# Партугалія

|  |
| --- |
| **Партугалія** |
| па-партугальску: *República Portuguesa* па-француску: *la République portugaise* па-курдзку: Komara Portûgalê‎ |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
| **Дзяржаўны гімнПартугеза*
Файл:Hino Nacional da Republica Portuguesa.ogg |
|  |
| **Дата заснаваньня:** | 25 ліпеня 1139, 24 чэрвеня 1128 і 23 траўня 1179 |
| **Афіцыйная мова:** | партугальская |
| **Сталіца:** | Лісабон |
| **Форма кіраваньня:** | рэспубліка |
| прэзідэнт Партугаліі[d]: | Антоніу Жазэ Сегуру[d] |
| прэм’ер-міністар Партугаліі[d]: | Луіш Мантэнэгру[d] |
| **Заканадаўчы орган:** | Асамблея Рэспублікі[d] |
| **Выканаўчы орган:** | урад Партугаліі[d] |
| **Плошча:** | * 92 225 км² (2021)
 |
| **Насельніцтва:** | * ▼10 347 892 чал. (2021)
 |
| **Валюта:** | эўра |
| **СУП** (2025) |  |
| па ППЗ: | 536,096 млрд $ |
| па ППЗ на душу насельніцтва: | 50 037 $ |
| намінальны: | 321,440 млрд $ |
| намінальны на душу насельніцтва: | 30 002 $ |
| **Індэкс дэмакратыі:** | 7,9 |
| **Каэфіцыент Джыні:** | 32,8 |
| **ІРЧП:** | 0,866 |
| **Часавы пас:** | UTC+0 |
| **Аўтамабільны знак:** | P |
| **Бок аўтамабільнага руху:** | праваруч |
| **Дамэн верхняга ўзроўню:** | .pt |
| **Тэлефонны код:** | +351 |
|  Галерэя здымкаў у Вікісховішчы |
| **portugal.gov.pt (парт.)​ (анг.)** |

**Партуга́лія**, **Партуґа́лія** (па-партугальску: *República Portuguesa*) — дзяржава, разьмешчаная на паўднёвым захадзе Эўропы, на Пірэнэйскім паўвостраве. Партугалія самая заходняя краіна Эўропы, якая да таго ж мяжуе з Атлянтычным акіянам на захадзе й поўдні й Гішпаніяй на поўначы й усходзе. Атлянтычныя архіпэлягі Азорскіх астравоў і Мадэйры зьяўляюцца часткай Партугаліі. Краіна названая ў гонар ейнага другога па велічыні гораду, Порту.

Землі сучаснай Партугаліі стала былі заселеныя з дагістарычных часоў, тут пражывалі кельцкія плямёны, якія пазьней былі інтэграваныя ў Рымскую рэспубліку, а затым землі сталіся месцам пасяленьня германскіх народаў, як то свэваў, швабаў, вандалаў і вэстготаў. У VIII стагодзьдзі большая частка Пірэнэйскага паўвострава была заваяваная маўрытанскімі захопнікамі, якія вызнавалі іслам, а пасьля былі выгнаныя тампліерамі. Падчас хрысьціянскай Рэканкісты, Партугалія зацьвердзілася як незалежная каралеўства ад Леону ў 1139 годзе, зьяўляючыся, такім чынам, адной з найстарэйшых эўрапейскіх нацыянальных дзяржаваў.

У XV і XVI стагодзьдзі, у выніку мясцовым піянэрам эпохі Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў, Партугалія пашырыла ўплыў у сьвеце й стварыла глябальную імпэрыю, якая ўключала ўладаньні ў Афрыцы, Азіі, Акіяніі й Паўднёвай Амэрыцы, стаўшы буйным эканамічным, палітычным і ваенным цэнтрамі ў сьвеце. Партугальская імпэрыя была першай глябальнай імпэрыяй у гісторыі, а таксама самым доўгай эўрапейскай каляніяльнай імпэрыяй, якая праіснавала амаль 600 гадоў, пачынаючы з захопу Сэўты ў 1415 годзе, да перадачы Макао да Кітаю ў 1999 годзе. Тым ня менш, міжнародны статус краіны, быў значна зьніжаны ў XIX стагодзьдзі, асабліва пасьля абвяшчэньня незалежнасьці Бразыліі й іншых найбуйнейшых калёніяў.

Пасьля рэвалюцыі ў 1910 годзе манархія была зрынута, але няўстойлівая дэмакратычная партугальская Першая Рэспубліка была замененая ў хуткім часе аўтарытарным рэжымам. Дэмакратыя была адноўлена пасьля партугальскіх каляніяльных войнаў і рэвалюцыі гвазьдзікоў у 1974 годзе, пасьля чаго Партугалія страціла свае заморскія правінцыі, як то Анголу, Мазамбік і іншыя. Апошняя заморская тэрыторыя, Макао, была перададзена Кітаю ў 1999 годзе.

Партугалія зьяўляецца разьвітой краінай зь вельмі высокім індэксам разьвіцьця чалавечага патэнцыялу. Краіна месьціцца на 19 месцы ў сьвеце паводле паказчыку якасьці жыцьця, а таксама дзякуючы моцнай сыстэме аховы здароўя. Партугалія зьяўляецца адной з найбольш глябалізаваных і мірных краінаў сьвету, чальцом Эўрапейскага зьвязу й Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў, а таксама чальцом-заснавальнікам Лацінскага зьвязу, Арганізацыі Ібэра-амэрыканскіх дзяржаваў, АЭСіР, НАТО, Супольнасьці партугаламоўных краінаў, Эўразоны й Шэнгенскага пагадненьня.

## Гісторыя

### Раньняя гісторыя

Старажытны рымскі храм у Эворы.
Раньняя гісторыя Партугаліі сумесна зьвязана з астатняй часткай Пірэнэйскага паўвострава. Назва Партугалія паходзіць ад рымскай назвы *Порт Кале* (лац. *Portus Cale*). Рэгіён быў заселены папярэдне дакельцкімі й кельцкімі плямёнамі, які надалі паходжаньне народам, як то галекі, люзытаны, кельтыкі й кінэты. Тэрыторыя сучаснай Партугаліі зьведала прыход фінікійцаў і картагенянаў, а потым увайшла ў склад Рымскай рэспубліцы як вобласьць Люзытанія й частка вобласьці Галецыя. Пасьля падзеньня Рыму з 409 году ў рэгіёне пасяліліся германцкія плямёны, як то свэвы, буры й вэстготы, але з VIII стагодзьдзя тэрыторыю захапілі маўры. Таксама на тэрыторыі сучаснай Партугаліі ў V стагодзьдзі пражывалі іранамоўныя аланы, якія прыйшлі сюды з Паўночнага Каўказа, рэшткі іхных паселішчаў былі знойдзены ў Аленкеры, Каімбры, і нават у Лісабоне.

### Рэканкіста

У пэрыяд Рэканкісты хрысьціяне адваявалі Пірэнэйскі паўвостраў ад мусульманскага й маўрытанскага валадарства. У 868 годзе паўстала першае княства Партугалія. Партугальскія графы прымалі актыўны ўдзел у Рэканкісьце й у мяцяжах супраць каралеўскай улады. Найвышэйшага ўплыву графства дасягнула пры Мэнду II Гансалвэшу, які стаў рэгентам пры каралю Альфонса V, але пазьней графства прыйшло ў заняпад і было перададзена Галісіі.

Замак у Гімарайншы, вядомага як калыска партугальскай дзяржаўнасьці.
У 1093 годзе графства было адноўлена й перададзена ў валоданьне Генрыху Бургундзкаму Альфонсам VI за ягоную ролю ў Рэканкісьце, цэнтрам зноўку створанай дзяржавы стаўся горад Брага. 24 чэрвеня 1128 году ў бітве пры Сан Мамадэ Афансу Энрыкеш, граф Партугаліі сын Генрыха Бургундзкага, перамог сваю маці графіню Тэрэзу й ейнага палюбоўніка Фэрнана Пэрэша дэ Траву, тым самым стаўшы аднаасобным лідэрам. Афансу Энрыкеш афіцыйна абвесьціў пра незалежнасьць Партугаліі, 25 ліпеня 1139 году пасьля бітвы пры Оўрыкі. Перамогу над мусульманамі ў бітве пры Оўрыке ў 1139 годзе традыцыйна прынята лічыць момантам, калі графства Партугалія, якое на той момант зьяўлялася ленам Каралеўства Леону, было ператворана ў незалежнае Каралеўства Партугаліі. Незалежнасьць была прызнана ў 1143 годзе Альфонса VII, каралём Леона й Кастыліі, а ў 1179 годзе папам Аляксандрам III.

Афансу Энрыкеш і ягоныя пераемнікі, абапіраючыся на ваенную моц манаскіх ордэнаў, працягваў войны з маўрамі, але памёр калі тэрыторыя ягонага каралеўства складала палову ад тэрыторыі сучаснай Партугаліі. У 1249 годзе Рэканкіста для Партугаліі завяршылася ўзяцьцем каралеўствам тэрыторыі Алгарвэ. У 1348 і 1349 гадох, як і ў астатняй Эўропе, у Партугаліі прайшла эпідэмія Чорнай сьмерці. У 1373 годзе Партугалія склала зьвяз з Ангельшчынай, які зьяўляецца самым працяглым альянсам у сьвеце.

У 1383 годзе кароль Кастыліі Хуан I, які быў мужам дачкі партугальскага караля, які памёр без нашчадкаў мужчынскага полу, захапіў партугальскі трон. Наступнае народнае паўстаньне прывяло да крызісу 1383—1385 гадоў. Фракцыя дробнай шляхты й простых людзей на чале з Жуанам Авіскім, якая была падтрымана генэралам Нуну Пэрэйра Альварэшам, нанесла паразу Кастыліі ў бітве пры Альжубаротэ. Гэтая знакамітая бітва ўсё яшчэ зьяўляецца сымбалем славы й змаганьня за незалежнасьць Партугаліі ад суседняй Гішпаніі.

### Калянізацыя й міжнародны гандаль

Афансу Энрыкеш, заснавальнік і першы кароль Партугаліі.
Вашку да Гама прыбывае ў Індыю.
У наступныя дзесяцігодзьдзі Партугалія ўзначаліла дасьледаваньне сьвету й узяла на сябе ролю лідэра эпохі Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў. Інфант Дон Генрых Мараплавец, сын караля Жуана I, стаў галоўным спонсарам і заступнікам гэтай працы. У 1415 годзе Партугалія атрымала першую сваю заморскую калёнію шляхам заваёвы мусульманскай Сэўты. Гэта быў квітнеючы ісламскі цэнтар гандлю ў Паўночнай Афрыцы. Пасьля гэтага рушылі адкрыцьці ў Атлянтычным акіяне: востраў Мадэйра й Азорскія астравы, што прывяло да першых рухаў калянізацыі.

На працягу XV стагодзьдзя, партугальскія дасьледчыкі адплывалі ад берага Афрыкі, усталёўвалі гандлёвыя пасты для некалькіх распаўсюджаных тыпаў тавараў у той час, пачынаючы ад рабоў і сканчваючы спэцыямі, якія яны шукалі ў Індыі. Тардэсыльляская дамова, якая была прызначана для вырашэньня спрэчкі, якая была створана пасьля вяртаньня Хрыстафора Калюмба, была падпісана 7 чэрвеня 1494 году, падзяляла зноў адкрытыя землі за межамі Эўропы паміж Партугаліяй і Гішпаніяй па мэрыдыяне 370 лігаў на захад ад Каба-Вэрдэ, ля заходняга ўзьбярэжжа Афрыкі. У 1498 годзе Вашку да Гама, нарэшце, дасягнуў Індыі й прынёс эканамічны росквіт Партугаліі й ейнаму насельніцтву, якое на той час складала 1,7 млн жыхароў.

У 1500 годзе Пэдру Кабрал дасягнуў узьбярэжжа Бразыліі й абвесьціў адкрытыя землі тэрыторыяй Партугальскага каралеўства. Празь дзесяць гадоў Афансу дэ Альбукерке заваяваў востраў Гоа ў Індыі, востраў Армуз у Пэрсыдзкай затоцы й Малаку, якая ў цяперашні час належыць Малайзіі. Такім чынам, Партугальская імпэрыя атрымала ўладу над гандлем у Індыйскім акіяне й паўднёвай частцы Атлянтычнага акіяна. Партугальскія маракі мелі намер дасягнуць Усходняй Азіі, плаваючы на ўсход ад Эўропы ў такіх месцы, як то Тайвань, Японія, востраў Тымор, яны былі першымі эўрапейцамі, якія выявілі Аўстралію й нават Новую Зэляндыю.

22 красавіка 1529 году была складзена Сарагоская дамова паміж Партугаліяй і Гішпаніяй, якая дапаўняла папярэднюю дамову антымэрыдыянам адносна лініі дамовы Тардэсыльляс. Усё гэта зрабіла Партугалію сур’ёзным эканамічным, ваенным і палітычным цэнтрам у сьвеце з XV стагодзьдзя да пачатку XVI стагодзьдзя.

### Унія з Гішпаніяй

Партугалія добраахвотна ўступіла ў дынастычную унію з Гішпаніяй, бо два апошнія каралі з дому Авішаў памерлі, не пакінуўшы спадчыньнікаў, што прывяло да партугальскага крызісу пераемнасьці ў 1580 годзе. Гішпанскі кароль Філіп II прэтэндаваў на трон на падставе таго, што ягоная маці была партугальскай прынцэсай Ізабэлай, другім дзіцем і першай дачкой караля Партугаліі Мануэла I. Філіп II сеў на трон Партугаліі пад імём Філіп I. Тым ня менш, Партугалія ня страціла сваёй фармальнай незалежнасьці. Замест гэтага была ўтвораная унія каралеўстваў. Але аб’яднаньне дзьвюх каронаў пазбавіла Партугалію незалежнай замежнай палітыкі й прывяло да ейнага ўдзелу ў Васьмідзесяцігадовай вайне паміж Гішпаніяй і Нідэрляндамі.

Марфаўскі палац быў пабудаваны Жуанам V, а цяпер ён улучаны ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО.
Наступствамі гэтага канфлікту было пагаршэньне дачыненьняў з найстарэйшым хаўрусьнікам — Ангельшчыны. Да таго ж быў страчаны Армуз, то бок стратэгічны гандлёвы пункт паміж Пэрсіяй і Аманам. З 1595 па 1663 гады галяндзка-партугальская вайна пераважна палягала на ўварваньнях нідэрляндцаў у партугальскія калёніі й умяшальніцтва ў партугальскія камэрцыйныя інтарэсы ў Бразыліі, Афрыцы, Індыі й на Далёкім Усходзе, што прывяло да страты манаполіі Партугаліі на марскі гандаль у Індыі.

У 1640 годзе Жуан IV ачоліў паўстаньне, падтрыманае незадаволенай шляхтай. У выніку ён быў абвешчаны каралём. Вайна за аднаўленьне Партугаліі паклала канец 60-гадоваму пэрыяду Ібэрыйскай уніі пад кіраўніцтвам дынастыі Габсбургаў. Гэта быў пачатак панаваньня дынастыі Брагансаў, якія кіравалі краінай ажно да 1910 году. Караляваньне Жуана V характарызавалася прытокам золата ў каралеўскую скарбніцу, якое перадусім трапляла туды за кошт каралеўскага падатку на каштоўныя мэталы з партугальскіх калёніяў Бразыліі й Мараньяну. Паводле большасьці ацэнак, колькасьць партугальскіх мігрантаў у каляніяльную Бразылію за час залатой ліхаманкі XVIII стагодзьдзя складала 600 тысяч чалавек. Гэта ўяўляла сабой адну з найбуйнейшых перасяленьняў насельніцтва ў калёніі па-за межамі Эўропы ў каляніяльныя часы.

### Час маркіза Памбала

Макріз Памбала Сэбастыян Жузэ дэ Карвальлю-і-Мэлу кіраваў краінай пры каралю Жузэ I.
У 1738 годзе Сэбастыян Жузэ дэ Карвальлю-і-Мэлу, які пазьней атрымаў тытул 1-га маркіза Памбалу, пачаў кар’еру ў якасьці амбасадара краіны ў Лёндане, а пазьней у Вене. Кароль Жузэ I быў каранаваны ў 1750 годзе й зрабіў яго сваім міністрам замежных справаў. З часам як давер караля да свайго дарадцы павялічваўся, ён даў яму большы кантроль над дзяржавай. Да 1755 году Карвальлю-і-Мэлу быў прызначаны прэм’ер-міністрам. Уражаны эканамічным посьпехам Вялікабрытаніі, які ён назіраў на пасадзе амбасадара, маркіз пасьпяхова ўкараніў падобную эканамічную палітыку ў Партугаліі.

У 1761 годзе, яшчэ пры каралю Жузэ I, ён забараніў імпарт чорных рабоў у мацерыковую Партугалію й Індыю, але не з гуманітарных меркаваньняў, а таму, што яны былі неабходнай працоўнай сілай у Бразыліі. Адначасна ён заахвочваў гандаль чорнымі рабамі ў Паўднёвую Амэрыку. Пры падтрымцы й беспасярэднім удзеле маркіза былі зафундаваныя дзьве кампаніі, асноўнай дзейнасьцю якіх быў гандаль рабамі, пераважна афрыканцамі, на бразыльскія землі. Ён рэарганізаваў армію й флёт ды паклаў канец дыскрымінацыі ў дачынентні да розных хрысьціянскіх сэктаў. Маркіз стварыў кампаніі й гільдыі дзеля рэгуляваньня камэрцыйнай дзейнасьці, а таксама адную зь першых апэляцыйных сыстэмаў, ды вызначыў рэгіён дзеля вытворчасьці партвэйну, каб гарантаваць якасьць віна. Гэта была першая спроба кантраляваць якасьць і вытворчасьць віна ў Эўропе. Карвальлю-і-Мэлу прасунуў строгія законы для ўсіх клясаў партугальскага грамадзтва, а таксама шырока перагледзеў падатковую сыстэму. Гэтыя рэформы прынесьлі яму ворагаў сярод найвышэйшых клясаў.

Зруйнаваныя будынкі ў Лісабоне ў выніку землятруса 1 лістапада 1755 году.
1 лістапада 1755 году ў Лісабоне адбыўся магутны землятрус, магнітуда якога ацэньвалася ад 7,7 да 9,0 балаў, а ахвяры склалі ад 12 тысяч да 50 тысяч чалавек. Пасьля землятрусу Жузэ I надаў свайму прэм’ер-міністру яшчэ больш улады, і Карвальлю-і-Мэлу стаў асьветніцкім дэспатам. У 1758 годзе кароль быў паранены ў выніку замаху. У выніку гэтага маркіз Тавара, некалькі ягоных сваякоў і нават слугі былі катаваныя й пакараныя сьмерцю публічна з надзвычайнай жорсткасьцю нават паводле стандартаў таго часу. У наступным годзе езуіты былі разгромленыя й выгнаныя з краіны. Гэта зьнішчыла апазыцыю, публічна прадэманстраваўшы, што нават арыстакратыя бясьсільная перад Памбалам. Маркіз фактычна кіраваў Партугаліяй да сьмерці Жузэ I у 1777 годзе. Новая кіраўніца каралева Марыя I дрэнна ставілася да Памбала празь ягоныя злоўжываньні, вынікам чаго стала зьняцьцё маркіза з усіх ягоных палітычных пасадаў. Памбал быў сасланы ў свой маёнтак, дзе й сканаў у 1782 годзе.

Гісторыкі сьцьвярджаюць, што асьветніцтва Памбала, хоць і мела далёкасяжныя наступствы, але ў першую чаргу было мэханізмам умацаваньня аўтакратыі за кошт асабістай свабоды і, асабліва, апаратам дзеля здушэньня апазыцыі, вынішчэньня крытыкі, далейшай каляніяльнай эксплюатацыі й умацаваньня асабістага кантролю й багацьцяў.

### Крызіс XIX стагодзьдзя

У 1807 годзе Партугалія адмовіла Напалеону ў патрабаваньні далучыцца да Кантынэнтальнай сыстэмы эмбарга супраць Вялікабрытаніі, пасьля чаго французы пад камандаваньнем генэрала Жан-Андоша Жуно ўварваліся ў краіну. У 1807 годзе быў захоплены Лісабон. Брытанскае ўмяшальніцтва ў вайну на паўвостраве дапамагло захаваць незалежнасьць Партугаліі, а апошнія францускія войскі былі выгнаныя ў 1812 годзе. За час напалеонаўскіх уварваньняў партугальская каралеўская сям’я перанесла свой двор у Рыю-дэ-Жанэйру ў Бразыліі, зрабіўшы яго сталіцай Партугальскай імпэрыі паміж 1808 і 1821 гадамі.

Праект Ружовай мапы, паводле якой Партугалія жадала злучыць свае калёніі ў Анголе й Мазамбіку.
У 1820 годзе ў Порту й Лісабоне адбыліся канстытуцыяналістычныя паўстаньні, і кароль Жуан VI і ягоны двор былі вымушаныя вярнуцца ў мацерыковую Партугалію ў 1821 годзе. Лісабон вярнуў сабе статус сталіцы дзяржавы, калі Бразылія абвесьціла сваю незалежнасьць у 1822 годзе. Сьмерць караля Жуана VI у 1826 годзе прывяла да крызісу каралеўскай пераемнасьці. Ягоны старэйшы сын бразыльскі манарх Пэдру I ненадоўга стаў Пэдру IV, паводле нумэрацыі ў Партугаліі, але ані партугальцы, ані бразыльцы больш не жадалі аб’яднанай манархіі. У выніку Пэдру адрокся партугальскай кароны на карысьць сваёй 7-гадовай дачкі Марыі пры ўмове, што, калі яна дасягне даросласьці, яна мусіць узяць шлюб зь ягоным братам Мігелам. Незадаволенасьць канстытуцыйнымі рэформамі Пэдру стала чыньнікам таго, што «абсалютысцкая» фракцыя землеўладальнікаў і царква абвесьцілі Мігела каралём у лютым 1828 году. Наступствам стаў пачатак Лібэральных войнаў, таксама вядомых як Вайна двух братоў або Партугальская грамадзянская вайна, у якіх Пэдру прымусіў Мігела адрачыся ад трону й выправіцца ў выгнаньне ў 1834 годзе, а сталец атрымала дачка Марыя, якая стала каралевай Марыяй II.

