# Замбія

|  |
| --- |
| **Замбія** |
| па-ангельску: *Republic of Zambia* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
| **Дзяржаўны гімнГімн Замбіі*
 |
|  |
| **Дата заснаваньня:** | 24 кастрычніка 1964 |
| **Афіцыйная мова:** | ангельская |
| **Сталіца:** | Лусака |
| **Форма кіраваньня:** | прэзыдэнцкая рэспубліка і прадстаўнічая дэмакратыя[d] |
| прэзыдэнт Замбіі[d]: | Хакаіндэ Хічылема[d] |
| **Заканадаўчы орган:** | Нацыянальная Асамблея Замбіі[d] |
| **Выканаўчы орган:** | Cabinet of Zambia[d] |
| **Плошча:** | * 752 618 ± 1 км² (2004)
 |
| **Насельніцтва:** | * ▲19 610 769 чал. (2022)
 |
| **Валюта:** | Замбійскі квача |
| **Індэкс дэмакратыі:** | 4,86 |
| **Каэфіцыент Джыні:** | 57,1 |
| **ІРЧП:** | 0,565 |
| **Часавы пас:** | UTC+2 і Africa/Lusaka[d] |
| **Аўтамабільны знак:** | Z |
| **Бок аўтамабільнага руху:** | леваруч |
| **Дамэн верхняга ўзроўню:** | .zm |
| **Тэлефонны код:** | +260 |
|  Галерэя здымкаў у Вікісховішчы |

**За́мбія** (па-ангельску: *Zambia*), афіцыйна **Рэспу́бліка За́мбія** (анг. *Republic of Zambia*) — краіна ў Паўднёвай Афрыцы, ня мае выхаду да мора. Мажуе з Дэмакратычнай Рэспублікай Конга, Танзаніяй, Малаві, Мазамбікам, Зымбабвэ, Батсванай, Намібіяй і Анголай. Сталіца — горад Лусака.

## Гісторыя

Першапачаткова тэрыторыю сучаснай Замбіі засялілі плямёны бушмэнаў, а ў VI стагодзьдзі пачалося засяленьне народамі банту. З XIV да XV стагодзьдзя тэрыторыя знаходзілася ў складзе краіны Монаматапа. У ХІХ стагодзьдзі на тэрыторыі Замбіі ўзьніклі дзьве краіны: Баротсэ (на захадзе), і Бэмба (на паўднёвым захадзе). У 1835 годзе ў Замбіі зьявілася зулускае племя Нгуні. У другой палове ХІХ стагодзьдзе на тэрыторыю Замбіі пачалі трапляць эўрапейскія місіянэры, гандляры, вынаходнікі. Аднім зь іх быў брытанец Дэйвід Лівінгстан. Ён, першы з эўрапейцаў убачыў вадаспады Замбэзі і назваў іх у гонар каралевы Вікторыі. У 1888 годзе Сэсіль Родэс атрымаў ад мясцовых уладароў дазвол на выкарыстаньне мінэральных радовішчаў. З 1902 году Замбія трапіла пад кіраваньне Брытанскай Паўднёваафрыканскай кампаніі, якой кіраваў Родэс. У гэты час тут пачалася здабыча медзі, а таксама пачалося будаўніцтва чыгункі. У 1911 годзе тэрыторыя Замбіі трапіла пад брытанскі пратэктарат па назвай Паўночная Радэзія. З 1924 году да атрыманьня незалежнасьці Паўночнай Радэзіяй кіравалі брытанскія намесьнікі. У міжваенны час Замбія стала самым вялікім вытворцам медзі ў сьвеце.

