Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Валянцін (папа рымскі)

Валянцін (папа рымскі) | па-лацінску: *Valentinus* |
|  |
| Асабістыя зьвесткі |
| Нарадзіўся | каля 780* Рым, Папская дзяржава
 |
| Памёр | 10 кастрычніка 827* Рым, Папская дзяржава
 |
| Пахаваны | * базыліка сьвятога Пятра
 |
| Дэнамінацыя | Каталіцкая царква |
| Заняткі | каталіцкі сьвятар |
|  **Валянцін** у Вікісховішчы
 |

**Валянцін** (па-лацінску: *Valentinus PP.*) , сьвецкае імя **Валентына Леоні** (па-італьянску: *Valentino Leoni*; ?, Рым — 16 верасьня 827) — папа рымскі з 1 верасьня па 16 верасьня 827 году. Нарадзіўся ў Рыме. Быў дыяканам папы Пасхала I. За некалькі тыдняў свайго пантыфікату не пасьпеў зрабіць нічога адметнага.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Валянцін. Catholic Encyclopedia
# Грыгорыюс XVI

Грыгорыюс XVI | па-лацінску: *Gregorius PP. XVI* |
|  |
| Пасьвечаньні |
| Кансэкрацыя |  Барталямэа Пака[d], Pietro Francesco Galleffi[d] і Tommaso Arezzo[d] |
| Асабістыя зьвесткі |
| Імя пры нараджэньні | па-італьянску: *Bartolomeo Alberto Cappellari* |
| Нарадзіўся | 18 верасьня 1765(1765-09-18)[…]* Бэлюна[d], Вэнэцыянская рэспубліка
 |
| Памёр | 1 чэрвеня 1846(1846-06-01) (80 гадоў)* Рым, Папская дзяржава
 |
| Пахаваны | * базыліка сьвятога Пятра
* Monument to Gregorius XVI[d]
* Gregorian Chapel[d]
 |
| Дэнамінацыя | Каталіцкая царква |
| Заняткі | каталіцкі сьвятар, каталіцкі біскуп |
| Подпіс |  |
| Герб |  |
|  **Грыгорыюс XVI** у Вікісховішчы
 |

**Грыгорыюс XVI** (па-лацінску: *Gregorius PP. XVI*), сьвецкае імя **Барталямэо Альбэрта Капэльяры** (па-італьянску: *Bartolomeo Alberto Cappellari*; 18 верасьня 1765, Бэлюна, Вэнэцыянская рэспубліка — 1 чэрвеня 1846, Рым, Папская вобласьць) — папа рымскі з 2 лютага 1831 па 1 чэрвеня 1846 году. Меў кансэрватыўныя погляды і прытрымліваўся традыцыяў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Грыгорыюс XVI. Catholic Encyclopedia
# 1757

|  |
| --- |
| Гады |
| 1754 · 1755 · 1756 — **1757** — 1758 · 1759 · 1760 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1730‑я · 1740‑я — **1750‑я** — 1760‑я · 1770‑я |
| Стагодзьдзі |
| XVII ст. — **XVIII стагодзьдзе** — XIX ст. |

| 1757 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1757 *MDCCLVII* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2510 |
| Армянскі каляндар | 1206 ԹՎ ՌՄԶ |
| Каляндар Багаі | -87 — -86 |
| Бізантыйскі каляндар | 7265 — 7266 |
| Бірманскі каляндар | 1119 |
| Будысцкі каляндар | 2301 |
| Каляндар бэрбэраў | 2707 |
| Габрэйскі каляндар | 5517 — 5518 |
| Галяцэнскі каляндар | 11757 |
| Іранскі каляндар | 1135 — 1136 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1812 — 1813 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1679 — 1680 |
|  · *Калі-юга* | 4858 — 4859 |
| Карэйскі каляндар | 4090 |
| Кітайскі каляндар | 4453 — 4454 |
| Копцкі каляндар | 1473 — 1474 |
| Мусульманскі каляндар | 1170 — 1171 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2300 |
| Этыёпскі каляндар | 1749 — 1750 |

## Падзеі

* 6 чэрвеня — пажар зьнішчыў віцебскі Ніжні замак, які пасьля так і не аднавіўся

## Нараджэньні

* 16 лютага — Юльян Нямцэвіч, беларускі змагар і пісьменьнік, ад'ютант Тадэвуша Касьцюшкі
* 28 лістапада — Ўільям Блэйк, ангельскі паэт, пісьменьнік, мастак, друкар, гравёр і містык

## Сьмерці

## Вонкавыя спасылкі

 **1757** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# 1853

|  |
| --- |
| Гады |
| 1850 · 1851 · 1852 — **1853** — 1854 · 1855 · 1856 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1830‑я · 1840‑я — **1850‑я** — 1860‑я · 1870‑я |
| Стагодзьдзі |
| XVIII ст. — **XIX стагодзьдзе** — XX ст. |

| 1853 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1853 *MDCCCLIII* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2606 |
| Армянскі каляндар | 1302 ԹՎ ՌՅԲ |
| Каляндар Багаі | 9 — 10 |
| Бізантыйскі каляндар | 7361 — 7362 |
| Бірманскі каляндар | 1215 |
| Будысцкі каляндар | 2397 |
| Каляндар бэрбэраў | 2803 |
| Габрэйскі каляндар | 5613 — 5614 |
| Галяцэнскі каляндар | 11853 |
| Іранскі каляндар | 1231 — 1232 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1908 — 1909 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1775 — 1776 |
|  · *Калі-юга* | 4954 — 4955 |
| Карэйскі каляндар | 4186 |
| Кітайскі каляндар | 4549 — 4550 |
| Копцкі каляндар | 1569 — 1570 |
| Мусульманскі каляндар | 1269 — 1270 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2396 |
| Этыёпскі каляндар | 1845 — 1846 |

**1853** (MDCCCLIII) — звычайны год Грыгарыянскага календара, які пачынаецца ў суботу, і звычайны год юліянскага календара, які пачынаецца ў чацьвер; 1853-і год нашай эры (н. э.) і *ад Нараджэньня Хрыстовага* (Н. Хр.); 853-і год II тысячагодзьдзя, 53-і год XIX стагодзьдзя і 4-ы год 1850-га дзесяцігодзьдзя. У пачатку 1853 году грыгарыянскі каляндар апярэджваў на 12 дзён юліянскі каляндар, якім дзе-нідзе працягвалі карыстацца да 1923.

## Падзеі

* 2 ліпеня — расейская армія ўрываецца ў Малдаўскае княства — пачынаецца Крымская вайна

## Нараджэньні

* 30 сакавіка — Вінсэнт ван Гог, галяндзкі мастак

## Сьмерці
# Галяндыя

|  |
| --- |
| Галяндыя |
| Герб  |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Краіна  | * Нідэрлянды
 |
|  Статус  | рэгіён і гістарычная вобласьць[d] |
|  Плошча  | * 5488 км²
 |
|  Месцазнаходжаньне  |
|  |
|    Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы  |

**Галя́ндыя** (па-нідэрляндзку: *Holland*) — геаграфічны рэгіён і былая правінцыя на захадзе Нідэрляндаў. Уключае тэрыторыю дзьвюх сучасных правінцыяў краіны — Паўночнай Галяндыі (па-нідэрляндзку: *Noord-Holland*) і Паўднёвай Галяндыі (па-нідэрляндзку: *Zuid-Holland*). У мінулым Галяндыя была графствам, якое ўваходзіла ў Сьвятую Рымскую імпэрыю. Пасьля стала адной зь дзяржаваў, што склалі Рэспубліку Сямі Аб’яднаных Правінцыяў Нідэрляндаў (існавала з 1581 да 1795 г.).

У 1806—1810 існавала **Каралеўства Галяндыі**, васальнае ў дачыненьні да Францускай Імпэрыі Напалеона I; каралём яго быў адзін з братоў Напалеона, Людовік I Банапарт. Каралеўства Галяндыя прыйшло на зьмену гэтаксама васальнай Батаўскай Рэспубліцы і спыніла сваё існаваньне пасьля таго, як усе Нідэрлянды былі анэксаваныя Францыяй у 1810.