Пасьля 1815 году партугальцы пашырылі свае гандлёвыя парты ўздоўж афрыканскага ўзьбярэжжа, прасоўваючыся ўглыб краіны, каб захапіць кантроль над Анголай і Мазамбікам. Гандаль рабамі быў скасаваны ў 1836 годзе. Квітнелі партугальскай калёніі на Гоа, Макао й Тыморы. Партугальцы пасьпяхова ўкаранялі каталіцтва й партугальскую мову ў сваіх калёніях, у той час як большасьць пасяленцаў працягвалі накіроўвацца ў Бразылію. У студзені 1890 году брытанскі ўрад высунуў Партугаліі ўльтыматум, патрабуючы вываду партугальскіх войскаў з тэрыторыі паміж партугальскімі калёніямі Мазамбіку й Анголай. Партугальцы імкнулі ўзяць пад кантроль гэты рэгіён у рамках каляніяльнага праекту «Ружовая мапа», але Вялікабрытанія мела свае пляны тут, галоўным чынам праз імкненьня Сэсіла Родса спракласьці чыгунку ад Кейптаўну да Каіру, якая мусіла злучыць усе брытанскія калёніі аднім шляхам. Партугальскі ўрад ціха прыняў ультыматум і вывеў свае войскі з спрэчнай тэрыторыі, што прывяло да шырокай рэакцыі партугальскай грамадзкасьці, якая ўспрыняла прыняцьцё брытанскіх патрабаваньняў як прыніжэньне.

### Першая рэспубліка й «Новая дзяржава»

Ілюстрацыя-алюзія на агалашэньне Партугальскай рэспублікі 5 кастрычніка 1910 году.
1 лютага 1908 году кароль Карлуш I і ягоны сын спадчыньнік Луіш Філіпэ былі забітыя рэспубліканцамі й сябрамі карбанарыі. Праз два гады, 5 кастрычніка 1910 году, адбыўся дзяржаўны пераварот, які зрынуў амаль 800-гадовую манархію, і была абвешчаная рэспубліка. За час Першай сусьветнай вайны Партугалія дапамагала краінам Антанты змагацца з Цэнтральнымі дзяржавамі, аднак вайна пашкодзіла ейнай слабой эканоміцы.

Палітычная нестабільнасьць і эканамічная слабасьць сталіся ўрадлівай глебай для бязладзьдзя ў час Першай партугальскай рэспублікі. Тады адбылося некалькі пераваротаў, як то няўдалы пераварот Паўночай манархіі, але іншыя мелі посьпех, як, напрыклад, дзяржаўны пераварот у сьнежні 1917 году, які прывёў да прыходу да ўлады Сыдонію Паіша. У 1921 годзе паўстаньне «Крывавай ночы» скончылася забойствам прэм’ер-міністра ды іншых высокіх чыноўнікаў краіны. У такіх варунках 28 траўня 1926 году быў зьдзейсьнены дзяржаўны пераварот і стварэньне Нацыянальнай дыктатуры. Гэта, у сваю чаргу, прывяло да ўсталяваньня правай дыктатуры Новай дзяржавы, ачоленай Антонію Салазарам у 1933 годзе. Партугалія захоўвала нэўтралітэт усьцяж Другой сусьветнай вайны. З 1940-х па 1960-я гады краіна была адным з заснавальнікаў НАТО, АЭСР, Эўрапейскай асацыяцыі свабоднага гандлю й далучылася да ААН у 1955 годзе. Былі ініцыяваныя новыя праекты эканамічнага разьвіцьця й перасяленьня грамадзянаў мацерыковай часткі Партугаліі ў заморскія правінцыі Афрыкі, галоўным чынам у Анголу й Мазамбік. Гэтыя дзеі былі скарыстаныя дзеля пацьверджаньня статусу Партугаліі як транскантынэнтальнай дзяржавы, а не каляніяльнай імпэрыі.

Салазар, чый рэжым вядомы як «Новая дзяржава», трымаўся ўлады з 1932 па 1968 гады.
У 1954 годзе жыхары індыйскіх Дадры й Нагаргавэлі вызваліліся ад партугальскага панаваньня. У 1961 годзе анэксія форта Сан-Жуан-Баптыста-дзі-Ажуда Рэспублікай Дагамэяй стала пачаткам працэсу, які прывёў да згасаньня шматвяковай Партугальскай імпэрыі. У 1961 годзе Партугалія адмовілася аддаць Гоа, у выніку чаго партугальцы былі ўцягнуты ва ўзброены канфлікт у Партугальскай Індыі супраць узброеных сілаў Індыі. У кароткая вайне партугальцы атрымалі паразу й страцілі сваю прысутнасьць на Індыйскім субкантынэнце. Партугальскі рэжым адмовіўся прызнаць сувэрэнітэт Індыі над анэксаванымі тэрыторыямі, якія працягвалі быць прадстаўленыя ў Нацыянальным сходзе ажно да перавароту 1974 году.

