Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Магараштра

|  |
| --- |
| Магараштра |
| анг.  Maharashtra, маратгі.  महाराष्ट्र |
| Герб  |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Краіна  | Індыя |
|  Статус  | штат |
|  Адміністрацыйны цэнтар  |  Мумбаі
 |
|  Улучае  |  35 акругаў
  |
|  Дата ўтварэньня  | 1 траўня 1960 |
|  Губэрнатар  | Катыкал Санкаранараянан |
|  Галоўны міністар  |  Прытгвірадж Чаван
  |
|  Афіцыйныя мовы  | маратгі |
|  Насельніцтва (2011)  | 112 372 972 чал. (2-е месца)
  |
|  Шчыльнасьць  |  370 чал./км²
 |
|  Плошча  |  307 713 км² (3-е месца)
  |
|  Месцазнаходжаньне Магараштры  |
|  |
|  Мэдыя-зьвесткі  |
|  Часавы пас  |  +5:30
  |
|  Код ISO 3166-2  | IN-MH |
|  Афіцыйны сайт |
|    Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы  |

**Магара́штра** (па-ангельску: *Maharashtra*, маратгі. *महाराष्ट्र*) — штат на паўднёвым захадзе Індыі, мяжуе са штатамі Гуджарат на паўночным захадзе, Мадг’я-Прадэш на поўначы, Чгатысгарг на ўсходзе, Андгра-Прадэш на паўднёвым усходзе, Карнатака на поўдні, Гоа на паўднёвым захадзе і з хаўруснай тэрыторыяй Дадра і Нагаргавэлі на паўночным захадзе. На захадзе абмываецца Арабскім морам. Займае трэцяе месца сярод штатаў па плошчы (307 713 км²) і другое па насельніцтве (97 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Мумбаі.

Утвораны ў 1950—1970-х гадах у рамках кампаніі адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы (г. зв. рэарганізацыя штатаў) у Індыі, паводле якой старыя штаты, заснаваныя на межах правінцыяў Брытанскай Індыі былі скасаваныя, а іх тэрыторыі былі падзеленыя між новымі штатамі, заснаванымі на моўнай прыкмеце. Асноўнае насельніцтва штату — індаарыйскі народ маратгі, які размаўляе на аднайменнай мове, што мае афіцыйны статус у штаце. Таксама пражываюць прадстаўнікі блізкага маратгі народу канкані, а таксама дробныя групы дравідыйскіх народаў.

## Вонкавыя спасылкі

* Урад штату
# 4 красавіка

|  |
| --- |
| ← **красавік** → |
| Пн | Аў | Ср | Чц | Пт | Сб | Нд |
|   |   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 |   |   |   |
| 2026 год Усе дні |

**4 красавіка́** — 94-ы дзень году (95-ы ў высакосным годзе) паводле Грыгарыянскага календару. Да канца году застаецца 271 дзень.

## Падзеі

* 1147 — першая летапісная згадка Масквы
* 1500 — на шляху да Індыі партугалец Пэдру Кабрал адкрыў Бразылію, прыняўшы яе за выспу
* 1581 — каралева Лізавета I прыбыла на «Пэлікан», каб пасьвяціць у рыцары пірата Фрэнсіса Дрэйка
* 1794 — Паўстаньне Т. Касьцюшкі: у бітве пад Рацлавіцамі абаронцы Рэчы Паспалітае атрымалі перамогу над расейскімі войскамі
* 1831 — Вызвольнае паўстаньне: жыхары Ашмянаў авалодалі местам, узяўшы ў палон больш за 100 расейскіх вайскоўцаў
* 1932 — амэрыканскі біяхімік Чарлз Глен Кінг упершыню выдзяліў вітамін C
* 1949 — у Вашынгтоне падпісаная Паўночнаатлянтычная дамова, якая паклала пачатак Арганізацыі Паўночнаатлянтычнай дамовы
* 1964 — гурт The Beatles апанаваў усе пяць верхніх радкоў гіт-параду продажаў ЗША
* 1968 — забойства змагара супраць расавае дыскрымінацыі Мартына Лютэра Кінга
* 2005 — заснаваны «Магілёўскі вагонабудаўнічы завод»
* 2019 — падпісанае Пагадненьне аб роўмінгу на Заходніх Балканах

## Нараджэньні

* 1557 — Леў Сапега, палітычны, грамадзкі і ваенны дзяяч Вялікага княства Літоўскага
* 1891 — Язэп Варонка, беларускі палітычны дзяяч
* 1896 — Васіль Русак, беларускі нацыянальны дзяяч, выдавец, прадпрымальнік
* 1896 — Мікола Шчаглоў-Куліковіч, беларускі кампазытар, музыколяг
* 1899 — Віталь Хамёнак, дзяяч беларускага хрысьціянскага руху, каталіцкі сьвятар
* 1904 — Юры Кашыра, рымска-каталіцкі дзяяч, ксёндз-марыянін, мучанік, блаславёны рымска-каталіцкага касьцёлу
* 1915 — Мадзьдзі Ўотэрс, уплывовы амэрыканскі блюзмэн, які лічыцца заснавальнікам чыкагскай школы блюзу
* 1932 — Ціхан Баран, беларускі піянэр-герой
* 1936 — Раман Тармола-Мірскі, беларускія паэт, сцэнарыст
* 1943 — Даніэль Кон-Бэндыт, адзін зь лідэраў студэнцкага руху падчас Травеньскіх падзеяў у Францыі 1968 году, нямецкі палiтычны дзяяч, адзін з кiраўнікоў групы «Зялёных» у Эўрапарлямэнце
* 1948 — Валянцін Мажароўскі, беларускі навуковец-мэханік
* 1949 — Сяргей Багапш, другі прэзыдэнт самаабвешчанай Рэспублікі Абхазія
* 1967 — Алег Хаменка, беларускі музыка, лідэр гурта «Палац»
* 1979 — Гіт Лэджэр, вядомы аўстралійскі актор, намінаваны на «Оскара»

## Сьмерці

* 1538 — Алена Глінская, рэгент Маскоўскага княства, жонка Васіля III і маці Івана Жахлівага
* 1656 — Шыман Старавольскі, польскі гісторык, палітоляг літоўскага паходжаньня, каталіцкі ксёндз
* 1682 — Міхал Казімер Пац, гетман вялікі літоўскі, палявы гетман літоўскі, віленскі ваявода
* 1774 — Олівэр Голдсьміт, ангельскі празаік, паэт і драматург ірляндзкага паходжаньня, прадстаўнік сэнтымэнталісцкай прозы ў ангельскай літаратуры
* 1846 — Лявон Бароўскі, літаратуразнаўца, пэдагог і публіцыст
* 1922 — Эміль Абрамовіч, рэвалюцыйны дзяяч
* 1929 — Карл Бэнц, нямецкі канструктар рухавікоў і аўтамабіляў
* 1968 — Мартын Лютэр Кінг, амэрыканскі грамадзкі дзяяч

## Сьвяты
# Бэрмудзкія астравы

|  |
| --- |
| **Бэрмудзкія астравы** Bermuda |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
| **Нацыянальны дэвіз**: *Quo Fata Ferunt* |
| **Дзяржаўны гімн**: «*God Save the Queen*» |
|  |
| **Афіцыйная мова** | Ангельская, партугальская |
| **Сталіца** | Гамільтан |
| **Найбуйнейшы горад** | Гамільтан |
| **Форма кіраваньня** Каралева Губэрнатар | Брытанская заморская тэрыторыя Лізавета II Джон Ранкін |
| **Плошча**  • агульная  • адсотак вады | 224 месца ў сьвеце 53,2 км² 27% |
| **Насельніцтва**  • агульнае (2007)  • шчыльнасьць | 205-е месца ў сьвеце 66 163 1239/км² |
| **СУП**  • агульны (2005)  • на душу насельніцтва | 165 месца ў сьвеце $4,857 млрд $76 403 |
| **Валюта** | Бэрмудзкі даляр (BMD) |
| **Часавы пас** | AST (UTC-4) |
| **Дамэн верхняга ўзроўню** | .bm |
| **Тэлефонны код** | +1 441 |

**Бэрмуды** або **Бэрмудзкія астравы** (па-ангельску: *Bermuda*) — заморская тэрыторыя Вялікабрытаніі, разьмешчаная на групе каралавых астравоў у паўночна-заходняй частцы Атлянтычнага акіяну, за 900 км ад Паўночнай Амэрыкі.

## Геаграфія

У склад Бярмудаў уваходзяць 150 астравоў і рыфаў, зь якіх заселеныя каля 20-ці і 10 злучаныя мастамі і шляхаправодамі, утвараючы тым самым востраў — Мэйн—Айлэнд.

Астравы знаходзяцца на перакрыжаваньні марскіх шляхоў.

Плошча — 53,3 км?. Насельніцтва на 2004 год — 63,6 тыс. чалавек. Больш за 60% — нэгры і мулаты, нашчадкі афрыканскіх рабоў, астатнія — выхадцы з Эўропы і Паўночнай Амэрыкі.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзяленьне

У склад Бярмудаў уваходзяць дзевяць акругаў і два муніцыпалітэты (мястэчка Сэнт-Джордж) і места, сталіца і порт на востраве Бэрмуда — Гамільтан.

## Палітыка

Ангельскі губэрнатар распараджаецца пытаньнямі вонкавай палітыкі, абароны, паліцыі. Рэглямэнтацыяй унутранага жыцьця займаецца дзьвюхпалатны парлямэнт. Кіраўнік выканаўчай улады — прэм’ер-міністар.

## Глядзіце таксама

* Бэрмудзкі трыкутнік
# Гэнрык Пантопідан

|  |
| --- |
| Гэнрык Пантопідан |
| па-дацку: *Henrik Pontoppidan‎* |
|  |
|  Асабістыя зьвесткі  |
|  Нарадзіўся  | 24 ліпеня 1857* Фрэдэрысія, Vejle County[d], Данія
 |
|  Памёр  | 21 жніўня 1943 (86 гадоў)* Ordrup[d], Гентофтэ[d], Капенгаген[d], Данія
 |
|  Бацькі  | Dines Pontoppidan[d] |
|  Сужэнец  | Mette Marie Hansen[d] і Antoinette Kofoed[d] |
|  Літаратурная дзейнасьць  |
|  Род дзейнасьці  |  пісьменьнік
  |
|  Гады творчасьці  | 1881 — 1943 |
|  Жанр  | проза |
|  Мова  |  дацкая
 |
|  Прэміі  |  Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры (1917)
  |
|  Узнагароды  |  |
|  Подпіс  |  |
| **Гэнрык Пантопідан** у Вікісховішчы
 |

**Гэ́нрык Панто́підан** (па-дацку: *Henrik Pontoppidan‎*; 24 ліпеня 1857 — 21 жніўня 1943) — дацкі пісьменьнік-раманіст, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1917) «за праўдзівае апісаньне сучаснага жыцьця Даніі».

## Біяграфія

Гэнрык Пантопідан нарадзіўся ў Фрэдэрысіі на Ютляндзкай паўвысьпе ў шматдзетнай сям’і. Калі Гэнрыку было шэсьць гадоў, бацькі пераехалі ў цэнтральную частку Ютляндыі, у горад Рандэрс. Пасьля заканчэньня сярэдняй школы ён паступіў у Капэнгагенскі політэхнічны інстытут. У 1879 годзе ён кінуў інстытут і стаў настаўнікам у сялянскай школе ў Фрэрсьлеве, якую адкрыў яго брат Мартэн. У 1880 годзе ён служыў у арміі, а ў 1881 годзе ён ажаніўся з Мэтай Мары Гансэн, маладой сялянкай, зь якой ён пазнаёміўся падчас выкладаньня, пасьля ў іх было двое дзяцей.

У гэтым жа 1881 г. годзе адбыўся яго літаратурны дэбют — у тыднёвіку «За мяжой і дома» («Udeog Hjemme») быў апублікаваны яго аповяд «Канец жыцьця» («Et Endeligt»).

У 1892 годзе Пантопідан разьвёўся зь першай жонкай і ажаніўся з Антуанэтай Кофуд. Шлюб іх быў бязьдзетным, яна памерла ў 1928 годзе.

Ён памёр 21 жніўня 1943 году ў Капэнгагене.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Гэнрык Пантопідан** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Трылер

**Тры́лер** (анг. *thrill* — «вострыя адчуваньні») — асаблівы жанр кіно і літаратуры, у якіх спэцыфічныя сродкі павінны выклікаць у гледачоў або чытачоў трывожныя пачуцьці, занепакоенасьць, жах.

Сярод трылераў можна назваць эратычны трылер.

## Літаратура

* Великий тлумачний словник сучасної української мови / Голов. ред. В. Т. Бусел, редактори-лексикографи: В. Т. Бусел, М. Д. Василега-Дерибас, О. В. Дмитрієв, Г. В. Латник, Г. В. Степенко. — К.: Ірпінь: ВТФ «Перун», 2005. 2-ге вид. — 1728 с.
# Псыхалёгія

**Псыхалёгія** — навука, якая вывучае псыхічнае жыцьцё чалавека, псыхічныя станы, працэсы й асаблівасьці, а таксама іх разьвіцьцё ў дзейнасьці й камунікаваньні.

## Агульныя зьвесткі

Прадмет псыхалёгіі — успрыманьне, пачуцьці, перажываньні, думкі, памкненьні, усё тое, што зьяўляецца зьмесьцівам жыцьця. Нашмат раней фармаваньня навуковай псыхалёгіі існавала псыхалёгія жыцьцёвая (жыцьцёвыя веды людзей адзін аб адным). Навуковая адрозьніваецца ад жыцьцёвай сваёй пэўнасьцю, рацыянальнасьцю, асэнсаванасьцю, экспэрымэнтальнасьцю й канцэнтрацыяй ведаў.

## Гісторыя псыхалёгіі як навукі

### Псыхалёгія як навука аб душы

У гэты пэрыяд псыхалёгія існавала не як самастойная, навука, а існавала ў межах філязофскіх і мэдыцынскіх ведаў, яе прадметам зьяўлялася душа. Душа лічылася ўласьцівай як жывым, так і нежывым аб'ектам. Характэрны назіральныя дасьледаваньні й успрыманьне псыхічнага жыцьця чалавека як таямнічага й загадкавага. У час супрацьстаяньня двух філязофскіх школ, матэрыялістаў і ідэалістаў зьяўляецца першая псыхалягічная праца — «Аб душы» Арыстотэля.

### Псыхалёгія як навука аб сьвядомасьці

Этап пачынаецца з вучэньня Рэнэ Дэкарта (XV стагодзьдзе), які першы ўвёў паняцьці «рэфлексу» й «сьвядомасьці». Пад сьвядомасьцю ён разумеў здольнасьць думаць і адчуваць. У гэты пэрыяд зьяўляюцца першыя псыхалягічныя супольнасьці, інстытуты псыхалягічных ведаў. Сымбалічнай кропкай пачатку псыхалёгіі як самастойнай навукі лічыцца адкрыцьцё ў 1879 годзе ў Вене Вундтам першай лябараторыі для вывучэньня псыхічных зьяваў. На разьвіцьцё навукі пэўна паўплывала вучэньне Дарвіна, Сечынава, Паўлава. Разьвіваюцца сувязі з іншымі дысцыплінамі. Адным з самых вядомых напрамкаў гэтага тыпу — псыхааналіз Зыгмунда Фройда.

### Псыхалёгія як навука аб паводзінах

Асноўныя ідэі гэтага кірунку біхівіярызму сфармуляваў Джон Ўотсан у XIX стагодзьдзі. Паводле яго, псыхалёгія ня можа мець сьвядомасьць як прадмет, таму што тое, што аб'ектыўна немагчыма назіраць ці не існуе, ці недасягальна для вывучэньня. Прадметам псыхалёгіі жа зьяўляюцца паводзіны, якія разумеюцца як рэакцыя на пэўныя стымулы. У далейшым неабіхівіярысты зьмягчылі тэорыі Уотсана, дадаўшы да двухполюснай схемы жаданьні, матывы й памкненьні самаго чалавека.

### Псыхалёгія як навука аб фактах, мэханізмах і заканамернасьцях псыхікі й сьвядомасьці

У аснове тэорый сучаснай псыхалёгіі — першапачатковасьць матэрыі (галаўны мозг), сьвядомасьць — адлюстраваньне матэрыяльнага сьвету. Псыхіка ўспрымаецца як дзейнасьць мозгу, унутранае жыцьцё немагчыма без зьнешняга фізычнага.

## Месца псыхалёгіі ў навуцы

Сувязь псыхалёгіі з філязофіяй можна ўбачыць у іх агульнай гісторыі, а таксама ў пошуке адказаў на глябальныя экзыстэнцыяльныя пытаньні. Сувязь з натуральнымі навукамі бачная на прыкладзе мэдыцыны й у прыватнасьці фізіялёгіі вышэйшай нэрвовай дзейнасьці (ВНД). Агульная праблематыка зьвязвае псыхалёгію з сацыяльнымі навукамі. Яе мэта — абагульненьне й сынтэз дасягненьняў іншых навуковых дысцыплінаў, аб’ектам вывучэньня якіх зьяўляецца чалавек.
# Стакгольмская ратуша

Стакгольмская ратуша
**Стакгольмская ратуша** (па-швэдзку: *Stockholms stadshus*) — адна з галоўных турыстычных славутасьцяў Стакгольму.

Будынак быў пабудаваны ў 1911—1923 гадах паводле праекту Рагнара Эстбэрга (*Ragnar Östberg*). У ратушы праходзяць пасяджэньні гарадзкіх уладаў, праводзяцца важныя палітычныя перамовы, а таксама праходзіць банкет з нагоды ўручэньня Нобэлеўскай прэміі. Экскурсіі па залях ратушы магчымыя толькі з экскурсаводам. Вышыня ратушы — 106 м.

## Вонкавыя спасылкі

 **Стакгольмская ратуша** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Інфармацыя пра ратушу

59°19′39″ пн. ш. 18°03′18″ у. д.
# Акр

**Акр** (па-ангельску: *acre*) — зямельная мера, ужываная ў шэрагу краін, якія выкарыстоўваюць ангельскую сыстэму мер (напрыклад, у Вялікабрытаніі, ЗША, Канадзе, Аўстраліі і іншых).

1 акр = 4 руда = 4046,86 м2= 4840 квадратным ярдам = 40,46 арам = 888,97 квадратным сажням = 0,37 дзесяціны
30 акраў = 1 зямельнаму ярду
640 акраў = 1 квадратнай мілі
## Гісторыя

Акр першапачаткова пазначаў плошчу зямлі, якая апрацоўвалася ў дзень адной парай быкоў.

## Глядзіце таксама

* Гектар
* Ар
# Акцыя

**Акцыя** (пай; франц. *action*) — каштоўная папера, што выпускаецца акцыянэрным таварыствам і ўвасабляе сабою ўдзел ейнага трымальніку (акцыянэру) у капітале таварыства. Уладальніку акцыі даюцца асаблівыя маёмасныя і асабістыя правы:

* права на атрыманьне дывідэндаў, у залежнасьці ад прыбытку АТ
* права на ўдзел у кіраваньні акцыянэрным таварыствам, галасуючы на агульных сходах акцыянэраў
* права на атрыманьне часткі маёмасьці пасьля ліквідацыі.

Правы рэалізуюцца прапарцыйна колькасьці акцыяў ва ўладаньні акцыянэра.

## Клясыфікацыя

* **Простая акцыя**: дае асноўныя правы на ўласнасьць карпарацыі. Трымальнікі простых акцыяў маюць права:
	+ абіраць раду дырэктараў
	+ уплываць на ключавыя пытаньні
	+ на рэштавых правох удзельнічаць у актывах пры ліквідацыі таварыства (пасьля таго, як будуць уплочаныя ўсе пазыкі і сваю долю атрымаюць прывілеяваныя акцыянэры)

* **Прывілеяваная акцыя**: дае ўладальніку пэўныя прывілеі ў параўнаньні з трымальнікамі простых акцыяў. Прывілеі могуць заключацца ў:
	+ атрыманьне дывідэндаў сталага, фіксаванага памеру
	+ у пераважным атрыманьні рэштаў маёмасьці пры ліквідацыі
	+ права выкупу акцыяў эмітэнта на ільготных умовах.

Пры гэтым прывілеяваныя акцыі звычайна ня маюць права голасу на сходах акцыянэраў, за выключэньнем некаторых пытаньняў (ліквідацыя, рэарґанізацыя і інш.)

## Крыніцы
# Атмасфэрны ціск

Баромэтар — прыбор для вымярэньня атмасфэрнага ціску
**Атмасфэ́рны ціск** — гідрастатычны ціск атмасфэры на ўсе зьмешчаныя ў ёй прадметы і зямную паверхню. Атмасфэрны ціск ствараецца гравітацыйным прыцягненьнем паветра да Зямлі.

У 1643 годзе Эвангеліста Тарычэльлі паказаў, што паветра мае вагу. Сумесна з У. Вівіяні, Тарычэльлі правёў першы вопыт па вымярэньні атмасфэрнага ціску і вынайшаў *трубку Тарычэльлі* (першы ртутны баромэтар), — шкляную трубку, у якой няма паветра. У такой трубцы ртуць паднімаецца на вышыню каля 760 мм.

На зямной паверхні атмасфэрны ціск зьмяняецца ад месца да месца і ў часе. Асабліва важныя вызначальныя надвор’е непэрыядычныя зьмены атмасфэрнага ціску, зьвязаныя з узьнікненьнем, разьвіцьцём і разбурэньнем абласьцей высокага ціску (антыцыклёнаў), якія павольна рухаюцца і адносна велізарных віхроў (цыклёнаў), у якіх пануе паніжаны ціск і яны вельмі хутка перамяшчаюцца. Адзначаныя ваганьні атмасфэрнага ціску на ўзроўні мора ў межах 684—809 *мм рт. сл.*

Нармальным атмасфэрным ціскам завуць ціск у 760 *мм рт. сл.* (101 325 Па).

Атмасфэрны ціск памяншаецца па меры павелічэньня вышыні, паколькі ён ствараецца толькі вышэйлеглым пластом атмасфэры. Залежнасьць ціску ад вышыні апісваецца г. зв. барамэтрычнай формулай. Вышыня, на якую трэба падняцца або апусьціцца, каб ціск зьмянілася на 1 гПа, завецца барычнай (барамэтрычнай) прыступкай. У зямной паверхні пры ціску 1000 гПа і тэмпэратуры 0 °С яна роўная 8 м/гПа. З ростам тэмпэратуры і павелічэньнем вышыні над узроўнем мора яна ўзрастае, г. зн. яна проста прапарцыйная тэмпэратуры і зваротна прапарцыйная ціску. Велічыня, зваротная барычнай прыступцы, — вэртыкальны барычны градыент, г. зн. зьмена ціску пры ўзняцьці або апусканьні на 100 мэтраў. Пры тэмпэратуры 0 °C і ціску 1000 гПа ён роўны 12,5 гПа.

На мапах ціск паказваецца з дапамогай ізабар — лініяў, якія злучаюць кропкі з аднолькавым прыземным атмасфэрным ціскам, прыведзеным да ўзроўню мора.

## Глядзіце таксама

* Нармальныя ўмовы

## Крыніцы
# Тыбэцкае нагор’е

Мапа Тыбэцкага нагор’я
**Тыбэцкае нагор’е**, ці **Гімалайскае нагор’е**(па-кітайску: 青藏高原, піньінь: *Qingzang Gaoyuan*) — самае вялікае па плошчы (каля 2,5 млн км²) і найвышэйшае (сярэдняя вышыня 4877 м) нагор'е сьвету. Займае паўднёвую частку Цэнтральнай Азіі, пераважна на тэрыторыі Кітаю.

Абмежавана горнымі сыстэмамі: на захадзе — Памір і Гіндукуш, на поўначы — Куньлунь, на ўсходзе — Сіна-Тыбэцкія горы, на поўдні — Гімалаі. Плошча каля 2 млн км². У рэльефе спалучаюцца горныя сьцягі вышынёю да 6000—7000 м, падзеленыя шырокімі, плоскімі або слабаўзгорыстымі раўнінамі вышынёй 4000—5000 м.

## Геалёгія

Раўніны складзены з пясчанікаў, вапнякоў, кварцытаў, гліністых сланцаў, хрыбты — з гранітаў і гнэйсаў. Паўночная частка ўтварылася ў пэрыяд гэрцынскай, сярэдняя — ціхаакіянскай, паўднёвая — альпійскай складкавасьцяў. У пэрыяд альпійскай складкавасьці адбылося агульны ўздым Тыбэцкага нагор’я. На паўднёвай ускраіне, уздоўж паўночных схілаў Гімалаяў — тэктанічны прагін. Многія раёны сэйсмічныя, ёсьць гарачыя крыніцы, у тым ліку мінэральныя. Радовішчы золата, каляровых мэталяў, каменнага вугалю, гаручых сланцаў, жалезнай руды, сурмы, мыш'яку, каменнай солі і інш.

## Клімат

Тыбэцкае нагор’е
Клімат Тыбэцкага нагор’я рэзка кантынэнтальны, халодны. Сярэдняя гадавая тэмпэратура 0—5°С. Ападкаў на поўначы 100—200 мм, на поўдні 500—700 мм за год. Бываюць моцныя вятры. На раўнінах зіма бясьсьнежная. У далінах на паўднёвага ўсходу клімат больш мяккі, ападкаў да 400 мм за год. Сьнегавая лінія на вышыні 5000—6000 м (самая высокая на Зямлі), ледавікі найбольш часта сустракаюцца ў Каракаруме.

## Гідраграфія

Рачная сетка рэдкая. Рэкі горныя, парожыстыя, ледавіковага і сьнега-дажджавога жыўленьня, багатыя гідраэнэргіяй. На поўначы рэкі ўпадаюць у бясьсьцёкавыя салёныя азёры (найбольшае Намца). На поўдні і ўсходзе вытокі вялікіх рэк Азіі: Інд, Брахмапутра, Салуін, Хуанхэ, Янцзы, Мэконг і іх прытокаў.

## Флёра і фаўна

Пераважае расьліннасьць высакагорных пустынь і паўпустынь на маламагутных горна-пустынных глебах. У паўночнай частцы нагор’я і на паўднёвым захадзе — нізкая травяная расьліннасьць, значныя тэрыторыі заняты друзавай або саланчаковай пустыняй. Характэрныя прадстаўнікі расльіннасьці — тыбэцкая асака і балотніца. На поўдні трапляюцца ўчасткі горных стэпаў. Лясы на крайнім усходзе (елка, хвоя, бяроза) і ў далінах на паўднёвым усходзе (тугайныя лясы — лаза, таполя, ціс, падуб, хвойныя). Жывёльны сьвет: на поўначы характэрны капытныя — як, кулан, антылёпы аронга і ада, архар, блакітны баран. Ёсьць мядзьведзі, воўк, ліс, шакал, зайцы, пішчухі, тарбаган; з птушак — барадач-ягнятнік, гімалайскі сіп, арлан-даўгахвост, тыбэцкі ўлар, тыбэцкая саджа і інш. На поўдні (асабліва ў далінах) трапляюцца тыгар, кабарга, газэль, выдра, янот, малпы макакі; з птушак — каршун, сава, сокал і інш.

## Гаспадарчая дзейнасьць

У далінах і горных схілах сеюць галазёрны ячмень, авёс, гарох, грэчку; вядзецца адгонная жывёлагадоўля.

## Крыніцы
# Выпраменьваньне

Адлюстраваньне пранікальных мажлівасьцяў трох кшталтаў іянізуючай радыяцыі. Альфа-часьцінка (α) спыняецца аркушам паперы, бэта-часьцінка (β) — лістом алюміну. Гамма-хвалі (γ) праходзяць і скрозь тоўсты пласт волава, але магутнасьць у час праходжаньня скрозь матэрыю зьніжаецца.
**Выпраменьваньне** — працэс выпрамяненьня і распаўсюджваньня ў прасторы энэргіі ў выглядзе хваляў і часьцінак. Паводле спосабу ўзаемадзеяньня з матэрыяй выпраменьваньне падзяляюць на два кшталты: іянізавальнае і неіянізавальнае. Іянізуючае выпраменьваньне таксама называюць *радыяцыяй*. Узорамі неіянізуючага выпраменьваньня зьяўляюцца радыёхвалі, цяпло і сьвятло. Часьцінкі або хвалі *выпрамяняюць* (то бок зыходзяць ва ўсі бакі ад крыніцы выпраменьваньня), што прывяло да ўласнай сыстэмы фізычных вымярэньняў, якія выліліся ў навуку радыямэтрыя.

## Выкарыстаньне выпраменьваньня

### Мэдыцына

Выпраменьваньне, галоўным чынам — электрамагнітнае — выкарыстоўваецца для дыягностыкі, лекаваньня і дасьледваньняў. Так, рэнтгенаўскія хвалі праходзяць скрозь цягліцы і іншыя мяккія тканкі, але спыняюцца перад шчыльнымі часткамі цела і ўтварэньнямі. Гэтая ўласьцівасьць дапамагае лекарам лякалізаваць пашкоджаньні касьцей або злаякасныя пухліны. Апошнія таксама паддаюцца лекаваньню: радыяцыя іянізуе вузы пухліны і або забівае яе, або спыняе яе рост.

### Камунікацыі

Усе сучасныя сродкі сувязі выкарыстоўваюць электрамагнітнае выпраменьваньне. Бяздротавую сувязь забясьпечвае радыёвыпраменьваньне, а ў оптавалакне з-за малога каэфіцыенту паглынаньня звычайна выкарыстоўваецца інфрачырвонае выпраменьваньне.

### Навука

Дасьледнікі выкарыстоўваюць уласьцівасьці радыяактыўных атамаў для вызначэньня ўзросту арганічных матэрыялаў. Узрост у іх вызначаецца радыявугляродным аналізам паводле колькасьці пазасталага нестабільнага ізатопу вугляроду-14. Пазначаныя атамы выкарыстоўваюцца для адсочваньня распаўсюджаньня забруджвальнікаў у асяродзьдзі або розных рэчываў у арганізмах.

## Крыніцы
# Этнас

**Э́тнас** (ад грэц. *ἔθνος* — народ) — сукупнасьць людзей, якая сфармавалася на пэўнай тэрыторыі, мае асаблівасьці біялягічнага (зьнешні выгляд), сацыяльнага (сямейна-побытавыя, грамадавыя і іншыя дачыненьні паміж людзьмі), культурнага (мова, духоўная і матэрыяльная культура), псыхалягічнага (псыхічны склад, сьвядомасьць) характару пры наяўнасьці ў яе сябраў групавой самасьвядомасьці (этнічная самасьвядомасьць), якая адлюстроўвае ўвесь комплекс пералічаных асаблівасьцяў і параўноўвае сваю супольнасьць зь іншымі па дадзеных прыкметах.

Сынонімы — народ, племя.

## Глядзіце таксама

* Сьпіс этнасаў паводле сем'яў і групаў
* Этнаграфія
* Этналёгія

## Літаратура

* Мікуліч Т. М. Гісторыя развіцця этнічнай самасвядомасці беларусаў: Вучэбны дапаможнік. — Гродна: ГрДУ, 1998. — 40 с.