Назва Галяндыя паходзіць ад словаў «гольт лянд» (па-нідэрляндзку: *holt land* — літаральна «драўляная краіна»). У шэрагу краінаў гэтая назва ўжываецца ў дачыненьні да ўсяго Каралеўства Нідэрляндаў, што зьяўляецца палітычна некарэктным (як і ўжываньне назвы Ангельшчына ў дачыненьні да ўсёй Вялікабрытаніі). Такое ўжываньне выклікае пратэст у некаторых жыхароў іншых правінцыяў, у прыватнасьці Фрысьлянду, Паўночнага Брабанту, Лімбургу і іншых.

## Крыніцы
# Паўднёвая Галяндыя

|  |
| --- |
| Паўднёвая Галяндыя |
| Zuid-Holland |
| Герб  |
Сьцяг  |
|  Гімн  | anthem of South-Holland[d] |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Краіна  | Нідэрлянды |
|  Статус  | Правінцыя |
|  Адміністрацыйны цэнтар  | Гаага |
|  Найбольшы горад  |  Ратэрдам
 |
|  Дата ўтварэньня  | 1840 |
|  Каралеўскі камісар  | Яап Сьміт |
|  Насельніцтва (2017)  | 3 665 947 (1-е месца)
  |
|  Шчыльнасьць  |  1 302 чал./км²
 |
|  Плошча  |  Суша 2 814,69; вада 603,81; усяго 3 418,50 км² (6-е месца)
  |
|  Месцазнаходжаньне Паўднёвай Галяндыі  |
|  |
|  Мэдыя-зьвесткі  |
|  Код ISO 3166-2  | NL-ZH |
|  Код аўтам. нумароў  | H, HZ і HX |
|  Афіцыйны сайт |
|    Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы  |

**Паўднёвая Галяндыя** (па-нідэрляндзку: *Zuid-Holland*) — правінцыя на захадзе Нідэрляндаў. Насельніцтва складае 3 665 947 чалавек (на 2017 год). Плошча 3 418,50 км², зь якіх 2 814,69 км² — суша і 603,81 км² — вада. Адміністрацыйны цэнтар — Гаага, але найбуйнешы горад — Ратэрдам. Іншыя буйныя гарады (камуны): Зётэрмээр, Лейдэн, Дордрэхт, Альфэн аан дэн Рэйн, Вэстлянд, Дэльфт.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт (нід.)
# Бурмістар

**Бурмістар** (па-польску: *burmistrz*, па-ўкраінску: *Бурмістр*, па-летувіску: *Burmistras* ад ням. *Bürgermeister*) — вышэйшы кіраўнік гораду з адміністрацыйнаю і судоваю ўладай у гарадах з Магдэбургскім правам; кіраўнік магістрату гораду, прадстаяцель гарадзкога ўпраўленьня (старшыня гарадзкой рады), аналяг «мэра».

Бурмістр Лондана «лорд-мэр»
* У старадаўняй Польшчы гэты пост паўстаў у XIII стагодзьдзі. Бурмістар быў старшынёю гарадзкой рады, а выбіралі яго ейныя чальцы з свайго асяродзьдзя, штоквартальна. У XIX стагодзьдзі пасады бурмістра і старшыні рады былі падзеленыя. Пасада гэта была актуальнай для заходніх абласьцей Беларусі (і заходніх абласьцей Украіны) да 1939 году. І — для ўсёй Беларусі ў складзе ВКЛ правінцыі Рэчы Паспалітай да 1772 г.
* У сучаснай Польшчы бурмістар, згодна з законам ад 8 сакавіка 1990 году, — гэта выканаўчы кіраўнік гміны. Выконвае пастановы гарадзкой рады, але таксама зьяўляецца кіраўніком гарадзкой адміністрацыі (магістрату), начальнікам гарадзкіх установаў, да прыкладу гарадзкога транспарту, камунальных прадпрыемстваў, дзіцячых садоў, і т.д.. Паводле законаў, таксама можа зьяўляцца начальнікам аддзела Запісу Актаў Грамадзянскага Стану (ЗАГС), хоць звычайна адмаўляецца ад гэтай пасады і намінуе начальніка.

