# Дыктатура

| Формы дзяржавы |
| --- |
| Палітычныя рэжымы |
| * **Дэмакратыя**

Імітацыйная · Лібэральная · Прадстаўнічая · Прамая* **Аўтарытарызм**

Карпаратыўны · Дататалітарны · Посткаляніяльны* **Таталітарызм**
 |
| Формы дзяржаўнага ладу |
| * **Унітарная дзяржава · Фэдэрацыя · Канфэдэрацыя Садружнасьць · Пратэктарат · Асацыяваная дзяржава · Дамініён · Кондамініюм · Імпэрыя · Гегемон · Джамахірыя
 |
| Формы дзяржаўнага кіраваньня |
| * **Манархія**

Абсалютная · Саслоўна-прадстаўнічая · Канстытуцыйная · Дуалістычная · Фэадалізм · з рэспубліканскімі элемэнтамі · Ангельскі абсалютызм* **Рэспубліка**

Парлямэнцкая · Прэзыдэнцкая · Зьмяшаная · Супэрпрэзыдэнцкая · Савецкая · Дырэкторыя · Тэакратычныя |
| ІншаеГібрыдны рэжым · Тэхнакратыя · Матрыярхат · Патрыярхат · Дэвалюцыя · Аўтакратыя · Дыктатура · Ваенная дыктатура · Таталітарызм · Тыранія · Ваенна-бюракратычны рэжым · Расавая квазідэмакратыя · Султаніцкі рэжым · Інфармацыйная аўтакратыя · Анархія · Анархізм · Вольная асацыяцыя · Безьдзяржаўнае грамадзтва · Арыстакратыя · Анакратыя · Герантакратыя · Клептакратыя · Крытархія · Мэрытакратыя · Ноакратыя · Партыкратыя · Плутакратыя · Тэхнакратыя · Тэакратыя · Дэспатызм |
| рэд · пр · разм |

**Дыктату́ра** (ад лац. *dicto* — «прадпісваю») — лад неабмежаванага панаваньня на чале з правадыром, што суправаджаецца здушэньнем грамадзянскай супольнасьці, палітычным запалохваньнем, засяроджаньнем улады ў руках правадыра, усталяваньнем прававых абмежаваньняў грамадзянскіх правоў і свабодаў. Унутранае й зьнешняе кіраваньне грунтуецца на прымусе непакорных і бачаньні асаблівага значэньня правадыра. Ягонае імя й вызначанае ім грамадзкае мысьленьне дае назоў адпаведнай разнастайнасьці самаўладзьдзя (абсалютызм, банапартызм, таталітарызм, фашызм). У канстытуцыях Італіі й Францыі прадугледжвае ажыцьцяўленьне ў надзвычайных абставінах узброенага гвалту для аднаўленьня законнасьці. Згодна вызначэньнем дэмакратыя ёсьць рэжымам, пры якім кіраўнікі абіраюцца шляхам канкураваных і сумленных выбараў, таму дыктатуры не зьяўляюцца дэмакратыямі.

З XIX і XX стагодзьдзяў дыктатуры й канстытуцыйныя дэмакратычныя дзяржавы сталіся дзьвюма асноўнымі формамі кіраваньня ў сьвеце, паступова ліквідуючы манархіі, якая да таго была традыцыйнай і шырока распаўсюджанай формай дзяржаўнага кіраваньня. Звычайна ва ўмовах дыктатарскага рэжыму лідэр краіны атаясамляецца з тытулам дыктатара, хаця фармальны тытул можа нагадваць нешта падобнае на слова «правадыр» ці «лідэр». Распаўсюджаным аспэктам, які характарызуе дыктатуру, ёсьць выкарыстаньне дыктатарам сваёй моцнай індывідуальнасьці, звычайна шляхам падаўленьня свабоды думкі й слова ў масах, каб захаваць поўнае палітычнае й сацыяльнае вяршэнства й стабільнасьць. Дыктатуры й таталітарныя грамадзтвы звычайна выкарыстоўваюць палітычную прапаганду для памяншэньня ўплыву прыхільнікаў альтэрнатыўных сыстэмаў кіраваньня.

Паводле марксізму-ленінізму пераход да сацыялізму адбываецца праз устанаўленьне дыктатуры пралетарыяту шляхам перавароту. У Старажытным Рыме часоў Рэспублікі тытул дыктара быў найвышэйшай надзвычайнай пасадай, якую да прыкладу мелі Гай Юліюс Цэзар і Люцыюс Карнэліюс Сула.

## Прадухіленьне

Пазьбяганьню самаўладзьдзя спрыяе акрэсьленьне ў асноўным законе дзяржавы наступных рамак:

* мэта ўраду;
* межы ўлады;
* спосаб і тэрміны выбараў ураду й заканадаўцаў;
* неад’емныя правы грамадзянаў;
* дачыненьні ўраду зь мясцовым самакіраваньнем;
* дакладнае падзяленьне ўлады між выканаўчай, заканадаўчай і судовай галінамі;
* забарона ўсялякага мяшаньня войска, выведкі й паліцыі ў палітыку;
* наданьне асноўных паўнамоцтваў мясцоваму самакіраваньню;
* адсутнасьць невыканальных абавязкаў і ўмоваў, што вымагаюць засяроджаньня кіраваньня;
* адназначнасьць, зразумеласьць для большасьці насельніцтва й простасьць асноўнага закону.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Дыктатура. Encyclopædia Britannica (анг.).
* Што такое дыктатура?. Study.com (анг.).
* Дыктатура. ScienceDirect (анг.).
* Прыклады дыктатураў. Your Dictionary (анг.).