# Амэрыканскі даляр

|  |
| --- |
| Амэрыканскі даляр |
| Банкнота наміналам у 1 амэрыканскі даляр сэрыі ад 1995 г., з партрэтам прэзыдэнта Джорджа Вашынґтона  |
|  Краіна  |  Злучаныя Штаты Амэрыкі
 |
|  Падзел  |  цэнт
 |
|  Код ISO-4217  | USD |
|  Сымбаль  | $ |
|  Цэнтральны банк  | Федэральная рэзервовая сістэма ЗША[d] |
|  Увядзеньне ва ўжытак  | 1792 |
|  Папярэдняя валюта  | эквадорскі сукрэ[d], дэлавэрскі фунт[d], New Hampshire pound[d], New Jersey pound[d], South Carolina pound[d], Rhode Island pound[d] і North Carolina pound[d] |
|  Галерэя выяваў у Вікісховішчы |

**Амэрыканскі даляр**, **даляр ЗША** (код валюты: **USD**, па-ангельску: *United States dollar*) — афіцыйная валюта Злучаных Штатаў Амэрыкі. Звычайна ён таксама абрывіюецца знакамітым значкам **$**, альбо **US$**, каб адрозьніць ад іншых валютаў з назваю «даляр». Амэрыканскі даляр дзеліцца на 100 цэнтаў (скарачэньне — ¢). У абароце ёсьць манэты наміналам у 1, 5, 10, 25 і 50 цэнтаў і 1 даляр, а таксама банкноты наміналам у 1, 2, 5, 10, 20, 50 і 100 даляраў.

На сёньняшні дзень даляр ЗША — найбольш распаўсюджаная й часта выкарыстаная валюта ў сусьветнай эканоміцы. У некаторых краінах даляр уведзены ў якасьці афіцыйнае валюты, амаль усе ўрады захоўваюць частку ці ўсе золата-валютныя рэзэрвы ў амэрыканскіх далярах. На 2005 год у сьвеце ў звароце было 760 мільярдаў даляраў, зь якіх толькі адна траціна прыходзілася на Злучаныя Штаты Амэрыкі. За дзесяць гадоў з 1995 году гэтая лічба вырасла ўдвая.

## Гісторыя

Банкнота ў 1 даляр (1862)
Назва даляру ЗША паходзіць ад гішпанскае срэбнае манэты ў 8 рэаляў, што важыла адну вунцыю. Манэта была вельмі папулярнаю сярод амэрыканскіх каляністаў, якія называлі яе «гішпанскім далярам», назва якога пайшла ад нямецкае манэты падобнага памеру й вагі — талера.

З 1775 году ў амэрыканскіх штатах пачала выпускацца «кантынэнтальная валюта», дэнамінаваная ў «гішпанскіх далярах» і ў валютах асобных штатаў. Кантытэнтальны даляр цярпеў моцную інфляцыю й быў заменены на срэбны даляр па курсе 1 срэбны даляр = 1000 кантынэнтальных даляраў. Даляр быў абвешчаны афіцыйнаю валютай Амэрыкі Кангрэсам канфэдэрацыі Злучаных Штатаў 6 ліпеня 1785 году. Першыя даляравыя манэты былі выпушчаныя Манэтным дваром ЗША пасьля вайны за незалежнасьць. Пэўны час гішпанскія й амэрыканскія срэбныя даляры хадзілі паралельна ў краіне. Гішпанскія срэбныя манэты, гэтак жа як і мэксыканскі пэса, заставаліся законным плацёжным сродкам да 1857 году. Таксама распаўсюджанымі грашовымі сродкамі былі розныя валюты анґельскіх калёніяў і лёэвэндаальдэраў (нід. *leeuwendaalder* — «ільвіныя талеры»), які быў папулярным сродкам ў галяндзкіх Новых Нідэрляндаў (тэрыторыя сучаснага Нью-Ёрку). Лёэвэндаальдэр, дарэчы, меў абарачэньне сярод анґельскамоўных штатаў у XVII і пачатку XVIII стагодзьдзя. Афіцыйна даляр ЗША быў створаны ў адпаведнасьці з прынятай Канстытуцыяй, ён вызначаецца Манэтным Актам ад 1792 году.

Пасьля Першае й Другое сусьветных войнаў ЗША ператварыліся ў лідарную эканоміку сьвету. Адпаведна, амэрыканскі даляр здабыў сваю сучасную вагу ў якасьці сусьветнае валюты.

8 кастрычніка 2013 году Фэдэральная рэзэрвовая сыстэма ЗША ўвяла ў абарачэньне новую купюру ў 100 даляраў. На ейную распрацоўку пайшло каля 10 гадоў. Банкнота атрымала дадатковую абарону: трохмерную ахоўную сінюю стужку, мікрадрук, пры павароце званочкі сталі мяняцца на лічбу 100, дадалі яшчэ адну ахоўную нітку й некалькі вадзяных знакаў, шэраг выяваў стаў мяняць колер пры нахіле купюры. У выніку кошт вытворчасьці банкноты вырас з 11 да 14 цэнтаў.

## Міжнародная роля даляру

Манэта ў чвэрць даляру — «quarter»
Некаторыя краіны добраахвотна перайшлі на амэрыканскі даляр у якасьці афіцыйнае валюты. Гэткі працэс звычайна завеца далярызацыяй. Гэтыя краіны:

* Эквадор (2000)
* Сальвадор (2001)
* Усходні Тымор (2000)

Таксама ў якасьці нацыянальнае валюты амэрыканскі даляр мае хаджэньне ў былых амэрыканскіх пратэктаратах у Ціхім акіяне, якія ня сталі ўводзіць уласныя нацыянальныя валюты пасьля атрыманьня незалежнасьці:

* Палаў
* Фэдэратыўныя Штаты Мікранэзіі
* Маршалавы астравы

Панама таксама выкарыстоўвае даляр ЗША з 1904 году, хаця мае й уласную валюту. Дзьве брытанскія залежныя тэрыторыі таксама выкарыстоўваюць амэрыканскі даляр:

* Брытанскія Віргінскія астравы (з 1959)
* Тэркс і Кэйкас (1973)

Валюты некаторых краінаў прывязаныя да даляру ЗША па пэўным курсе:

* Бэрмуды — 1:1
* Багамы — 1:1
* Панама — 1:1
* Барбадас — 2:1
* Бэліз — 2:1
* Лібан — 1:1500

Арґентына ўжывала фіксаваны абменны курс пэса да даляру як 1:1 з 1991 па 2002 год. Да амэрыканскага даляру быў з 1983 году прымацаваны курс Ґанконскага даляру як HK$7,8/USD. Курс патакі, валюты Макао, быў прымацаваны да курсу ґанконскага даляру як MOP1,03/HKD, і такім парадкам празь ягонае пасярэдніцтва таксама быў прымацаваны да даляру ЗША. Валюты некаторых краінаў Пэрсыдзкае затокі, як Саудаўскае Арабіі й Кувэйту, прымацаваныя да даляру з той прычыны, што даляр пераважна выкарыстоўваецца ў міжнародным гандлю нафтаю.

У сярэдзіне 1990-х гадоў да даляру быў нефармальна прымацаваны кітайскі юань рэнмінбі па курсе Y8,28/USD. У 1997 Малайзія таксама прымацавала свой рынгіт да даляру па курсе RM3,8/USD. 21 ліпеня 2005 году абедзьве краіны замянілі прывязку да даляру прывязкаю да кошыка валютаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Фэдэральная рэзэрвовая сыстэма — Цэнтральны банк Злучаных Штатаў
* Манэтны двор Злучаных Штатаў Амэрыкі
* Бюро гравоўкі і друку ЗША