# Францішкане

|  |
| --- |
| Францішкане |
|  |
| Абрэвіятура |
OFM — Ordo Fratrum Minorum (лац.) |
| Папярэднік |
Францішкане. 24 лютага 1209 (817 гадоў таму) заснаваны Францішкам Азіскім у Італіі |
| Наступнік |
Ордэн братоў меншых абзэрвантаў
Ордэн братоў меншых канвэнтуалаў
Ордэн братоў меншых капуцынаў |
| Дата ўтварэньня |
1 чэрвеня 1517 (509 гадоў таму) |
| Тып |
мужчынскі жабрацкі рэлігійны ордэн |
| Юрыдычны статус |
Інстытут кансэкраванага жыцьця - мужчыны |
| Мэта |
Пашырэньне хрысьціянства |
| Штаб-кватэра |
General Curia |
| Месцазнаходжаньне |
Рым (Італія) Via di S. Maria Mediatrice, 2500165 Roma, Italia |
| Матчына кампанія |
Каталіцкая Царква |
| Зьвязаныя кампаніі |
Ордэн Братоў Меншых Абзэрвантаў (1517) па-лацінску: *Ordo Fratrum Minorum de Observantia*
Ордэн Братоў Меншых Канвэнтуалаў (1517)
Ордэн Братоў Меншых Капуцынаў (1525) |
| Сайт |
OFM |

**Францішкане** — манахі каталіцкага жабрацкага ордэна, створанага ў Італіі ў 1209 годзе і названага імем заснавальніка Францішка Азіскага (1181–1226, кананізаваны 9 ліпеня 1228 году папам Рыгорам IX-м) з мэтай захаваньня Эвангельля, насьледаваньня Ісусу Хрысту праз паслушэнства, беднасьць, цнатлівасьць, апасталат і казаньне слова Божага. Францішкане былі вандроўнымі манахамі, паходзілі зь беднага насельніцтва й прапаведвалі аскетызм. Актыўна процістаялі рэфармацыйнаму руху, удзельнічалі ў інквізыцыі, вялі шырокую місіянэрскую дзейнасьць, выкладалі ў школах і на катэдрах унівэрсытэтаў.

Францішак прыняў простую туніку, якую насілі сяляне, як рэлігійную звычку для свайго ордэна, і прымусіў іншых, хто хацеў далучыцца да яго, зрабіць тое ж самае.
Апранаюцца манахі францішкане ў чорны хабіт, падперазаны вяроўкай, да якой прывязаныя ружанец (па жаданьню), круглы кароткі клабук і сандалі. Але ў капуцынаў хабіт карычневага колеру.

## Гісторыя

У 1208 Францішак Асізскі з групай аднадумцаў пачаў прапаведаваць у горадзе Асізі й навакольлі неабходнасьць духоўнага абнаўленьня й вяртаньня да жыцьця апостальскіх часоў. У 1209 годзе папа Інакенціюс III вусна пацьвердзіў складзены Францішакам Асізскім статут новай абшчыны (протастатут). У 1221 Францішак Асізскі з Цэзарыем са Сьмірны распрацавалі новы статут, адрэдагаваны кардыналам Угаліна й зацьверджаны ў 1223 годзе папам Ганорыюсам III-м. Ордэн падзяляўся на правінцыі й кустодыі, капітулы праводзіліся раз у 3 гады. Статут францішканаў адмаўляў асабістую, і калектыўную ўласнасьць, што рабіла ордэн мабільным і надавала яму характар жабрацкага й вандроўнага.

У 1274 годзе Другі Ліёнскі сабор зацьвердзіў чатыры галоўных жабрацкіх манаскіх ордэнаў: францішканаў, кармэлітаў , дамініканаў, аўгустынцаў.

Каля 1237 францішкане зьявіліся ў Польшчы, адкуль пазьней як місіянэры праніклі ў ВКЛ у час княжаньня Гедзіміна (1316—1341) ў Наваградак і Вільню.

Першапачатковае правіла сьвятога Францішка, зацьверджанага Папам, забараніла права ўласнасьці на маёмасьць, патрабуючы ад сяброў прасіць ежу падчас прапаведаваньня. Жабрацтва, якое патрабавалася ад сябраў, была аслаблена ў канчатковым пераглядзе гэтага правіла ў 1223 годзе й ступень выкананьня яго заставалася галоўнай крыніцай канфліктаў, расколаў і прычынай зьяўленьня ў ордэне плыняў: абзэрвантаў (па-лацінску: *regularis observantia*) – прыхільнікаў радыкальнага стылю жыцьця й выкананьня першапачатковага францысканскага правіла й канвэнтуалаў (па-лацінску: *conventualis* — монастырскі) — прыхільнікаў стрыманага стылю жыцьця, які вёў да адмовы ад абсалютнага патрабаваньня жабрацтва.

Патрабаваньні выкананьня першапачатковага манаскага правіла (па-лацінску: *regularis observantia*), больш строгага статута Францішка Асізскага зьявіліся ў канцы XIII — пачатку XIV ст. і рэалізаваліся ў XV ст. калі іх падтрымалі чатыры вучоныя італьянскія прапаведнікі — Бернардын Сіенскі, Якуб Маркскі, Ян Капістран, Альбэрт Сартэанскі. У 1415 годзе францішканскі прапаведнік Бернардын Сіенскі зьвярнуўся да папы рымскага Марціна V-га з просьбай пацьвердзіць першапачатковы статут Францішка Асізскага й Канстанцкі сабор у 1415 годзе задаволіў просьбу францішканскага прапаведніка Бэрнардына Сіенскага. У 1431 годзе пры папе Эўгеніюшы IV-м францішканы-абзэрванты атрымалі права ўвесьці пасаду генэральнага вікарыя. Першым Генэральным Вікарыям стаў Бернарын Сіенскі. Канчатковы разрыў францішканаў-канвентуалаў з ордэнам францішканаў-абзэрвантаў адбыўся ў 1 чэрвеня 1517 пры папе Льву X-м. На тэрыторыі Кароны й ВКЛ за ім захавалася назва «францышкане», а францышкане-абзэрванты атрымалі назву Бэрнардыны (ад назвы першага кляштара сьв. Бэрнардына Сіенскага(pl) ў Кракаве).

Характэрнымі рысамі ордэна францішканаў-канвэнтуалаў стала аслабленьне радыкальных патрабаваньняў жабрацтва паводле інтэрпрэтацыі статута св. Францішка й булы папы Клімэнта X. З 1565 ордэн атрымаў дазвол прымаць у дар і карыстацца рухомай маёмасьцю, валодаць касьцёламі й кляштарамі (канвэнтамі), якія зьяўляліся агульнай уласнасьцю; сьвятарскі профіль, што зрабіла магчымым выкананьне пастырскіх абавязкаў; правядзеньне незалежных капітул; выбары кіраўніка ордэна (у 1566 яму нададзены тытул генэральнага магістра (міністра)); утрыманьне калегіюмаў, якія мелі характар унівэрсытэцкіх тэалягічных курсаў з правамі наданьня акадэмічных ступеняў і патрабаваньнем адкрыцьця ў кожнай правінцыі ордэна гімназіі з пачатковым гуманітарным і філясофска-тэалягічным навучаньнем.

## Гісторыя францішканаў у ВКЛ

У ВКЛ францышкане пачалі місіянэрскую дзейнасьць пры вялікім князі Гедзіміне. Вялікі ўклад у распрацоўку адміністрацыйнай структуры й арганізацыю рымска-каталіцкай царквы ў дзяржаве зрабілі біскупы Андрэй Васіла й Якуб Пліхта. Першы кляштар (канвэнт) ордэна заснаваны ў Вільні ў сярэдзіне 14 ст. У гэты час адчынены кляштары ў Ашмянах і Лідзе (скасаваны ў 1466 г.) і ў 2-й-пал. 14 ст. ў Пінску, якія ўваходзілі ў Польскую правінцыю.

Падзел францішканаў-канвентуалаў з ордэнам францішканаў-абзэрвантаў адбыўся ў 1 чэрвеня 1517 пры папе Льву X-м. На тэрыторыі Кароны й ВКЛ за ім захавалася назва «францышкане», а францышкане-абзэрванты атрымалі назву Бэрнардыны.

У 1625 створана самастойная Руска-Літоўская правінцыя сьв. Антонія Падуанскага, у 1686 яна падзелена на Рускую й Літоўскую правінцыі сьв. Казімера. У 1772 годзе Літоўская правінцыя падзялялася на 4 кустодыі ў якіх дзейнічаў 31 кляштар, зь іх 21 знаходзіўся на беларускіх землях. У *Віленскую кустодыю* ўваходзілі Ашмяны, Гальшаны, Івянец, Менск, Навагрудак, Шайбакі; у *Горадзенскую* – Горадня, Дарагічын, Лапенеўцы, Пінск, Сьвіслач; у *Ковенскую* – Паставы, Празарокі, Удзела; у Полацкую – Губін, Дзісна, Лукомль, Ворша, Полацак, Сянно, Мацевічы.

У 1819 годзе Літоўская правінцыя паводле загаду царскіх улад аб'яднана з Рускай, сядзіба правінцыяла знаходзілася ў Вільні. Правінцыя падзелена на 6 кустодыяў. Беларускія канвэнты разьмяшчаліся ў *Віленскай* (Ашмяны, Гальшаны), *Горадзенскай* (Горадня, Дарагічын, Навагрудак, Лапенеўцы, Сьвіслач, Шайбакі), *Пінскай* (Дзісна, Івянец, Менск, Паставы, Пінск, Празарокі, Удзела), *Полацкай* (Губін, Лукомль, Ворша, Полацак, Сянно) кустодыях. Пасьля паўстаньня 1830–31 большасьць кляштараў Францішканаў скасавана, дзейнічалі канвэнты толькі ў Ашмянах, Гальшанах, Гародне, Навагрудку, Воршы, Пінску, Сяньне, Удзеле. Пасьля паўстаньня 1863–64 застаўся адзін кляштар у Горадне, які быў зачынены ў сярэдзіне 1940-х гадоў.

## Кляштары францішканаў

* Ашмяны, Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў
* Ворша, Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага і кляштар францішканаў
* Гальшаны, Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля і кляштар францішканаў
* Горадня, Касьцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францішканаў
* Губін, Касьцёл Сьвятога Антонія і кляштар францішканаў
* Дзісна, Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў
* Дарагічын, Касьцёл св. Францыска Асізскага і кляштар францішканаў
* Івянец, Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар францішканаў
* Лапенеўцы, Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага і кляштар францішканаў
* Лукомаль, Касьцёл Унебаўзяцьця Дзевы Марыі і кляштар францішканаў
* Менск, Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага і кляштар францішканаў
* Наваградак, Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага і кляштар францішканаў
* Паставы, Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага
* Пінск, Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў
* Полацак, Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага і кляштар францішканаў
* Празарокі, Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі
* Сьвіслач, Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы і кляштар францішканаў (Сьвіслач)
* Сянно, Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы і кляштар францішканаў
* Удзела, Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў

Касьцёлы й кляштары францішканаў — выдатныя помнікі архітэктуры. Пасьля анэксіі ВКЛ Расеяй ў сярэдзіне ХІХ ст. іх кляштары зачынены.

## Сучасная арганізацыя францішканаў

Францішкане – гэта група роднасных жабрацкіх хрысьціянскіх рэлігійных ордэнаў у Каталіцкай Царкве: Першы Ордэн Братоў Меншых (па-лацінску: *Ordo Fratrum Minorum, (OFM)*) для мужчын; Другі Ордэн для манашак – Ордэн Сьвятой Клары; Трэці Ордэн Сьвятога Францішка, адкрыты для мужчын і жанчын.
Сучасная арганізацыя Першага Ордэна братоў меншых (OFM) для мужчын складаецца з трох асобных галін, кожная з якіх лічыцца асобным рэлігійным ордэнам пад сваім генэральным міністрам і пэўным тыпам кіраваньня. Усе яны жывуць у адпаведнасьці з правіламі, вядомымі як правілы сьвятога Францішка.

* Ордэн меншых братоў, таксама вядомы як абзэрванты, часьцей за ўсё называюць проста францішсканскімі братамі, афіцыйная назва: Ордэн братоў меншых (па-лацінску: *Ordo Fratrum Minorum*, OFM) (на тэрыторыі Кароны й ВКЛ францішкане-абзэрванты мелі назву Бэрнардыны).
* Ордэн меншых братоў канвэнтуальных або проста Мінарытаў, афіцыйная назва: Браты Меншыя Канвентуальныя (па-лацінску: *Ordo Fratrum Minorum Conventualium*, OFM Conv.) (на тэрыторыі Кароны й ВКЛ за ім захавалася назва «францішкане»).
* Ордэн Меншых Братоў Капуцынаў або проста Капуцыны, афіцыйная назва: Ордэн братоў меншых капуцынаў (па-лацінску: *Ordo Fratrum Minorum Capuccinorum*, OFM Cap.).
* Другі ордэн Сьв. Клары (па-лацінску: *Ordo Sanctae Clarae*, O.S.C.), які часта называюць кларысамі, складаецца толькі з адной галіны сясьцёр.
* Трэці ордэн падзяляецца на дзьве асноўныя галіны:
	+ Сьвецкі ордэн францішканаў, першапачаткова вядомы як браты і сёстры пакаяньня, спрабуюць жыць ідэаламі руху ў сваім штодзённым жыцьці па-за рэлігійнымі інстытутамі.
	+ Чальцы Трэцяга рэгулярнага ордэна (TOR) жывуць у рэлігійных супольнасьцях пад традыцыйнымі рэлігійнымі законамі. Яны вырасьлі са сьвецкага ордэна францысканцаў.

Зараз ордэн дзейнічае ў многіх краінах, у тым ліку й у Беларусі, налічвае каля 50 тыс. чальцоў. Супольнасьці сьвецкіх францішканаў існуюць пры кляштарах братоў францішканаў першага ордэна (капуцынаў і канвэнтуальных) у Менску, Івянцы, Глыбокім, Удзела, Друі.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура

* Людміла Карнілава. Францысканцы. // . — Мн.: . — С. 48, 49.
* Францысканцы. // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.. — Мн.: 2003 Т. 16: Трыпалі — Хвіліна. — С. 463. — С. 463.
* Кулагін А. Каталіцкія храмы Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. Кулагін; фатограф А. Дыбоўскі. — 2-е выд. — Менск: БелЭн, 2008. — 488 с.: іл. ISBN 978-985-11-0395-5.
* *Міцкевіч, В. С.* Каталіцкія кляштары XIV – XVIII стст. у межах сучаснай Беларусі. — Менск: Рымска-каталіцкая парафія Св. Сымона і Св. Алены, 2013. — 244 с.
* *Huber, Raphael Mary.* A documented history of the Franciscan order 1182-1517. — Milwaukee: Nowiny Publishing Apostolate, 1944. — 1070 с. (анг.)
* *Sessavalle, François de.* Histoire générale de l'ordre de Saint François Première partie - tome I Le Moyen-Âge (1209-1517). — =Paris: 1935. — С. —. — XVI,689 с. (фр.)
* *Benoffi, Francesco Antonio.* Compendio de storia minoritica. Opera postuma. — Padova: Annesio Nobili Di Pesaro, Minore conventuale inquisitore di Padova, 1829. — С. —. — 364 с. (лац.)
* *Ks. Barącz, Sadok* Ułożył Pamiętnik Zakonu WW OO Bernardynów w Polscze. — Lwow: nakładom autora, 1874. — 388 с. (пол.)
* *Kantak, Stefan Kamil Juliusz.* Bernardyni polscy tom I. 1453-1572. — Lwow: Nakładem prowincij polskiej oo. bernardynów, 1933. — Т. 1. — XXIII,324 с. (пол.)
* *Kantak, Stefan Kamil Juliusz.* Bernardyni polscy tom II. 1573-1795-1932. — Lwow: Nakładem prowincij polskiej oo. bernardynów, 1933. — Т. 2. — XXXI,595,60 с. (пол.)
* *Żyskar, Fryderyk Józefat.* Nasze kościoły. Archidiecezija Mohylowska. (пол.). — Warszawa, Petersburg: P. Laskauer, 1913. — 440 с. (пол.)

## Вонкавыя спасылкі

 **Францішкане** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Францішканская старонка на Беларусі