЗША

Тэхас быў афіцыйна анэксаваны ЗША пасьля таго, як экспансіяніст Джэймз Н. Полк перамог на выбарах 1844 году. 29 сьнежня 1845 году Кангрэс ЗША прыняў Тэхас у склад краіны. Па анэксіі Мэксыка скасавала дыпляматычныя стасункі з ЗША. У той час як ЗША заяўлялі, што мяжой Тэхасу ёсьць рака Рыё-Грандэ, Мэксыка настойвала, што мяжой павінна быць рака Нуэсэс, пакідаючы даліны Рыё-Грандэ пад спрэчнай тэхаскай юрысдыкцыяй. Былая Рэспубліка Тэхас ня мела сілаў, каб абараніць свае прэтэнзіі, але ЗША мелі і вайсковыя мажлівасьці, і палітычную волю. Прэзыдэнт Полк загадаў генэралу Закары Тэйлару рушыць да Рыё-Грандэ 13 студзеня 1846 году. Празь некалькі месяцаў мэксыканскія войскі разьбілі амэрыканскі кавалерыйскі патруль у спрэчнай зоне, што стала пачаткам Амэрыканска-мэксыканскай вайны. Першымі баямі вайны сталіся аблога Форт-Тэксасу, бітва пры Пала-Альта і бітва пры Рэсака-дэ-ля-Пальма. Пасьля гэтых перамогаў ЗША ўварваліся на тэрыторыю Мэксыкі, і баявыя дзеяньні ў Тэхасе скончыліся.

Бітва пры Рэсака-дэ-ля-Пальма.
Дамова Гуадалюпэ-Ідальга завяршыла двухгадовую вайну. За 18,2 мільёнаў даляраў Мэксыка перадала ЗША бясспрэчны кантроль над Тэхасам, а таксама тэрыторыі, якія сёньня складаюць большую частку амэрыканскага Паўднёва-Захаду. Мяжа Тэхасу была замацаваная па рацэ Рыё-Грандэ. Па вайне насельніцтва Тэхас хутка расло, бо мігранты масава перасяляліся сюды дзеля вырошчваньня бавоўны. Яны таксама прывозілі або набывалі тут рабоў-мурынаў, чыя колькасьць у Тэхасе патроілася паміж 1850 і 1860 гадамі ад 58 тысяч да 182 тысяч чалавек. Тэхас зноў апынуўся ў стане вайны пасьля выбараў 1860 году. У гэты час чарнаскурыя людзі складалі блізу 30% насельніцтва штату, і пераважная большасьць зь іх была паняволеная. Па абраньні Абрагама Лінкальна штат Паўднёвая Караліна выйшаў зь Зьвязу, а за ёй рушылі пяць іншых штатаў Глыбокага Поўдня. 4 сакавіка 1861 году Тэхас далучыўся да новаўтвораных Канфэдэрацыйных Штатаў Амэрыкі, а 23 сакавіка ратыфікаваў канстытуцыю новай краіны. Ня ўсе тэхасцы першапачаткова падтрымлівалі сэцэсію, але многія пазьней сталі на бок Поўдня. Найбольш вядомым юніялістам у Тэхасе быў губэрнатар Сэм Г’юстан. Не жадаючы абвастраць сытуацыю, ён двойчы адмовіўся ад прапановы прэзыдэнта Лінкальна накіраваць войскі Зьвязу, каб утрымаць яго на пасадзе. Пасьля таго як Г’юстан адмовіўся прысягнуць Канфэдэрацыі, яго пазбавілі ўлады.