З 1953 да 1963 году Замбія ўваходзіла ў склад Фэдэрацыі Радэзіі і Ніясы. Пасьля яе распаду 31 сьнежня 1963 году, Паўночная Радэзія атрымала шырокую аўтаномію, а 24 кастрычніка 1964 году была абвешчаная незалежнасьць Замбіі. У гэтым жа годзе краіна стала ўдзельніцай ААН і Арганізацыі Афрыканскага Адзінства. Палітыка Замбіі ў час незалежнасьці была скіраваная супраць адміністрацыяў акружаючых яе каляніяльных тэрыторыяў (Мазамбіку, Анголы, Радэзіі) і ПАР разам з Намібіяй, і была скіраваная на падтрымку нацыянальна-вызваленчага руху на гэтых тэрыторыях. Канфлікт з Радэзіяй выклікаў блякаваньне мяжы з гэтай краінай.

З 1972 году ў Замбіі ўсталявалася аднапартыйная палітычная сыстэма. Эканамічная палітыка ўлады, а таксама спад коштаў на медзь на сусьветным рынку прывёў да эканамічнага крызісу, у выніку якога ў 1991 годзе да ўлады прыйшла апазыцыя.

## Палітыка

Уся выканаўчая ўлада ў краіне належыць прэзыдэнту, ён зьяўляецца таксама і галоўнакамандуючым войскамі краіны. Заканадаўчая ўлада належыць аднападатнаму парлямэнту (Нацыянальнай асамблеі), са 150 дэпутатамі, якія выбіраюцца на 5-гадовы тэрмін, 8 зь іх прызначаюцца прэзыдэнтам.

## Адміністрацыйны падзел

Правінцыі Замбіі
Замбія складаецца з 9 правінцыяў, якія дзеляцца на раёны.

| Правінцыя | Цэнтар | Плошча, км² | Насельніцтва (2000), тыс. чал. |
| --- | --- | --- | --- |
| Цэнтральная | Кабве | 94 395 | 1012,257 |
| Копербэлт | Ндола | 31 328 | 1581,221 |
| Усходняя | Чыпата | 69 106 | 1306,173 |
| Луапула | Манса | 50 567 | 775,363 |
| Лусака | Лусака | 21 896 | 1391,329 |
| Паўночная | Касама | 147 826 | 1258,696 |
| Паўночна-Заходняя | Солвэзі | 125 827 | 583,350 |
| Паўднёвая | Лівінгстон | 85 283 | 1212,124 |
| Заходняя | Монгу | 126 386 | 765,088 |

## Геаграфія

Паверхня Замбіі — гэта ў асноўным пласкагор’е вышынёй ад 1000 да 1400 мэтраў, якое паступова паніжаецца каля ракі Замбэзі. На поўдні знаходзіцца вялікая Даліна Луангві, з аднаго боку абмежаваная гарамі Мучынга.

Клімат — субтрапічны, сухі. Асноўная рака — Замбэзі, прытокі Кафуе і Луангва. Расьліннасьць у асноўным саванная.

Агульная працягласьць межаў 5664 км, зь іх:

* Ангола — 1110 км;
* Дэмакратычная Рэспубліка Конга — 1930 км;
* Малаві — 837 км;
* Мазамбік — 419 км;
* Намібія — 233 км;
* Танзанія — 338 км;
* Зымбабвэ — 797 км;
* Батсвана — 1 км.

## Дэмаграфія

Штогадовы натуральны прырост насельніцтва складае 1,52%.

Этнічны склад насельніцтва Замбіі:

* Афрыканцы — 98,7 %
	+ Бемба — 36 %
	+ Тонга — 17 %
	+ Малаві — 13%
	+ Лозі — 10 %
	+ Лунда — 6 %
	+ Луэна — 5 %
	+ Нгона — 4 %
	+ Фіпа — 3 %
	+ Нкоі — 1,1 %
	+ іншыя — 0,2 %
* Эўрапейцы — 1,1 %
* Іншыя — 0,2 %

Рэлігійны склад грамадзтва:

* пратэстанты — 34 %
* мясцовыя веры — 27 %
* каталікі — 26 %
* іншыя — 13 %

## Глядзіце таксама

## Заўвагі

## Крыніцы