# Сямігадовая вайна

| Сямігадовая вайна |
| --- |
|  |
| Бэнджамін Ўэст. «Сьмерць генэрала Вульфа» (1771) у бітве на палёх Абрагама над Квэбэкам (Канада). |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дата: | 1754/1756—1763 |
| Месца: | Эўропа, Паўночная і Цэнтральная Амэрыка, Афрыка, Індыя, Філіпіны |
| Вынік: | * Пецярбурская мірная дамова (1762)
* Гамбурская мірная дамова (1762)
* Парыская мірная дамова (1763)
* Губэртусбурская мірная дамова (1763)
 |
| Тэрытарыяльныя зьмены: | *бязь зьменаў* у Эўропе. Пераразьмеркаваньне калёніяў паміж Вялікабрытаніяй, Францыяй і Гішпаніяй.
* Францыя саступіла Вялікабрытаніі Новую Францыю (акрамя Люізыяны) і прызнала брытанскае вяршынства ў Бэнгаліі.
* Гішпанія саступіла Вялікабрытаніі Флёрыду.
* Францыя саступіла Гішпаніі Люізыяну.
* Вялікабрытанія вярнула Гішпаніі Кубу і Філіпіны.
 |

 |
| Супернікі |
| * Вялікабрытанія
* Прусія
* Гановэр
* Браўншвайг-Вольфенбютэль
* Іракеская канфэдэрацыя
* Партугалія (з 1762)
* Гесэн-Касэль
* Шаўмбург-Ліпэ
 | * Францыя
* Аўстрыя
* Расейская імпэрыя (да 1762)
* Гішпанская імпэрыя (з 1762)
* Швэцыя (1757-62)
* Саксонія
* Імпэрыя Вялікіх Маголаў (з 1757)
 |
| Камандуючыя |
|  Фрэдэрык II
* Прынц Генрых
* Фрыдрых фон Зэйдліц

 Георг II (да 1760)
 Георг III (ад 1760)* Ўільям Піт
* Джон Манэрс
* Робэрт Клайв
* Джэфры Амгэрст

 Фэрдынанд Браўншвайскі
 Вільгельм |  Людовік XV
* Шарль дэ Руан-Сюбіз
* Люі Шарль Сэзар ле Тэлье

 Марыя Тэрэзія
* Карл Аляксандар Лётарынскі
* Леапольд Ёзэф фон Даўн
* Франц Морыц фон Лясі
* Марыс Бэнёўскі
* Эрнст Гідэон фон Ляўдон

 Лізавета (да 1762)
 Пётар III (ад 1762)* Пётар Салтыкоў
* Ўільям Фэрмар
* Аляксандар Бутурлін

 Карляс III
* Нікаляс дэ Карвахал
* Пэдра Абарка дэ Балеа
* Мануэль Роха дэль Рыё
* Хуан дэ Прада
* Пэдра Антоніё дэ Сэвальёс

 Фрыдэрык Аўгуст II
* Фрыдэрык Аўгуст Рутоўскі

 Аламгір II (да 1759)
 Шаг Алам II (ад 1759)* Наваб Шыраджу-уд-Даўляху
* Наваб Карнатыкі(ta)
 |
|  |

**Сямігадо́вая вайна́** — вайна, якая цягнулася паміж 1754 і 1763, але асноўныя падзеі адбываліся ў сямігадовы пэрыяд 1756—1763 рокаў. У канфлікце ўдзельнічала большасьць тагачасных вялікіх дзяржаваў, баявыя дзеі вяліся ў Эўропе, Паўночнай і Цэнтральнай Амэрыцы, Заходняй Афрыцы, Індыі і Філіпінах. У гістарыяграфіі асобных краінаў вайну таксама называюць паводле ўдзельнікаў на адпаведным тэатры: Француска-індзейская вайна ў ЗША або Вайна заваёвы ў франкамоўнай Канадзе, хоць у ангельскамоўнай яе частцы яна завецца Сямігадовай (Паўночная Амэрыка, 1754-63); Памэранская вайна (Швэцыі з Прусіяй, 1757-62); Трэцяя Карнацкая вайна (на Індыйскім паўвостраве, 1757-63); Трэцяя Сылеская вайна (Прусіі з Аўстрыяй, 1756-63).

Вайна была выкліканая сутычкай інтарэсаў вялікіх дзяржаваў Эўропы. Вялікабрытанія спаборнічала як з Францыяй, так і з Гішпаніяй за гандаль і калёніі. Тым часам крэплая Прусія змагалася з Аўстрыяй за панаваньне ўнутры і звонку Сьвятой Рымскай імпэрыі ў цэнтральнай Эўропе. Неўзабаве па вайне за аўстрыйскую спадчыну вялікія дзяржавы «памяняліся партнэрамі»; Прусія склала хаўрус з Брытаніяй, а традыцыйныя ворагі — Францыя і Аўстрыя — сфармавалі ўласны альянс. Да ангельска-прускага зьвязу далучыліся меншыя нямецкія дзяржавы (асабліва Гановэр), а пазьней і Партугалія. У аўстра-францускі хаўрус увайшлі Швэцыя, Саксонія і, пазьней, Гішпанія. Расейская імпэрыя спачатку супрацоўнічала з Аўстрыяй, але пасьля ўзыходу на сталец цара Пятра III у 1762, падобна Швэцыі, заключыла сэпаратны мір з Прусіяй.

Вайна скончылася падпісаньнем у 1763 мірных дамоваў у Парыжы паміж Францыяй, Гішпаніяй і Вялікабрытаніяй і ў Губэртусбургу паміж Саксоніяй, Аўстрыяй і Прусіяй. Вайна ў Эўропе характарызавалася аблогамі і падпаламі гарадоў, а таксама надзвычайна высокімі стратамі ў бітвах: агулам загінула паміж 900 000 і 1 400 000 чалавек.

Найбольшага посьпеху ў Сямігадовай вайне дабілася Вялікабрытанія, якая займела большасьць Новай Францыі ў Паўночнай Амэрыцы, Гішпанскую Флёрыду, некалькі карыбскіх астравоў у Вэст-Індыі, калёнію Сэнэгал на заходнім узьбярэжжы Афрыкі і пераўзыходзтва над францускімі гандлёвымі фарпостамі на Індыйскім субкантынэнце. Амэрыканскія абарыгены былі выгнаныя зь мірных паселішчаў і ня здолелі вярнуць страчаны статус пасьля вайны Пантыяка. У Эўропе вайна пачалася скрайне катастрафічна для Прусіі, аднак спалучэньне ўдачы і пасьпяховае стратэгіі дазволіла каралю Фрыдэрыку Вялікаму аднавіць прускія пазыцыі і захаваць *status quo ante bellum* напрыканцы вайны. Удзел Партугаліі, Гішпаніі і Швэцыі не вярнуў іх да страчанага статусу вялікіх дзяржаваў. Францыя пазбавілся мноства калёніяў і была абцяжараная вайсковай запазычанасьцю, Гішпанія страціла Флёрыду, але атрымала Францускую Люізыяну і вярнула кантроль над калёніямі Кубай ды Філіпінамі, заваяванымі было Брытаніяй.

## Літаратура

* Anderson, Fred. *Crucible of War: The Seven Years' War and the Fate of Empire in British North America, 1754—1766*. Faber and Faber, 2000. excerpt and text search
* Asprey, Robert B., *Frederick the Great: The Magnificent Enigma* (Ticknor & Field Publishing: New York, 1986).
* Baugh, Daniel. *The Global Seven Years War, 1754—1763* (Pearson Press, 2011) 660 pp; online review in H-FRANCE
* Carter, Alice Clare. *The Dutch Republic in Europe in the Seven Years' War*. MacMillan, 1971.
* Duffy, Christopher. *Instrument of War: The Austrian Army in the Seven Years War* (2000); *By Force of Arms (The Austrian Army in the Seven Years War, Vol II* (2008)
* Dull, Jonathan R.. *The Age of the Ship of the Line: the British and French navies, 1650—1851*. University of Nebraska Press, 2009. ISBN 978-0-8032-1930-4.
* Dull, Jonathan R.. *The French Navy and the Seven Years' War*. University of Nebraska Press, 2005.
* Dumouriez, Charles-François. *An Account of Portugal, as it Appeared in 1766 to Dumouriez*. Lausanne, 1775.
* Fowler, William H.. *Empires at War: The Seven Years' War and the Struggle for North America*. Vancouver: Douglas & McIntyre, 2005. ISBN 1-55365-096-4.
* García Arenas, Mar. *El periplo ibérico del general Dumouriez: Una aproximación a las relaciones diplomáticas hispano-portuguesas (1765—1767)* (in Spanish). Revista de Historia Moderna, Anales de la Universidad de Alicante, n. 22, 2004, pp. 403-430. ISSN 0212-5862.
* Heidler, David Stephen; Heidler, Jeanne T.. *Daily lives of civilians in wartime early America: from the colonial era to the Civil War*. Greenwood Publishing Group; 2007. ISBN 978-0-313-33526-6.
* Keay, John. *The Honourable Company: A History of the English East India Company*. Harper Collins, 1993.
* Luvaas, Jay, *Frederick the Great on the Art of War* (The Free Press: New York, 1966).
* Marston, Daniel. *The Seven Years' War*. Essential Histories. Oxford, UK: Osprey, 2001. ISBN 1-84176-191-5. excerpt and text search
* McLynn, Frank. *1759: The Year Britain Became Master of the World*. London: Jonathan Cape, 2004. ISBN 0-224-06245-X.
* Rodger, N. A. M.. *Command of the Ocean: A Naval History of Britain 1649—1815*. Penguin Books, 2006.
* Smith, Digby George. *Armies of the Seven Years' War: Commanders, Equipment, Uniforms and Strategies of the 'First World War'* (2012)
* Szabo, Franz A. J.. *The Seven Years' War in Europe 1756—1763*. Longman, 2007, Paperback edition, ISBN 0-582-29272-7.
* Terrage, Marc de Villiers du.*Les dernières années de la Louisiane française* (in French). E. Guilmoto, 1904.

## Вонкавыя спасылкі

* Сямігадовая вайна  (анг.) ў *Канадзкай энцыкляпэдыі*
* Leuthen Journal
* The French Army 1600—1900
* Events and the participants in the Seven Years' War
* Seven Years' War timeline
* Memorial University of Newfoundland’s page about the war
* Kronoskaf.com: Seven Years' War Knowledge Base
* 1759: From the Warpath to the Plains of Abraham Virtual Exhibition.
* The Seven Years' War in Canada
* Clash of Empires and The Battle of the Plains of Abraham — The Canadian War Museum