Аналягам бурмістра ў сельскай гміне яўляецца войт. У гміне з насельніцтвам вялікім, чым 100 тыс. жыхароў, аналягам бурмістра яўляецца прэзыдэнт гораду. Прэзыдэнт зьяўляецца аналягам бурмістра таксама ў некалькіх гарадах, у якіх насельніцтва не перавышае 100 тыс., але гэты пост гістарычна быў ужо прыняты.
Бурмістрам (войтам, прэзыдэнтам) у горадзе можа стаць любы грамадзянін Польшчы ва ўзросьце ня менш чым 25 гадоў, не пазбаўлены правоў балятаваньня. Выбары з 2002 г. праходзяць ва ўсеагульных, роўных, прамых умовах пры тайным галасаваньні. Тэрмін паўнамоцтваў — 4 гады.

## Крыніцы

## Літаратура

* Ustawa z dnia 20 czerwca 2002 r. o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta, Dz.U. 2002 nr 113 poz. 984
* Ustawa z dnia 8 marca 1990 o samorządzie terytorialnym, Dz.U. 1990 nr 16 poz. 95
# Папіямэнта

|  |
| --- |
| Папіямэнта |
| Papiamento / Papiamentu |
|  |
|  |
|  Ужываецца ў  | былых Нідэрляндзкіх Антылах (Кюрасао, Аруба, Карыбскія Нідэрлянды) |
|  Рэгіён  | Малыя Антыльскія астравы |
|  Колькасьць карыстальнікаў  | 329 000 |
|  Клясыфікацыя  |  крэольскія мовы
 |
|  Афіцыйны статус  |
|  Афіцыйная мова ў  |  Кюрасао, Арубе, Карыбскіх Нідэрляндах
 |
|  Статус:  | 1 дзяржаўная[d] |
|  Пісьмо  | лацінскае пісьмо |
|  Коды мовы  |
|  ISO 639-2(Б)  |  pap
  |
|  ISO 639-2(Т)  |  pap
  |
|  ISO 639-3  | pap |

**Папіямэнта** (саманазва *papiamento* ці *papiamentu*) — крэольская мова, родная для насельніцтва астравоў Аруба, Кюрасао й Банэйр. У цяперашні час ёй валодаюць каля 329 тысячаў чалавек.

## Афіцыйны статус

Папіямэнта зьяўляецца афіцыйнай мовай Арубы (побач зь нідэрляндзкай). Ад 7 сакавіка 2007 году папіямэнта — дзяржаўная мова Нідэрляндзкіх Антылаў (побач зь нідэрляндзкай дый ангельскай).

## Дыялекты

Існуюць 2 галоўныя дыялекты мовы папіямэнта, адзін зь іх ужываецца на Арубе, другі — на Кюрасао й на Банэйры. Галоўная розьніца паміж гэтымі дыялектамі фанэтычная. Апроч таго, дзеля розных дыялектаў папіямэнта ўжываюцца розныя артаграфічныя сыстэмы: артаграфія папіямэнта на Кюрасао й Банэйры больш фанэтычная, галоўны прынцып арубанскае артаграфіі — этымалягічны.

Большасьць словаў, якія ў арубанскім дыялекце заканчваюцца на літару *o*, на Кюрасао й Банэйры пішуцца праз *u*: *pal**o**/pal**u (па-беларуску: *дрэва*). Апроч фанэтычнай, паміж дыялектамі існуе нязначная лексычная й інтанацыйная розьніца.

## Фанэтыка

У мове папіямэнта ўжываецца 10 галосных: /a/, /e/, /ɛ/, /i/, /o/, /ɔ/, /u/, /ø/, /y/, /ə/. Існуе націск, апроч таго, папіямэнта зьяўляецца тонавай мовай.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Papiamentu Мова папіямэнта ў Ethnologue
* Гісторыя й граматычныя асаблівасьці папіямэнта
* Аб паходжаньні папіямэнта
* Папіямэнта-ангельскі слоўнік
* Papiamentu Translator
* Урывак зь Бібліі на папіямэнта
* La Prensa, галоўная газэта Кюрасао на мове папіямэнта
* Radio Curom, радыё на мове папіямэнта.
# Бэнэдыкт Сьпіноза

|  |
| --- |
| Бэнэдыкт Сьпіноза |
| па-партугальску: *Benedito de Espinosa* |
|  |
|  Дата нараджэньня  | 24 лістапада 1632(1632-11-24)[…] |
|  Месца нараджэньня  | * Амстэрдам, Рэспубліка Злучаных правінцыяў[d]
 |
|  Дата сьмерці  | 21 лютага 1677(1677-02-21)[…] (44 гады) |
|  Месца сьмерці  | * Гаага, Рэспубліка Злучаных правінцыяў[d]
 |
|  Прычына сьмерці  | сухоты |
|  Месца пахаваньня  | * Новая царква, Гаага[d]
 |
|  Месца вучобы  | * Лейдэнскі ўнівэрсытэт[d]
 |
|  Занятак  | філёзаф, перакладнік Бібліі, grinder of lenses, палітоляг, граматык, тэоляг, оптык |
|  Навуковая сфэра  | філязофія, этыка, эпістэмалёгія і мэтафізыка |
|  Сябра ў  | Collegiants[d] |
|  Вучні  | Готфрыд Ляйбніц |
|  Бацька  | Miguel de Espinoza[d] |
|  Маці  | Hanna Debora d'Espinoza[d] |
|  Подпіс  |  |
| **Бэнэдыкт Сьпіноза** ў Вікісховішчы |

**Бэнэды́кт Сьпіно́за** (народж. Барух Сьпіноза, па-габрэйску: *ברוך שפינוזה‎*; па-лацінску: *Benedictus de Spinoza*; 24 лістапада 1632, Амстэрдам — 21 лютага 1677, Гаага) — нідэрляндзкі філёзаф. Адзін з галоўных прадстаўнікоў філязофіі Новага часу, рацыяналіст.

## Крыніцы
# Ля-Манш

Ля-Манш з космасу
**Ля-Манш** (па-француску: *la Manche* — «рукаў»), таксама **Ангельскі канал** (па-ангельску: *English Channel*) — пратока паміж узьбярэжжам Францыі і выспай Вялікабрытанія.

## Геаграфічнае становішча

Разам з Па-дэ-Кале злучае Паўночнае мора з Атлянтычным акіянам. Даўжыня 578 км, шырыня на захадзе 250 км, на ўсходзе 32 км, найменшая глыбіня на фарватэры 23,5 м. Пад Ля-Маншам (паміж Дуврам і Кале) збудаваны тунэль (агульная даўжыня 52,5 км, у тым ліку 38 км пад дном праліва). Асноўныя парты: Портсмут, Саўтгэмптан, Гаўр, Шэрбур.

## Перасячэньне пратокі Ля-Манш

Узьбярэжжа пратокі
Плыўцы праз пратоку Ля-Манш перасякаюць яго ў цяжкіх умовах: халодная вада (15—18 °C летам), хвалі і вецер (заплывы праходзяць пры хваляванні да 4 балаў па шкале Бофарта ўключна), а таксама плыні, выкліканыя прыліву і адліву. У сувязі з гэтым за ўсю гісторыю праліў Ля-Манш змаглі пераадолець каля 900 чалавек (па стане на пачатак 2008 г.) — гэта менш за колькасьць людзей, якія пакарылі Эвэрэст.

Першым у гісторыі чалавецтва пратоку Ля-Манш пераплыў брытанскі плывец Мэт’ю Ўэб ў 1875 годзе за 21 гадзіну 45 хвілін. Першая жанчына пераплыла пратоку ў 1926 годзе за 14 гадзін 39 хвілін (Гертруда Эдэрле, ЗША).

Рэкорд сярод мужчын належыць баўгарскаму плыўцу Пятру Стойчаву (2007 год, 6 г. 57 хв. 50 с.); Сярод жанчын — чэскай плыўчыхі Івэты Главачавай (2006 год, 7 г. 25 хв. 15 с.). Таксама адзначаюцца і самыя марудныя заплывы праз праліў. Рэкорд складае 28 г. 44 хв. (Джэкі Кобэл, Вялікабрытанія, 2010 год). Француз Люі Блэрія 25 ліпеня 1909 першым пераляцеў празь Ля-Манш.

42-гадовы француз Філіп Круазон стаў першым чалавекам бяз рук і ног, якому атрымалася пераплысьці празь Ля-Манш. Для гэтага ён выкарыстаў спэцыяльныя пратэзы, якія дапамагалі яму падтрымліваць раўнавагу на вадзе, і трэніраваўся па 35 гадзін у тыдзень. Філіп пачаў заплыў з брытанскага порта Фолькстан і скончыў яго ў раёне францускага гораду Вісан.
# Праванс

Знаходжаньне колішняй правінцыі Праванс
**Праванс** (па-француску: *Provence*, па-аксытанску: *Provença*, літ. «правінцыя») — гістарычная вобласьць на паўднёвым усходзе Францыі, цяпер складовая частка рэгіёну Праванс-Альпы-Лазурны бераг. У цяперашні час на тэрыторыі Праванса знаходзяцца дэпартамэнты Вар, Ваклюз і Буш-дзю-Рон, а таксама часткі Альпаў Верхняга Праванса і Прыморскіх Альпаў.

На ўсходзе вобласьць абмежаваная Альпамі, на захадзе — ракой Ронай, на поўдні — Міжземным морам.

Сталіца Праванса Марсэль — найстаражытны францускі горад. Ён быў заснаваны грэкамі яшчэ каля 600 г. да н.э. Сёньня гэта найбольшы марскі порт Францыі і найбуйнейшы прамысловы цэнтар.
# Духавенства

Духавенства
**Духаве́нства** — зборны тэрмін для абазначэньня грамадзкага саслоўя, сацыяльнай праслойкі, асобаў або сацыяльнай групы, якая складаецца з прафэсійных служэбнікаў той ці іншай рэлігіі. Часам ужываецца толькі да монатэістычных рэлігіяў.

## Хрысьціянства

У праваслаўі і каталіцызьме ў духавенства (клір) уваходзяць толькі мужчыны. Адрозьніваюць **белае духавенства** (сьвятары, не прыносілі манаскіх абяцаньняў) і **чорнае духавенства** (манаства). Духавенства складае тры ступені сьвятарства: дыякан, сьвятар (іерэй) і біскуп (архірэй) (у праваслаўі архирэйства дасягальна толькі для манахаў). У пратэстанцкіх цэрквах адсутнічае строгі падзел на духавенства і сьвецкіх. Адрозьніваюць пасады біскупа, пастара і прэсьвітара, якія, аднак, успрымаюцца менавіта як пасаду, а ня сан.

У праваслаўі і каталіцызьме ўжываюць тэрмін царкоўнаслужыцелі (у каталіцызьме таксама *пастаўлены служыцель*) па адносінах да асобаў, якія ня ўзьведзены ў ступень сьвятарства, а дапамагаюць у зьдзяйсьненьні набажэнства.

У праваслаўі да царкоўнаслужыцеляў адносяцца:

* Іпадыякан
* чытальнік
* Панамар
* Псаломшчык

У каталіцызьме да Другога Ватыканскага сабора:

* Субдыякан
* Акаліт
* экзарцыста
* чытальнік
* Астыарый

Пасьля Другога Ватыканскага сабора пакінутыя толькі чытальнікі і акаліты.

### Некаторыя асаблівыя тэрміны, якія адносяцца да хрысьціянскага духавенства

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Абат
* Архідыякан
* Арцыбіскуп
* Архірэй
* Архімандрыт
* Вікарый
* Біскуп
* Ігумен
 | * Іерадыякан
* Іераманах
* Кардынал
* Мітрапаліт
* Папа
* патрыярх
* Прэсьвітар
 | * Протадыякан
* Протаіерэй
* Пратапоп
* Протапрэсьвітар
* Прэлат
* Хоряпіскап
* Экзарх
 |

## Іслам

* Аятала
* Муфтый
* Імам
* Мула
* Дэрвіш
* Суфій
* Халіф
* Ходжа

## Юдаізм

* Першасьвятар
* Лявіт
* Прарок
* Рабін
* Фарысэй
* Цадзік

## Будызм

* Далай-лама
* Гуру
* Бхікху (253 зароку)
* Шраманэра або гецул (10 зарок)
* Рабчжунг (студэнт дацана)
* Тулку (сьвядома перароджаны лама)

## Індуізм

* Гуру

## Паганства

* Жрэц
* Вяшчун
* Вядун
* Чараўнік
* Знахар
* Вядзьмак
* Прадказальнік
* Чарадзей
* Шаман

## Глядзіце таксама

* Клір
* Сьвятарства
* Сьвятар
* Герархія
* Прычт
* Сынод
* Канклаў

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Л. М. Талстой. Зварот да духавенства/Часопіс «Талстоўскі Лісток — Забаронены Талстой», Выпуск трэці. — М.: АВИКО ПРЕСС, 1993.
# Мерны клімат

**Мерны клімат**, або *клімат мерных шырот*, характэрны для мернага геаграфічнага пасу пераважна Паўночнай паўкулі, паміж 40 і 65° з. ш. і 42 і 58° паўд. ш. У Паўночнай паўкулі больш за 1/2 паверхні мернага пасу займае суша, у паўднёвай — 98% тэрыторыі пакрывае мора. Мерны клімат адзначаецца частымі і моцнымі зьменамі ціску і тэмпэратуры паветра і кірункаў ветру, якія адбываюцца праз інтэнсіўную дзейнасьць цыклёнаў.

## Агульныя рысы

Галоўнай асаблівасьцю мернага клімату лічыцца наяўнасьць чатырох сэзонаў: двух асноўных — халоднага (зіма) і цёплага (лета) і двух прамежкавых — вясна і восень. Сярэдняя тэмпэратура найбольш халоднага месяца, як правіла, ніжэй за 0, самага цёплага — вышэй за +15. Узімку ў мерным клімаце мусіць быць сталае сьнежнае покрыва, а ўлетку — максымум ападкаў.

## Крыніцы
# Барыс Віян

|  |
| --- |
| Барыс Віян |
| Boris Vian |
|  |
|  Асабістыя зьвесткі  |
|  Псэўданімы  |  Вэрнон Саліван, Барон Візі, Бізон Раві
  |
|  Нарадзіўся  | 10 сакавіка 1920(1920-03-10)[…]* Віль-д’Аўрэ[d], Францыя
 |
|  Памёр  | 23 чэрвеня 1959(1959-06-23)[…] (39 гадоў)* VII акруга Парыжа[d], Францыя
 |
|  Пахаваны  | * Q83375976?
 |
|  Сужэнец  | Мішэль Віян[d] і Урсуля Кюблер[d] |
|  Дзеці  | Патрык Віян[d] і Кэрал Віян[d] |
|  Літаратурная дзейнасьць  |
|  Род дзейнасьці  | паэт, маляр, перакладнік, інжынэр, лібрэтыст, драматург, аўтар-выканаўца, сцэнарыст, джазмэн, літаратурны крытык, музычны крытык, празаік, пісьменьнік, сьпявак, актор, журналіст, музыка, трубач, кампазытар |
|  Жанр  | джаз |
|  Мова  | француская мова |
|  Значныя творы  |  «Пена дзён»
  |
|  Узнагароды  | ордэн Вялікай Сьпіралі[d] Q3473988? (11 траўня 1953) |
| **Барыс Віян** у Вікісховішчы
 |
|  |

**Бары́с Вія́н** (па-француску: *Boris Vian*; 10 сакавіка 1920, Віль-д’Аўрэ, Францыя — 23 чэрвеня 1959, Парыж, Францыя) — францускі пісьменьнік, музыка, аўтар і выканаўца песьняў, крытык, актор і вынаходнік.

Дэбютаваў зборнікам «Сто санэтаў пра каханьне» (1941), раманам «Сумятня ў Ардэнах» (1942, выд. 1966). Вылучаюцца раманы «Пена дзён» (1947), «Восень у Пэкіне» (1947), п’еса «Усеагульная скуралупня» (паст. 1950). Пад псэўданімам Вэрнон Саліван апублікаваў свае раманы «Я прыйду плюнуць на вашыя магілы» (1946), «Мёртвыя аднаго колеру» (1947), «Зьнішчыць усіх вырадкаў» (1948), «Яны не разумеюць, што робяць» (1949), выдаўшы іх за пераклады амэрыканскіх бэстсэлераў. У 1950 годзе пасьля судовага разбору «як перакладчык» Барыс Віян быў абвінавачаны ў «зьневажаньні нораваў». Аўтар раманаў «Чырвоная трава» (1950), «Сэрцадзёр» (1953), зборніка вершаў «Я не хацеў бы здохнуць» (1962), п’есы «Падвячорак генэралаў» (паст. 1962), лібрэта опэраў «Сьнежны кавалер» (1957, муз. Дэлеру) і «Фіеста» (1958, муз. Міё). Барыс Віян распрацаваў прынцыпова новую эстэтыку, якая папярэднічала постмадэрнізму. Пацыфізм і нонканфармізм Віяна, непрыняцьце ягонымі героямі рэлігіі, дзяржавы і працы, геданізм і эскапізм быў засвоены моладзевай контаркультурай 1960-х гадоў.

## Беларускія пераклады

* Ваўкалак: [Апавяданне] // Французская навела XX ст. Мн., 1992.
* Сюрпрыз — вечарынка ў Леабіля // Бабілёнская бібліятэка. Мн., 2007.

## Крыніцы

## Літаратура

* Міхееў К. Віян // БЭ ў 18 т. Т. 4. Мн., 1997.

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт, прысьвечаны творчасьці Барыса Віяна
# Канны

|  |
| --- |
| Канны |
| Населены пункт |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
|  Краіна  |  Францыя
 |
|  Рэгіён  |  Праванс-Альпы-Лазурны бераг
 |
|  Дэпартамэнт  |  Прыморскія Альпы
 |
|  Першыя згадкі  | 42 да н. э. |
|  Кіраўніцтва і ўлада  |
| Mayor of Cannes[d] | Давід Ліснар[d] |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  |  19,62 км²
 |
|  Вышыня НУМ  | 0 м, 260 м і 44 м |
|  Часавы пас  | * UTC+1
* UTC+2 (летні час)
 |
|  Каардынаты  | 43°33′05″ пн. ш. 7°00′46″ у. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  |  73 325 чал. (2013)

  |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Паштовы індэкс  | 06400 і 06150 |
|  Нумарны знак  | 06 |
|  |
|  Узнагароды  | 100% Éducation artistique et culturelle[d] (2022 — 2027) |
|  Сайт  | cannes.fr |
| Канны на мапе Францыі
Канны
 |

**Ка́нны** (па-француску: *Cannes*, па-аксытанску: *Canas*) — горад на паўднёвым усходзе Францыі, у рэгіёне Праванс-Альпы-Лазурны бераг, які быў заснаваны лігурамі на ўзьбярэжжы Напуль. Насельніцтва на 2013 год — 73 325 чалавек. Зьяляецца адным з найбольш папулярных і вядомых курортаў Лазурнага берагу. Вядомы як месца правядзеньня штогадовага кінафэстывалю.

## Гісторыя

Горад заснавалі рымляне ў 42 годзе да н. э. Шмат стагодзьдзяў ён заставаўся невялікай рыбацкай вёскай у складзе Правансу. Усё зьмянілася ў 1834 годзе, калі ў Каннах спыніўся былы ангельскі канцлер лорд Гэнры Пітэр Брум, які накіроўваўся ў Італію, і быў вымушаны перапыніць свой ​​шлях з-за эпідэміі халеры. Лорд Брум быў вельмі зачараваны прыгажосьцю рыбацкага мястэчка, ягоным небам, мяккім кліматам, што вырашыў пабудаваць у Каннах дом. Шматлікія ангельскія арыстакраты рушылі ўсьлед ягонаму прыкладу.

Неўзабаве Канны адкрылі для сябе і расейскія арыстакраты. У 1879 годзе ў горад прыбыла імпэратрыца Марыя Аляксандраўна, жонка Аляксандра II у суправаджэньні сыноў Сяргея й Паўла. У 1888 годзе Гі дэ Мапасан пісаў пра Канны: «Прынцы, прынцы, паўсюль прынцы».

## Культура

### Канскі кінафэстываль

У горадзе штогод у траўні праводзіцца Канскі кінафэстываль на базе Фэстывальнага палацу.

## Асобы

* Жэрар Філіп

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт гораду
* Virtual visit of Cannes with fullscreen panoramas