«Капітуляцыя Санта-Анны» працы Ўільяма Гэнры Гадла.
Зважаючы на тое, што Тэхас знаходзіўся далёка ад асноўных месцаў бітваў грамадзянскай вайны, ён надаваў Канфэдэрацыі вялікую колькасьць жаўнераў і рыштунку. Войскі Зьвязу ненадоўга занялі галоўны тэхаскі порт Галвэстан. Мяжа Тэхасу з Мэксыкай стала вядомая як «заднія дзьверы Канфэдэрацыі», бо празь яе ішоў гандаль, які абыходзіў марскую блякаду. Канфэдэрацыя адбіла ўсе спробы Зьвязу перакрыць гэты шлях, але роля Тэхасу як пастаўніка была значна абмежаваная пасьля таго, як у сярэдзіне 1863 году войскі ЗША ўзялі пад кантроль раку Місысыпі. Апошняя бітва грамадзянскай вайны адбылася ў Тэхасе і скончылася перамогай Канфэдэрацыі. Па капітуляцыі арміі Паўночнай Вірджыніі ў Тэхасе цягам двух месяцаў панавала анархія, пакуль уладу ня ўзяў генэрал ЗША Гордан Грэйнджэр. Першапачатковыя месяцы Рэканструкцыі былі адзначаныя гвалтам. У 1866 годзе прэзыдэнт Эндру Джонсан абвесьціў, што цывільны ўрад у Тэхасе адноўлены, але сацыяльная нестабільнасьць працягвалася, бо штат змагаўся з аграрным крызісам і праблемамі працы.

Як і большая частка Поўдня, эканоміка Тэхасу была спустошаная вайною. Аднак, паколькі штат быў менш залежны ад рабскай працы, чым іншыя рэгіёны Поўдня, ён аднавіўся хутчэй. Культура Тэхасу ў другой палове XIX стагодзьдзя мела шмат рысаў памежнай тэрыторыі. Штат стаў вядомы як прытулак для людзей, якія хацелі ўцячы ад даўгоў, напружанасьці па вайне або іншых праблемаў. Выраз «пайшоў у Тэхас» стаў звычайным для тых, хто ўцякаў ад закона. Тым ня менш штат прыцягваў і шмат добрасумленных прадпрымальнікаў і пасяленцаў. У 1901 годзе стан штату кардынальна зьмяніўся па адкрыцьці першага буйнага нафтавага радовішча ў Тэхасе. Пазьней былі адкрыты іншыя радовішчы ва Ўсходнім і Заходнім Тэхасе, а таксама ў Мэксыканскай затоцы. «Нафтавы бум» цалкам ператварыў Тэхас. Другая сусьветная вайна зрабіла драматычны ўплыў на Тэхас, гэтак фэдэральныя сродкі масава накіроўваліся на будаўніцтва вайсковых базаў, фабрыкаў для вырабніцтва боепрыпасаў, лягераў для інтэрнаваных і вайсковых шпіталяў. Блізу 750 тысяч тэхасцаў залучыліся ў войска, а гарады перажылі выбух прамысловасьці. У 1960-я гады Тэхас мадэрнізаваў і пашырыў сваю сыстэму вышэйшай адукацыі. Штат стварыў комплексны плян разьвіцьця ўнівэрсытэтаў, значнай часткай фінансаваны за кошт нафтавых прыбыткаў, і цэнтральны дзяржаўны апарат для больш эфэктыўнага кіраваньня навучальнымі ўстановамі. Гэтыя зьмены дапамаглі тэхаскім унівэрсытэтам атрымліваць фэдэральныя дасьледчыя гранты.

## Геаграфія

### Разьмяшчэньне

Тэхас мяжуе са штатамі Нью-Мэксыка (на захадзе), Аклагома (на поўначы), Луізыяна і Арканзас (на ўсходзе). Паўднёва-заходняя мяжа Тэхаса праходзіць па рацэ Рыё-Грандэ, якая падзяляе ЗША і Мэксыку. На паўднёвым усходзе Тэхас амывае Мэксыканская затока.

Усходняя і паўднёвая часткі Тэхаса разьмяшчаюцца на Прымэксыканскай нізіне (узьбярэжжа Мэксыканскай затокі); падвышаючыся на захадзе яна пераходзіць у плято Эдуарду (да 835 м) і Льяна-Эстакада (да 1200 м). На крайнім захадзе пачынаюцца адгор’і Скалістых гор (вышынёй да 2665 м).

Участак пустэльні на захадзе Тэхасу
Найбуйнейшыя рэкі Тэхасу: Рэд-Рывэр, Трыніці, Бразас, Каларада і Рыё-Грандэ; мноства дробных рэк у цэнтральнай і заходняй частках часта перасыхаюць.

Вялікая частка Тэхасу (цэнтар і поўнач) уяўляе сабою раўніны, пакрытыя хмызьняком, усё больш радзеючым да захаду, дзе пачынаюцца стэпы і пустэльні. На ўсходзе і паўднёвым усходзе захаваліся саваны і дубова-хваёвыя лясы (участкі крайняга паўднёвага ўсходу, на мяжы з Луізыянай значна забалочаныя).

### Клімат

Кліматычна Тэхас уяўляе дзьве зоны: на поўдні (уздоўж узьбярэжжа) клімат субтрапічны, гарачы; у цэнтральнай і паўночнай частках клімат кантынэнтальны з гарачым летам і халоднай зімой (сярэдняя тэмпэратура студзеня ад 1 да 15 °C, ліпеня ад 25 да 30 °C). Ападкі меншаюць па напрамку з усходу на захад ад 1000—1300 мм да 200—300 мм у год. Для Тэхасу характэрныя частыя віхраслупы («тарнада») у цэнтральнай частцы і эпізадычныя трапічныя цыклёны на ўзьбярэжжы, якія прыводзяць да сур’ёзнай шкоды.

### Флёра і фаўна

Тэхас багаты разнастайнасьцю фаўны і флёры. Самымі шматлікімі жывёламі зьяўляюцца каёты, алені, браняносцы. У Тэхасе некалькі нацыянальных запаведнікаў.

### Геаграфічныя раёны

У Тэхасе звычайна вылучаюць 7 асноўных геаграфічных раёнаў:

* Паўночныя раўніны («Panhandle Plains»)
* Цэнтральны ўзгорысты раён («Hill Country»)
* Заходні раён «Вялікай лукавіны» («Big Bend»)
* Цэнтральна-ўсходні раён прэрыяў і азёр («Prairies and Lakes»)
* Раён узьбярэжжа Мэксыканскай затокі («Gulf Coast»)
* Паўднёва-заходнія раўніны («South Texas Plains»)
* Усходні раён хваёвых лясоў («Pineywoods»)

У сваю чаргу, гэтыя геаграфічныя раёны часта падпадзяляюць на рэгіянальныя катэгорыі.

### Найбуйнейшыя населеныя пункты

Паводле зьвестак на 2000 год, у Тэхасе налічваецца 22 аглямэрацыі і 2 мэгаполісы (Далас—Форт-Ўэрт—Арлінгтан і Г’юстан—Галвэстан—Бразорыя). Праз штат праходзяць восем фэдэральных трас — №№ 10, 20, 27, 30, 35, 37, 40, 47, якія злучаюць Тэхас зь Нью-Мэксыка, Аклагомай, Арканзасам і Луізыянай.

Дзесяць самых буйных паводле насельніцтва гарадоў Тэхасу:

| Горад | Насельніцтва | Горад | Насельніцтва |
| --- | --- | --- | --- |
| Г’юстан | 1 953 631 | Форт-Ўэрт | 534 694 |
| Далас | 1 188 580 | Арлінгтан | 332 969 |
| Сан-Антоніё | 1 144 646 | Корпус-Крысьці | 277 454 |
| Остын | 656 562 | Плэйна | 222 030 |
| Эль-Паса | 563 662 | Гарлэнд | 215 768 |

## Палітыка

У палітыцы Тэхасу на цяперашні момант дамінуе Рэспубліканская партыя, якая мае большасьць месцаў у тэхаскім Сэнаце і Палаце прадстаўнікоў. Кожны абраны старшыня выканаўчай улады — рэспубліканец, роўна як і кожны абраны чалец абодвух судоў вышэйшай інстанцыі. Дэмакратам не атрымоўвалася выйграць выбары ў Тэхасе з 1994 году. Пераважная большасьць вылучаных у Тэхасе кангрэсмэнаў — рэспубліканцы, абодва сэнатары таксама рэспубліканцы. У гісторыі краіны 3 прэзыдэнты ЗША былі палітыкамі з Тэхасу: Ліндзі Джонсан (дэмакрат), Джордж Буш (рэспубліканец) і Джордж Буш-малодшы (рэспубліканец).

Тэхаскі Капітоліюм, зьмешчаны ў Остыне, паўтарае вонкавы выгляд вашынгтонскага, але абліцаваны ружовым гранітам і зьверху ўпрыгожаны статуяй Багіні Волі, якая трымае ў руках тэхаскую зорку. Як губэрнатарскія будынкі некаторых іншых паўднёвых штатаў, тэхаскі Капітолій павернуты да поўдня, а не да поўначы. Будынак тэхаскага Капітоліюма вышэй вашынгтонскага, і крыху менш масіўны.

## Эканоміка

Да Другой сусьветнай вайны ў эканоміцы Тэхасу пераважала сельская гаспадарка. Пасьля другой сусьветнай вайны, штат стаў імкліва індустрыялізавацца. Яго эканоміка (па стане на 2000 год) грунтуецца ў асноўным на інфармацыйных тэхналёгіях, нафтагазавай галіне, выпрацоўцы і экспарце электраэнэргіі, сельскагаспадарчай дзейнасьці і апрацоўчай прамысловасьці. Два асноўных эканамічных цэнтра: мэгаполісы Г’юстан і Далас—Форт-Ўэрт, апроч іх значную эканамічную ролю граюць Сан-Антоніё і Эль-Паса. Асноўная спэцыялізацыя Г’юстану — нафтахімічная прамысловасьць і касьмічныя тэхналёгіі (тут месьціцца НАСА), у той час як Далас зьяўляецца цэнтрам інфармацыйных тэхналёгіяў і сельскагаспадарчай прамысловасьці.

У зоне ўзьбярэжжа Мэксыканскай затокі разьвітыя рыбалоўства, нафтаздабываючая прамысловасьць, а таксама турыстычны бізнэс. У цэнтральнай і заходняй частках разьмяшчаюцца жывёлагадоўчыя фэрмы і аграрныя гаспадаркі (кукуруза, бавоўна). Паўночна-заходняя частка штату падзеленая паміж мноствам дробных дзеляў нафтаздабываючых кампаніяў. Ігральны бізнэс на тэрыторыі Тэхаса забаронены.

У 2001 годзе валавы прадукт Тэхасу склаў 764 мільярда даляраў. Рост эканомікі штату падаграваецца наяўнасьцю шырокага спэктру працоўных месцаў, нізкім коштам пражываньня, высокім узроўнем жыцьця, адсутнасьцю падатку штату, палёгкавым падаткаабкладаньнем бізнэсу і слабым умяшаньнем у бізнэс з боку дзяржавы. Таксама немалаважным аспэктам зьяўляецца спрыяльны клімат.

## Дэмаграфія

У 1990-х гадах Тэхас апярэдзіў Нью-Ёрк, які да гэтага знаходзіўся на другім месцы па колькасьці насельніцтва (на першым традыцыйна — Каліфорнія). Па ацэнках на 2005 год насельніцтва штату складала 22,8 мільёну чалавек. Паводле зьвестак на 2004 год у Тэхасе пражывае 3,5 мільёну (15,6%) чалавек, якія нарадзіліся за межамі ЗША (зь іх прыблізна 1,2 мільёну нелегальных імігрантаў). Зьвесткі перапісу насельніцтва паказваюць, што ў Тэхасе пражываюць 7,8% дзяцей да 5 гадоў, 28,2% да 18 гадоў, і 9,9% старэй за 64 гады. Жанчыны складаюць 50,4% насельніцтва.

