# Базэль

|  |
| --- |
| Базэль |
| Населены пункт |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
|  Краіна  |  Швайцарыя
 |
|  Кантон  |  Базэль-Штат
 |
|  Першыя згадкі  | 374 |
|  Кіраўніцтва і ўлада  |
| Прэзыдэнт места | Беат Янс[d] і Conradin Cramer[d] |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  |  22,75 км²
 |
|  Вышыня НУМ  | 260 м |
|  Часавы пас  | * UTC+1
* UTC+2 (летні час)
 |
|  Каардынаты  | 47°34′ пн. ш. 7°36′ у. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  |  175 940 чал. (2017)

  |
|  Афіцыйная мова  | нямецкая |
|  Этнахаронімы  | basilesi |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 061 |
|  Паштовы індэкс  | 4000 |
|  Нумарны знак  | BS |
|  |
|  Узнагароды  | Эўрапейскае места Рэфармацыі[d] |
|  Сайт  | bs.ch (ням.) |
| Базэль на мапе Швайцарыі
Базэль
 |

**Базэль** (па-нямецку: *Basel*, па-француску: *Bâle*) — горад у Швайцарыі. Адміністрацыйны цэнтар кантону Базэль-Штат. Трэці (пасьля Цюрыху і Жэнэвы) горад у Швайцарыі па колькасьці жыхароў. Знаходзіцца на перасячэньні межаў Швайцарыі, Нямеччыны і Францыі. Базэль падзеляецца на дзьве часткі: Малы Базэль (па-нямецку: *Kleinbasel*) і Вялікі Базэль (па-нямецку: *Grossbasel*).

## Гісторыя

Старажытныя паселішчы захаваліся ў навакольлі Базэлю з часу існаваньня Рымскай імпэрыі. Найбольш вядомае селішча Аўгуста Раўрыка знаходзіцца ў 20 кілямэтрах ад сучаснага Базэлю ўверх па Райне. Але знойзденыя і больш старажытныя кельцкія селішчы, нават з фартыфікацыямі ў асяродзьдзі сучаснага Базэлю. На месцы самога гораду на ўзгорку, празь які цячэ Райн, быў заснованы замак. У Базэлі існаваў адзіны мост цераз раку ад Бодэнскага возеру да мора, і таму на працягу доўгага часу горад меў выключную важнасьць у гандлі.

Першыя згадкі пра Базэль (па-лацінску: *Basilia*) сустракаюцца ў дакумэнтах з 374 году.

З 999 году да эпохі Рэфармацыі Базэлем кіравалі біскупы. Герб Базэлю ў выглядзе посаха ўвасабляе памяць аб гэтым пэрыядзе. У 1019 годзе пачалося будаўніцтва Базэльскай катэдры (мясцовая назва *Münster*) падчас кіраваньня нямецкага імпэратара Генрыха II.

У 1225—1226 гадах быў пабудаваны мост цераз Райн і заснованы «Малы Базэль», каб абараняць гэты мост.

У 1356 годзе буйны землятрус разбурыў шмат у горадзе і асяродзьдзі, у тым ліку і некалькі замкаў князёў. Тады горад прапанаваў альтэрнатыву аднаўленьню замкам — двары ў горадзе ў абмен на ваенную абарону.

Гравюра Базэлю (1493)
На працягу XV стагодзьдзя Базэль зьяўляўся цэнтрам хрысьціянскай каліцкай палітыкі. У Базылі знаходзілася Базэльская рада (1431—1449), на якой у 1439 годзе быў абраны Антыпапа Фэлікс V. У 1459 годзе папа Піюс II сваёй булай падтрымаў Базэльскі ўнівэрсытэт фінансамі. У гэтым унівэрсітэце навучаліся Эразм з Ратэрдаму, Парацэльс, Ганс Гольбайн-малодшы і ншыя знакамітыя асобы. У гэты ж час у Базэлі зьяўляецца кнігадрукаваньне. У 1488 годзе было заснаванае выдавецтва «Шваб» (па-ангельску: *The Schwabe publishing house*), якое існуе па наш час. Таксама ў Базылі працаваў Ёган Пэтры — выдавец шматлікіх працаў Эразма. Зь цягам часу Базэль становіцца буйным цэнтрам кнігадрукаваньня.

У 1495 годзе Базэль быў уключаны ў Верхне-Райнскую імпэрскую акругу. Але ў 1500 годзе было завершанае будаўніцтва катэдры Базэлю (па-нямецку: *Basel Münster*), і фактычна ў 1501 годзе горад выйшаў са складу Сьвятой Рымскай імпэрыі і далучыўся да Швайцарскай канфэдэрацыі ў якасьці 11 кантону.

У 1536 годзе ў Базэлі выдаецца першае выданьне трактату Джона Кальвіна «Навучаньне хрысьціянскай веры» (па-француску: *Institution de la religion chrestienne*). У Базэлі была надрукаваная кніга «Фундамэнтальныя асновы майстэрства фэхтаваньня» (па-нямецку: *Gründtliche Beschreibung der kunst des Fechten*), зрабіўшая вялікі ўплыў на разьвіцьцё фэхтаваньня ў XVI і XVII стагодзьдзі. Першая книга аб анатоміі (па-лацінску: *De humani corporis fabrica*) была таксама выдана ў гэтым горадзе.

Акрамя культурнага, Базэль зьяўляецца месцам і палітычным цэнтрам.

У 1897 у Базэлі адбыўся Сусьветны габрэйскі кангрэс на якім была заснаваная Сусьветная габрэйская арганізацыя. Названая арганізацыя зрабіла буйны ўплыў на стварэньне дзяржавы Ізраіль.

У 1912 у Базэлі адбыўся Другі Інтэрнацыянал у сувязі з пачаткам Першай балканскай вайны.

Не аднаразова горад выступіў у якасьці цэнтру дзе былі падпісаны гістарычныя дакумэнты. У 1499 годзе падпісаны «Базэльскі мір», які скончыў вайну паміж Аўстрыяй і Швайцарыяй. У 1795 у Базэлі падпісаны два мірныя пагадненьні паміж Францыяй з аднаго боку і Прусіяй і Гішпаніяй зь іншага. У 1989 годзе тут адбылося прыняцьце «Базэльскай канвэнцыі» па кантролі за транспартаваньнем небясьпечных адходаў і іх пахаваньня.

## Славутасьці

На Рынкавай плошчы знаходзіцца Базэльская ратуша, пабудаваная ў 1507—1513 гадах.

## Спорт

Панарама стадыёну Санкт-Якаб Парк
У горадзе знаходзіцца стадыён «Санкт-Якаб Парк», які зьяўляецца хатнім для футбольнага клюбу «Базэль». На гэтым жа стадыёне адбываліся гульні чэмпіянату Эўропы па футболе 2008 году.

## Вонкавыя спасылкі

 **Базэль** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў