Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Штат (тэрыторыя)

**Штат** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў шэрагу фэдэратыўных краінаў. У некаторых іншых краінх можа называцца інакш, як то правінцыя, рэгіён, кантон, зямля, вобласьць, эмірат. Штат ня мае міжнароднага сувэрэнітэту, бо паўнамоцтвы падзеленыя паміж іншымі фэдэраванымі штатамі і фэдэральным урадам. У адрозьненьне ад міжнародных сувэрэнных дзяржаваў, якія валодаюць гэтак званым вэстфальскім сувэрэнітэтам, то бок які мае іхны фэдэральны ўрад, штаты маюць паўнамоцтвы ў межах унутранага або фэдэральнага заканадаўства.

Штаты ў фэдэрацыі ня маюць статусу суб’ектаў міжнароднага права. Замест гэтага фэдэральны зьвяз, то бок фэдэрацыя, як адзіная адзінка ёсьць сувэрэннай дзяржавай у міжнародным праве. У залежнасьці ад канстытуцыйнай структуры канкрэтнай фэдэрацыі, штат можа мець розныя ступені заканадаўчай, судовай і адміністрацыйнай юрысдыкцыі над вызначанай тэрыторыяй і ёсьць формай рэгіянальнага ўраду. Тым ня менш штат можа ствараць міжнародныя прадстаўніцтвы, напрыклад дзеля прасоўваньня гандлю або турызму, але ён дзеіць выключна ў межах гандлёвай палітыкі або іншага адпаведнага заканадаўства сваёй фэдэрацыі і краіны. Ён таксама можа браць удзел у міжнародных рэгіянальных пагадненьнях у межах законаў сваёй фэдэрацыі і краіны, напрыклад дзеля аховы памежных рэсурсаў або іншых агульных пытаньняў.

На штаты падзяляюцца Аўстралія, Бразылія, Вэнэсуэла, ЗША, Індыя, Мэксыка і шэраг іншых дзяржаваў. Слова «штат» мае аналягі ў эўрапейскіх мовах, а ў канчатковым выніку паходзіць ад лацінскага слова status, што азначае стан або статус.

## Крыніцы
# Картаграфія

Так выглядалі мапы старажытных рымлян: Пэйтынгэрава табліца.
**Картагра́фія** (ад грэцкай χάρτης — «карта» і γράφειν — «маляваць») — навука аб дасьледаваньні, мадэляваньні і адлюстраваньні прасторавага разьмяшчэньня, спалучэньня і ўзаемасувязі аб’ектаў і зьяваў прыроды і грамадзтва (геаграфічнай абалонкі Зямлі). У больш шырокай трактоўцы картаграфія ўключае тэхналёгію і вытворчую дзейнасьць.

Аб’ектамі картаграфіі зьяўляюцца плянэта Зямля, нябесныя целы, зорнае неба і Сусьвет. Найбольш папулярнымі прадуктамі картаграфіі (зразумелымі большасьці людзей) зьяўляюцца вобразна-знакавыя мадэлі прасторы ў выглядзе: плоскіх мапаў, рэльефных і аб’ёмных мапаў, глёбусаў. Яны могуць быць прадстаўлены на цьвёрдых, плоскіх або аб’ёмных матэрыялах (папера, плястык) або ў выглядзе малюнка на відэаманіторы.

## Вонкавыя спасылкі

* Google мапы (бясплатны сайт з вэктарнымі мапамі, касьмічнымі здымкамі і маршрутамі праезду)
* Яндэкс. Мапы
* OpenStreetMap (свабодна рэдагаваная мапа ўсяго сьвету. Дазваляе сумесна праглядаць, зьмяняць і выкарыстоўваць геаграфічныя зьвесткі ў любым пункце Зямлі)
# Часопіс

Часопісы
**Часо́піс** (ча́сапіс, журна́л'; франц. *Journal*) — друкаванае пэрыядычнае выданьне. Побач з газэтай, часопіс зьяўляецца адным з асноўных сродкаў масавай інфармацыі і прапаганды, аказвае ўплыў на грамадзкую думку, фармуючы яе ў адпаведнасьці з інтарэсамі вызначаных ідэалягічных групаў, грамадзкіх клясаў, палітычных партыяў, арганізацыяў.

Са зьяўленьнем тэхналёгій кампутарнай вёрсткі і распаўсюджваньнем камэрцыйных друкарняў з магчымасьцю поўнакаляровага друку ў Беларусі канца XX — пачатка XXI стагодзьдзя, часопісы сталі асноўным рэкляманосьбітам для тавараў кляса «прэміум». Часопісы як правіла, адрасаваныя да канкрэтнае аўдыторыі чытачоў.

У Беларусі, як увогуле і ў сьвеце часопісы былі адным з асноўных відаў СМІ на працягу XIX і XX стагодзьдзя. Зараз пад уплывам нарастаньня новых тэхналёгій перадачы інфармацы, кшталту Інтэрнэта, часопісы пачалі адмаўляцца ад папяровых вэрсій і выходзіць толькі ў электронным выглядзе. Так напрыклад вырашылі зрабіць выдаўцы часопіса *«Life»*.

## Віды

Часопісы, як і газэты, клясыфікуюцца:

* па пэрыядычнасьці — не бывае штодзённых часопісаў, распаўсюджаны штотыднёвыя і штомесячныя, а таксама бываюць такія, якія выходзяць два разы на месяц, раз у два месяца, раз на квартал;
* па фармаце;
* па тэматыцы;
* па характары падачы інфармацыі.

## Асаблівасьці

З-за таго, што часопісы выходзяць у сьвет радзей, чым газэты, яны адрозьніваюцца нізкай апэратыўнасьцю падачы інфармацыі, затое ў іх больш магчымасьцяў для падрабязнага аналізу падзеяў, разважаньняў, падвядзеньня вынікаў і г. д.

## Гісторыя

Першым часопісам у сьвеце лічыцца амэрыканскі «*The Gentleman's Magazine*», першы нумар якога зьявіўся ў 1731.

## Беларусь

У 2010 годзе з 885 найменьняў часопісаў толькі 147 (16%) выходзіла па-беларуску. З гадавога накладу ў 59 млн. асобнікаў на беларускай мове выдалі толькі 3,2 млн. (5,4%).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Часопіс** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# 1953

|  |
| --- |
| Гады |
| 1950 · 1951 · 1952 — **1953** — 1954 · 1955 · 1956 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1930‑я · 1940‑я — **1950‑я** — 1960‑я · 1970‑я |
| Стагодзьдзі |
| XIX ст. — **XX стагодзьдзе** — XXI ст. |

| 1953 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1953 *MCMLIII* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2706 |
| Армянскі каляндар | 1402 ԹՎ ՌՆԲ |
| Каляндар Багаі | 109 — 110 |
| Бізантыйскі каляндар | 7461 — 7462 |
| Бірманскі каляндар | 1315 |
| Будысцкі каляндар | 2497 |
| Каляндар бэрбэраў | 2903 |
| Габрэйскі каляндар | 5713 — 5714 |
| Галяцэнскі каляндар | 11953 |
| Іранскі каляндар | 1331 — 1332 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 2008 — 2009 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1875 — 1876 |
|  · *Калі-юга* | 5054 — 5055 |
| Карэйскі каляндар | 4286 |
| Кітайскі каляндар | 4649 — 4650 |
| Копцкі каляндар | 1669 — 1670 |
| Мусульманскі каляндар | 1372 — 1373 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2496 |
| Этыёпскі каляндар | 1945 — 1946 |

**1953** (MCMLIII) — звычайны год Грыгарыянскага календара, які пачынаецца ў чацьвер; 1953-і год нашай эры (н. э.) і *ад Нараджэньня Хрыстовага* (Н. Хр.); 953-і год II тысячагодзьдзя, 53-і год XX стагодзьдзя і 4-ы год 1950-га дзесяцігодзьдзя.

## Падзеі

* 7 студзеня — прэзыдэнт Гары С. Труман абвяшчае, што ЗША зрабілі вадародную бомбу
* 11 лютага — СССР ірве дыпляматычныя стасункі з Ізраілем
* 29 траўня — першае ўзыходжаньне на Эвэрэст (Тэнцынг Норгэм і Эдмунд Гілары)
* 24 верасьня — створаны Інстытут фізыкі Польскай акадэміі навук
* 1 кастрычніка — заснаваны Беларускі інстытут інжынэраў чыгуначнага транспарту ў Гомлі
* 9 лістапада — Камбоджа здабыла незалежнасьць

## Нараджэньні

* 24 студзеня — Аляксандар Краўцоў, расейскі спартовы дзяяч
* 16 сакавіка — Рычард Столман, заснавальнік руху вольнага праграмнага забесьпячэньня
* 7 чэрвеня — Лібушэ Шафранкава, чэская акторка
* 25 жніўня — Уладзімер Арлоў, беларускі пісьменьнік
* 7 лістапада — Уладзімер Голуб, беларускі мастак
* 16 лістапада — Аляксандар Пракапенка, беларускі футбаліст
* 26 сьнежня — Тоамас Хэндрык Ільвэс, эстонскі палітык, прэзыдэнт Эстоніі

## Сьмерці

* 24 лютага — Эміль Фельдарф, польскі генэрал-падпольнік
* 5 сакавіка — Іосіф Сталін, кіраўнік СССР
* 5 сакавіка — Сяргей Пракоф'еў, расейскі кампазытар
* 27 красавіка — Мод Гон, ірляндзкая грамадска-палітычная дзяячка
* 27 красавіка — Янка Саланевіч, расейскі тэарэтык манархізму
* 16 ліпеня — Хілэр Бэлак, брытанскі пісьменьнік
* 28 верасьня — Эдвін Хабл, амэрыканскі астраном
# Заходняя Бэнгалія

|  |
| --- |
| Заходняя Бэнгалія |
| Герб  |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Краіна  | * Індыя
 |
|  Статус  | штат Індыі[d] |
|  Адміністрацыйны цэнтар  | Калката |
|  Дата ўтварэньня  | 14 жніўня 1947 |
|  Кіраўнік  | Сувэнду Адгікары[d] |
|  Афіцыйныя мовы  | бэнгальская мова, ангельская, нэпальская мова, гіндзі, арыя[d], панджабі[d], санталі[d], урду, Rangpuri[d], Rajbanshi[d], Kudmali[d], Kurukh[d] і тэлугу |
|  Насельніцтва  | * ▲91 276 115 чал. (2011)
 |
|  Плошча  | * 88 752 км²
 |
|  Вышыня па-над узр. м.  **·** сярэдняя вышыня  |  500 м |
|  Месцазнаходжаньне  |
|  |
|  Мэдыя-зьвесткі  |
|  Часавы пас  |  стандартны індыйскі час
  |
|  Код ISO 3166-2  | IN-WB |
|  Код аўтам. нумароў  | WB |
|  Афіцыйны сайт |
|    Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы  |

**Заходняя Бэнгалія** (па-ангельску: *West Bengal*) — штат на ўсходзе Індыі, на ўзбярэжжы Бэнгальскай затокі. Займае 18-е месца сярод штатаў па плошчы (88 752 км²) і 4-е паводле насельніцтва (90,3 млн чалавек, 2010). Адміністрацыйны цэнтар — Калката. Мяжуе з Банглядэш, Бутанам, Нэпалам, штатамі Асам, Сыкім, Арыса, Джхаркханд, Біхар. Кіруючая партыя (на працягу трох дзесяцігодзьдзяў) — Камуністычная партыя Індыі (марксісцкая).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Урад штата
# Маары (мова)

|  |
| --- |
| Маары |
|  |
|  |
|  Ужываецца ў  | * Новая Зэляндыя
 |
|  Рэгіён  | Паўночны востраў |
|  Колькасьць карыстальнікаў  | * 213 849 чал. (7 сакавіка 2023)
 |
|  Афіцыйны статус  |
|  Рэгулюецца  | Камісія маарыйскай мовы[d] |
|  Статус:  | 6b Пад пагрозай[d] |
|  Пісьмо  | маарыйскае пісьмо[d] і Māori Braille[d] |
|  Коды мовы  |
|  ISO 639-1  | mi |
|  ISO 639-3  | mri |

**Ма́ары** ([ˈmaːɔɾi],  te reo Māori  альбо проста *te reo*) — палінэзійская мова карэннага насельніцтва Новай Зэляндыі — маары. Нароўні з ангельскай і новазэляндзкай мовай глуханямых маары зьяўляецца афіцыйнай мовай Новай Зэляндыі.

Да кантакту з эўрапейцамі маары ня мелі пісьмовасьці. З XIX стагодзьдзя пры дапамозе ангельскіх пратэстантаў прынялі лацінку. Аднак рост эўрапейскага насельніцтва паступова стаў выцясьняць мову маары з побыту. У пачатку XX стагодзьдзя карыстацца маары забаранілі ў школах. У другой палове стагодзьдзя паўстаў рух за адраджэньне мовы, што дазволіла спыніць ейны заняпад. «Акт пра маарыйскую мову» 1987 году абвясьціў яе другой афіцыйнай мовай Новай Зэляндыі.

Паводле перапісу 2018 року колькасьць носьбітаў мовы складае да 190 000 чалавек, альбо 4% усяго насельніцтва. Пры гэтым «добра» ёй валодаюць каля 50 000 чалавек. Паводле стану на 2023  каля 7% шкаляроў навучаюцца на маары цалкам ці прынамсі часткова, яшчэ 24% вывучаюць яе як дадатковую.

## Клясыфікацыя

Належыць да ўсходнепалінэзійскай групы моваў, да якой таксама належаць Таіці, рапануйская, гавайская, дыялекты выспаў Кука і некаторыя іншыя.

Найбліжэйшымі паводле сваяцтва мовамі зьяўляюцца самоа і гавайская мова.

## Крыніцы
# Канчатак

**Канча́так** (фле́ксія) — службовая марфэма, якая разьмяшчаецца пасьля кораня або суфікса, пры дапамозе якой утвараюцца ня новыя словы, а граматычныя, сынтаксычныя формы аднаго і таго ж слова.

## Асаблівасьці канчаткаў

* Выступаюць толькі як формаўтваральныя сродкі.
* Ужываюцца, як правіла, на канцы слова і замыкаюць марфэмны рад (выключэньне: словы з постфіксам).
* Не ўваходзяць у аснову слова, не дапаўняюць яго лексычнае значэньне, выражаюць толькі граматычнае значэньне.
* Канчаткі — марфэмы парадыгматычныя. Парадыгму канчаткаў ня маюць нязьменныя словы (інфінітывы, дзеепрыслоўі, прыслоўі, безасабова-прэдыкатыўныя словы, нескланяльныя назоўнікі і прыметнікі).

## Віды канчаткаў

### Паводле фанэмнага складу

* Аднафанэмныя (складаюцца з адной фанэмы).
* Двухфанэмныя (складаюцца зь дзьвюх фанэмаў).
* Трохфанэмныя (складаюцца з трох фанэмаў).

### Паводле разьмяшчэньня

* Зьнешнія канчаткі (канцавыя марфэмы) .
* Унутраныя канчаткі (знаходзяцца паміж 2 асновамі або 2 каранямі). Унутр флексію маюць складаныя словы, у якіх абедзьве часткі скланяюцца.

### Паводле выражанасьці

* Матэрыяльна выражаныя.
* Нулявыя.

## Літаратура

* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.