### Расы

Мапа шчыльнасьці насельніцтва Тэхасу ў 2020 годзе.
Традыцыйнай большасьцю зьяўляюцца нашчадкі англа-саксаў і немцаў, а таксама мэксыканцы (рост колькасьці якіх працягвае павялічвацца з кожным годам). У апошнія гады расьце лік перасяленцаў азіяцкіх каранёў, асабліва ў такіх гарадах, як Г’юстан і Далас. У Тэхас прыяжджаюць перасяленцы з Кітаю, Віетнаму, Індыі, Карэі, Японіі, Тайваню, Пакістану і іншых краін.

Найболей прадстаўленымі этнічнымі групамі Тэхаса зьяўляюцца мэксыканцы (24,3%), нэгры (11,5%), немцы (9,9%), англа-саксы (7,2%) і ірляндцы (7,2%). Парадаксальным чынам, такі буйны штат як Тэхас мае ўсяго 3 індзейскіх рэзэрвацыі вельмі нікчэмных па тэрыторыі, што зьявілася вынікам тэхаскай палітыкі XIX стагодзьдзя: яшчэ сярод лідэраў Рэспублікі Тэхас было меркаваньне, што індзейцы павінны падвергнуцца зьнішчэньню як барбарская раса, якая не паддаецца цывілізацыі (тады было папулярным меркаваньне, што «белы і чырванаскуры ніколі не ўжыюцца разам»). Індзейцы таксама самі давалі падставу — да сярэдзіны 1860-х яны зьдзяйсьнялі атакі на белых — аднак, як правіла, пасьля парушэньняў абавязальніцтваў самімі белымі пасяленцамі. Да канца 1870-х усе буйныя плямёны эмігравалі з Тэхасу.

Паводле зьвестак на 2004 год у сучасным Тэхасе прадстаўленыя наступныя расы:

* 49,8% — белыя
* 34,6% — лацінаамэрыканцы
* 11,3% — афраамэрыканцы
* 03,1% — азіяты
* 00,3% — індзейцы
* 00,9% — зьмяшаныя расы

### Веравызнаньне

Паводле зьвестак па веравызнаньні сярод жыхароў Тэхасу 66% пратэстантаў, 23% каталікоў, 1% хрысьціянаў іншых канфесіяў, 1% прадстаўнікоў нехрысьціянскіх рэлігіяў. 6% насельніцтва — атэісты. З пратэстанцкіх цэркваў самыя буйныя баптысты (32% насельніцтва), мэтадысты (9%) і пяцідзясятнікі (3%).

## Крыніцы

## Літаратура

* *Chipman, Donald E.* Spanish Texas, 1519–1821. — University of Texas Press, 1992. — ISBN 978-0-292-77659-3
* *Davis, William C.* Lone Star Rising. — Texas A&M University Press, 2006. — ISBN 978-1-58544-532-5
* *Hardin, Stephen L.* Texian Iliad: A Military History of the Texas Revolution, 1835-1836. — University of Texas Press, 1994. — ISBN 978-0-292-79252-4
* *Manchaca, Martha* Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans. — University of Texas Press, 2001. — ISBN 978-0-292-75253-5
* *Todish, Timothy J.; Todish, Terry; Spring, Ted* Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution. — Eakin Press, 1998. — ISBN 978-1-57168-152-2
* *Weber, David J.* The Spanish Frontier in North America. — Yale University Press, 1992. — ISBN 978-0-300-05198-8
* *Winders, Richard Bruce* Sacrificed at the Alamo: Tragedy and Triumph in the Texas Revolution. — State House Press, 2004. — ISBN 978-1-880510-80-3

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт.