# Саларская мова

|  |
| --- |
| Саларская мова |
| Salırça, سالارچا |
|  Ужываецца ў  | Кітаі |
|  Рэгіён  | правінцыі Цынхай, Ганьсу |
|  Колькасьць карыстальнікаў  | 70 000 чал. (паводле зьвестак Ethnologue на 2002 г.) |
|  Клясыфікацыя  |  Алтайскія мовы
* Цюрскія мовы
	+ Агускія мовы
		- **Саларская мова**
 |
|  Афіцыйны статус  |
|  Статус:  | 6b Пад пагрозай[d] |
|  Пісьмо  | лацінскае пісьмо |
|  Коды мовы  |
|  ISO 639-2(Т)  |  slr
  |
|  ISO 639-3  | slr |

**Сала́рская мова** (саманазва: *Salırça*, سالارچا) — мова агускае групы цюрскае моўнае сям'і, на якой размаўляе цюрскі народ салары. Носьбіты мовы распаўсюджаныя галоўным чынам у правінцыях Цынхай і Ганьсу КНР, некаторыя носьбіты таксама пражываюць у горадзе Інін Сіньцьзян-Уйгурскага аўтаномнага раёну краіны.

Колькасьць салараў складае прыблізна 105 тыс. чал., зь іх на мове размаўляе прыкладна 60 тыс. чал., пры гэтым каля 10 тыс. чал. можа размаўляць толькі па-саларску.

## Гісторыя

Згодна зь некаторымі легендамі, сучасныя салары зьявіліся на сваім сучасным месцы жыцьця ў XIV ст. у выніку міграцыі з Самарканду. Лінгвістычныя зьвесткі ўказваюць на прыналежнасьць мовы да агускае групы цюрскае сям'і моваў, гэтую клясыфікацыю здолеў абгрунтаваць лінгвіст Э. Ценішаў.

Сучасная саларская мова зазнае вызначаны ўплыў з боку кітайскае ды тыбэцкае моваў.

## Статус

Саларская мова мае афіцыйны статус ва ўсіх саларскіх аўтаномных адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінках — Сюньхуа-Саларскім (у акрузе Хайдун правінцыі Цынхай) і Цьзішышань-Бааань-Дунсян-Саларскім (у Лінся-Хуэйскай аўтаномнай акрузе правінцыі Ганьсу) аўтаномных паветах.

## Клясыфікацыя

Уваходзячы ў склад агускае групы, у саларскай мове знаходзіцца пэўная дзеля ўплыву з боку кыпчацкіх моваў, таксама прысутнічаюць ізаглёсы ўсходнецюрскіх моваў: пераход працюрскага *-d-* у *-d-* як у саянскіх мовах, а не ў *-j-*, як у астатніх агускіх мовах, да якіх належыць саларская; супрацьпастаўленьне перш за ўсё моцных ды слабых у сыстэме зычных на ўзор саянскіх, а таксама сарыг-югурскай і фуюйска-кыргыскай моваў.

## Асноўная характарыстыка

### Фаналёгія

Фаналёгія саларскае мовы вытрымала ўплыў з боку кітайскай і тыбэцкай моваў. Дадаткова, /k, q/ і /g, ɢ/ сталіся асобнымі фанэмамі ў запазычаных словах, як і ў іншых цюрскіх мовах.

* **Зычныя**:

|  | Лябіяльныя (вуснавыя) | Зубныя | Рэтрафлексныя | Альвэапалятальныя | Вэлярныя (заднеязычныя) | Увулярныя | Глётальныя |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Выбухныя | p | b | t | d |  |  | k | ɡ | q | ɢ |  |
| Афрыкаты |  |  | t͡ʂ | d͡ʐ | t͡ɕ | d͡ʑ |  |  |  |
| Фрыкатыўныя | f | (v) | s | z | ʂ | ɕ | x | ʁ | h |
| Насавыя | m | n |  |  |  |  |  |
| Апраксыманты | w | l r |  | j |  |  |  |

* **Галосныя**:

Галосныя гукі ў саларскай мове маюць тыповы цюрскі характар. Падзяляюцца на галосныя задняга шэрагу *a, ɨ, o u* і адпаведныя ім галосныя пярэдняга шэрагу *e, i, ø, y*.

### Кітайскі ды тыбэцкі ўплыў

Як адзначана вышэй, саларская мова характарызуецца вызначанаю ступеньню кітайскага і тыбэцкага ўплыву. Гэты ўплыў асабліва выражаны ў дыялекце мясцовасьці Амдо. Нягледзячы на тое, што саларская мова мае цюрскае паходжаньне, асноўная частка асаблівасьцяў мовы ўзьнікла праз уплыў кітайскае мовы, прыкладна 20% і 10% лексыкі мовы маюць адпаведна кітайскае і тыбэцкае паходжаньне. Тым ня менш, на думку некаторых дасьледнікаў, у Кітаі праводзіцца палітыка адмаўленьня гэтых уплываў і падкрэсьліваньня цюрскага характару мовы. У саларскай мове выкарыстоўваецца пісьмовасьць на аснове кітайскіх герогліфаў, што зьвязана з адсутнасьцю ўласнае пісьмовасьці.

### Пісьмовасьць

Апрача кітайскае пісьмовасьці, у саларскай мове таксама мае ўжытак і пісьмовасьць на арабскай аснове, некаторая частка этнічных салараў выказваюць пажаданьні выкарыстоўваць лацінскую графіку. Праз адсутнасьць афіцыйнае сыстэмы пісьмовасьці салары карыстаюцца кітайскай, што тлумачыцца жаданьнем падкрэсьліць сваю прыналежнасьць да кітайскае палітычнае нацыі.

Існуе праект лацінізацыі мовы на аснове кітайскае сыстэмы піньінь, які быў ажыцьцяўлены этнічным саларам Ма Куанлінам для дыялекту мэнгда.

## Літаратура

* *Тенишев Э. Р.* Саларский язык. — М.: Издательство восточной литературы, 1963. — 56 с. — (Языки зарубежного Востока и Африки).
* Hahn, R. F. 1988. Notes on the Origin and Development of the Salar Language, Acta Orientalia Hungarica XLII (2–3), 235–237.
* Dwyer, A. 1996. Salar Phonology. Unpublished dissertation University of Washington.
* Dwyer, A. M. 1998. The Turkic strata of Salar: An Oghuz in Chaghatay clothes? Turkic Languages 2, 49–83.
* Dwyer, Arienne M (2007). *Salar: A Study in Inner Asian Language Contact Processes; Part 1: Phonology.* Harrassowitz Verlag. ISBN 3-447-04091-2.

## Вонкавыя спасылкі

* Salar Language (анг.)
* JSTOR: Harvard Journal of Asiatic Studies, Vol. 16, No. 3/4 (Dec., 1953), pp. 438-477 (анг.)
* www.sino-platonic.org/complete/spp043\_salar\_language.pdf (анг.)

## Крыніцы