Таксама ў пачатку 1960-х гадоў рухі за незалежнасьць у партугальскіх уладаньнях у Афрыцы прывялі да разьвязаньня Партугальскай каляніяльнай вайны, якая цягнулася з 1961 па 1974 гады. У зьвязку з вайной краіна мабілізавала блізу 1,4 мільёнаў мужчынаў на вайсковую службу ці ў дапаможныя цывільныя структуры, краіна зазанала вялікія ваенныя ахвяры. Цягам усяго часу каляніяльнай вайны Партугалія сутыкалася з усё большай ізаляцыяй, эмбарга на пастаўкі зброі ды іншымі санкцыямі, прасунутымі міжнароднай супольнасьцю. Аўтарытарны й кансэрватыўны рэжым Салазара спрабаваў захаваць імпэрыю. Дыктатар кіраваў краінай да 1968 году, калі ў яго адбылося кровазьліцьцё ў мозаг, і яго замяніў Марсэлу Каэтану, што выклікала надзеі на «лібэралізацыю» рэжыму, якая атрымала назву «Марсэлісцкая вясна», але гэтыя надзеі неўзабаве былі страчаныя.

### Вяртаньне да дэмакратыі

Урад і армія супраціўляліся дэкалянізацыі сваіх заморскіх тэрыторыяў да красавіка 1974 году, калі левы вайсковы пераварот у Лісабоне, вядомы як рэвалюцыя гвазьдзікоў, праклаў шлях да незалежнасьці тэрыторыяў, а таксама да аднаўленьня дэмакратыі пасьля двухгадовага пераходнага пэрыяду. Гэты час характарызаваўся спрэчкамі за ўладу паміж левымі й правымі палітычнымі сіламі. Да лета 1975 году напружанасьць была настолькі высокай, што краіна апынулася на мяжы грамадзянскай вайны. Сілы, павязаныя з скрайне левымі, зьдзейсьнілі чарговы пераварот 25 лістапада, але вайсковая групоўка, вядомая як «Група дзевяці», ініцыявала контрапераварот.

Натоўп вітае ўдзельнікаў рэвалюцыі гвазьдзікоў.
«Група дзевяці» выйшла пераможцам, прадухіліўшы стварэньне камуністычнай дзяржавы й паклаўшы канец палітычнай нестабільнасьці. Адступленьне з заморскіх тэрыторыяў выклікала масавы зыход партугальскіх грамадзянаў зь ейных афрыканскіх калёніяў. Да 600 тысяч партугальскіх уцекачоў уцяклі з былых партугальскіх правінцыяў, бо белыя пасяленцы звычайна не лічыліся часткай былых калёніяў. Да 1975 году ўсе партугальскія афрыканскія тэрыторыі атрымалі незалежнасьць, і Партугалія зладзіла свае першыя дэмакратычныя выбары за 50 гадоў.

Партугалія працягвала кіравацца некалькімі часовымі ўрадамі да партугальскіх заканадаўчых выбараў 1976 году. На іх перамагла Сацыялістычная партыя, і ейны лідэр Марыю Суарыш стаў прэм’ер-міністрам. Суарыш займаў гэтую пасаду з 1976 па 1978 гады й з 1983 па 1985 гады. Ён спрабаваў аднавіць эканамічны рост і разьвіцьцё, дасягнуты да рэвалюцыі гвазьдзікоў. Палітык таксама ініцыяваў працэс далучэньня да Эўрапейскай эканамічнай супольнасьці. Па пераходзе да дэмакратыі Партугалія вагалася паміж сацыялізмам і прытрымліваннем нэалібэральнай мадэлі. Былі зробленыя зямельная рэформа й нацыяналізацыя. Канстытуцыя краіны была перапісаная, каб улічыць сацыялістычныя й камуністычныя прынцыпы. Да пераглядаў 1982 і 1989 гадоў у канстытуцыі былі згадкі пра сацыялізм, правы працоўных і пажаданасьць сацыялістычнай эканомікі. Эканамічная сытуацыя Партугаліі пасьля рэвалюцыі прымусіла ўрад рэалізаваць стабілізацыйныя праграмы пад наглядам Міжнароднага валютнага фонду ў 1977—1978 і 1983—1985 гадах.

Укладаньне Лісабонскага дагавору ў 2007 годзе.
У 1986 годзе краіна разам з Гішпаніяй далучылася да Эўрапейскай эканамічнай супольнасьці, якая пазьней ператварылася на Эўрапейскі Зьвяз. Эканоміка Партугаліі значна разьвівалася дзякуючы эўрапейскім структурным і інвэстыцыйным фондам і больш лёгкаму доступу кампаніяў да замежных рынкаў. Апошняя заморская тэрыторыя Партугаліі, Макао, была мірна перададзеная Кітаю ў 1999 годзе. У 2002 годзе незалежнасьць Усходняга Тымору была афіцыйна прызнаная Партугаліяй. У 1995 годзе дзяржава пачала ўкараняць правілы Шэнгенскай зоны, адмяніўшы памежны кантроль зь іншымі сябрамі гэтай зоны. У 1999 годзе Партугалія стала адной з краін-заснавальніц эўра й эўразоны. У 2004 годзе Жузэ Мануэл Барозу, тагачасны прэм’ер-міністар краіны, быў прызначаны прэзыдэнтам Эўрапейскай камісіі.

1 сьнежня 2009 году набыў сілу Лісабонскі дагавор, які павысіў эфэктыўнасьць і дэмакратычную легітымнасьць ЭЗ. Эканамічныя праблемы й няўстойлівы рост дзяржаўнага доўгу падчас фінансавага крызісу 2008 году прывялі да таго, што краіна ў 2011 годзе правяла перамовы з МВФ і Эўрапейскім Зьвязам праз Эўрапейскі мэханізм фінансавай стабільнасьці й Эўрапейскі фонд фінансавай стабільнасьці аб пазыцы, каб дапамагчы краіне стабілізаваць свае фінансы.

## Геаграфія

Лягуна на воставе Сан-Мартын на Азорскіх астравах.
Тэрыторыя Партугаліі ўключае ў свой склад акрамя мацерыковай частцы яшчэ й два архіпэлягі ў Атлянтычным акіяне, як то Мадэйра й Азорскія астравы. Мацерыковая частка Партугаліі падзяляецца на дзьве частцы сваёй галоўнай ракой Тэжу, якая цячэ з Гішпаніі й упадае ў Атлянтычны акіян паблізу Лісабона. Паўночная частка краіны гарыстая й парэзаная далінамі рэк, у той час як поўдзень краіны, як то Алгарвэ й Алентэжу, характарызуецца раўнінным тыпам мясцовасьці.

Самай высокай вяршыняй у Партугаліі зьяўляецца аднайменная гара на востраве Піко на Азорскіх астравах. Гэты старажытны вулькан, які мае вышыню ў 2 351 мэтраў зьяўляецца вельмі знакавым сымбалем Азорскіх астравоў. На мацерыковай частцы самай высокай зьяўляецца гара Сэра-да-Эштрэла, якая мае вышыню ў 1 991 мэтраў над узроўнем мора й зьяўляецца важным цэнтрам прыцягненьня для лыжнікаў і аматараў зімовых відаў спорту.

Дуб корачны на пшанічным полі ёсьць знакавым сымбалем Алентэжу.
На тэрыторыі Партугаліі выразна вылучаюцца даліны рэк Дару й Тэжу. У верхніх плынях яны вузкія й глыбока ўрэзаныя, ніжэй па плыні пашыраюцца й каля берага Атлянтычнага акіяна пераходзяць у плоскія нізіны. Па гэтых рэках праходзяць натуральныя межы пяці з шасьці геаграфічных абласьцей краіны. Сярод іншых рэк варта адзначыць раку Авэ.

### Клімат

Партугалія мае міжземнаморскі клімат у адпаведнасьці з кліматычнай клясыфікацыяй Кёпэна й зьяўляецца адной з самых цёплых краінаў Эўропы, бо сярэдняя гадавая тэмпэратура ў мацерыковай Партугаліі вагаецца ад 12 °C у горнай поўначы й больш за 18 °C на поўдні краіны. Рэгіён Алгарвэ мае клімат падобны на клімат паўднёвых прыбярэжных раёнаў Гішпаніі ці Паўднёвай Каліфорніі. Сярэднегадавая колькасьць ападкаў на мацерыку вагаецца ад ледзь больш за 3000 мм у паўночнай частцы да менш чым 300 мм у раёне ўздоўж ракі Дару. Горы Піко атрымліваюць найбольшую колькасьць ападкаў, то бок больш за 6250 мм у год, у адпаведнасьці з дадзенымі Партугальскага інстытуту мора ды атмасфэры.

У некаторых раёнах краіны сярэднегадавая тэмпэратура можа дасягаць 20 °C, а летам тэмпэратура можа дасягаць 45 °C. Рэкордна высокі ўзровень тэмпэратуры склаў 47,4 °C, ён быў зафіксаваны ў Амарэлежы, аднак гэты раён ня ёсьць самым гарачым месцам у летні час, паводле дадзеных спадарожнікавых вымярэньняў. Сьнегапады адбываюцца рэгулярна на поўначы й у цэнтральнай частцы краіны, у прыватнасьці, у раёнах Віла-Рэал, Браганса, Візэў і Гуарда. Узімку тэмпэратура можа апускацца ніжэй за -10 °C. У паўднёвай частцы Партугаліі сьнег можа назірацца ў любы час з кастрычніка па травень, але ён ёсьць даволі рэдкай зьявай, асабліва на раўнінных участках.

### Біяразнастайнасьць

Партугалія разьмешчаная ў Міжземнаморскім басэйне, трэцім паводле разнастайнасьці флёры месцы ў сьвеце. У краіне маюцца ажно шэсьць наземных экарэгіёнаў, як то Азорскія мерныя зьмяшаныя лясы, Кантабрыйскія зьмяшаныя лясы, Мадэйрскія вечназялёныя лясы, Ібэрыйскія склерафільныя й паўлістападныя лясы, Паўночна-заходнія Ібэрыйскія горныя лясы й Паўднёва-заходнія Ібэрыйскія міжземнаморскія склерафільныя й зьмяшаныя лясы. Больш за 22% плошчы краіны ўключаныя ў сетку Натура 2000. Эўкаліпт, корачны дуб і прыморская хвоя разам займаюць 71% ад агульнай лясной плошчы кантынэнтальнай Партугаліі.

Адзін з самых вядомых нацыянальных паркаў Пэнэда-Жэрэш.
Геаграфічныя й кліматычныя ўмовы спрыяюць інтрадукцыі экзатычных відаў, якія пазьней робяцца інвазійнымі й разбуральнымі для мясцовых асяродзьдзяў. Блізу 20 адсоткаў ад агульнай колькасьці існых відаў у кантынэнтальнай частцы ўважаюцца экзатычнымі. Партугалія ёсьць другой краінай у Эўропе паводле найбольшай колькасьці відаў жывёлаў і расьлінаў, якія знаходзяцца пад пагрозай зьнікненьня. Краіна агулам лічыцца важным пунктам прыпынку для пералётных відаў птушак. Буйныя віды сысуноў Партугаліі, як то алень, ібэрыйскі казёл, дзік, звычайная лісіца, ібэрыйскі воўк і гішпанская рысь, калісьці былі шырока распаўсюджаныя па ўсёй краіне, але інтэнсіўнае паляваньне, дэградацыя асяродзьдзя пражываньня й узрослы ціск з боку сельскай гаспадаркі й жывёлагадоўлі прывялі да значнага скарачэньня папуляцыяў у XIX і пачатку XX стагодзьдзяў. А партугальскі казёл нават зьнік. Сёньня гэтыя жывёлы зноў пашыраюць свой натуральны арэал.

Ля заходняга ўзьбярэжжа Партугаліі маюцца сыстэмы апвэлінгу. Гэтая сэзонная зьява, якая звычайна назіраецца ў летнія месяцы, узносіць больш прахалодную, багатую пажыўнымі рэчывамі ваду з глыбіняў акіяна да паверхні, спрыяючы росту фітаплянктону, разьвіцьцю зоаплянктону й наступнай багатай разнастайнасьці рыбаў і іншых бесхрыбетных. Гэта робіць Партугалію адным з найбуйнейшых спажыўцоў рыбы на душу насельніцтва ў сьвеце. 73% прэснаводных рыбаў, якія сустракаюцца на Пірэнэйскім паўвостраве, ёсьць эндэмікамі, што зьяўляецца найбольшай колькасьцю сярод усіх рэгіёнаў Эўропы. Сярод ахоўных тэрыторыяў Партугаліі вылучаюцца Сэрас-дэ-Айрэ-э-Кандээйруш, прыродны парк Паўднёва-Заходняга Алентэжу й узьбярэжжа Вісэнтыні, ды прыродны парк Мантэзыньню, дзе жывуць адны зь нямногіх папуляцыяў ібэрыйскага ваўка й ібэрыйскага бурага мядзьведзя.

## Палітыка

Будынак Асамблеі Рэспублікі.
Партугалія зьяўляецца дэмакратычнай рэспублікай пасьля ратыфікацыі Канстытуцыі ад 1976 году й мае сталіцу ў Лісабоне. Канстытуцыя дае падзел паўнамоцтваў паміж заканадаўчай, выканаўчай і судовай галінаў улады. Чатыры асноўныя інстытуты паводле канстытуцыі ёсьць прэзыдэнт рэспублікі, парлямэнт, вядомы як Рэспубліканская асамблея (парт. *Assembleia da República*), урад, які ачольвае прэм’ер-міністар і сыстэма судоў.

Прэзыдэнт, які абіраецца на пяцігадовы тэрмін, мае невыканаўчыя наглядныя функцыі, цяперашнім прэзыдэнтам зьяўляецца Марсэлу Рыбэлу дзі Соўза. Парлямэнт складаецца з 230 дэпутатаў, якія абіраюцца на чатырохгадовы тэрмін. Урад, кіраўніком якога зьяўляецца прэм’ер-міністар, у цяперашні час гэта Луіш Мантэнэгру, абірае Рада міністраў, якія ўключаюць у сабе дзяржаўныя сакратарыяты. Суды арганізаваныя ў некалькіх узроўнях: судовай, адміністрацыйнай і фінансавай галінах. Вярхоўныя суды зьяўляюцца судамі апошняй інстанцыі. Трынаццаць чальцоў Канстытуцыйнага суда ажыцьцяўляюць нагляд за канстытуцыйнасьцю законаў.

У Партугаліі маецца шматпартыйная сыстэма, дзе партыі канкуруюць паміж сабой на нацыянальным, рэгіянальным і мясцовым узроўнях. Аднак асноўная палітычная барацьба адбываецца паміж двума партыямі: Сацыялістычнай (левацэнтрысцкай) і Сацыял-дэмакратычнай (насуперак назьве, правацэнтрысцкай). Хаўрусьнікам да апошняй выступае Сацыяльна-дэмакратычны цэнтар. Прыкметная прысутнасьць левых палітычных сілаў, прадстаўленых у парлямэнце — Партугальскай камуністычнай партыі, якая ўваходзіць у выбарчую кааліцыю з Партыяй Зялёных і левым блёкам, які быў створаны ў выніку аб’яднаньня трацкісцкай Рэвалюцыйнай сацыялістычнай партыі й экс-мааісцкага Народнага дэмакратычнага зьвязу.

### Замежная палітыка

Лісабонскі саміт НАТО ў 2010 годзе.
Партугалія ўважаецца сябрам ААН з 1955 году, а таксама адной з заснавальніцаў НАТО (1949), АЭСіР (1961) і Эўрапейская арганізацыя свадобнага гандлю (1960). Апошнюю з памянёных арганізацыяў краіна пакінула ў 1986 годзе, каб прыяднацца да Эўрапейскай эканамічнай супольнасьці, якая ў сваю чаргу была ператвораная на Эўрапейскі Зьвяз у 1993 годзе. У 1996 годзе Партугалія стала сузаснавальніцай Супольнасьці партугальскамоўных краінаў, таксама вядомай як Садружнасьць португальскамоўных краінаў, міжнароднай арганізацыі й палітычнага аб’яднаньня португальскамоўных краінаў, дзе партугальская мова прызнаная афіцыйнай мовай.

Краіна ладзіла некалькі міжнародных самітаў і іпрэзаў, як то першы саміт ЭЗ—Бразылія ў ліпені 2007 году, другі саміт ЭЗ—Афрыканскі зьвяз у сьнежні 2007 году, складаньне Лісабонскага дагавору таксама ў сьнежні 2007 году й саміт НАТО ў лістападзе 2010 году. Партугалія ёсьць паўнавартасным сябрам Лацінскага зьвязу (1983) і Арганізацыі ібэраамэрыканскіх дзяржаваў (1949). Яна мае дамову аб сяброўстве й падвоеным грамадзянстве з сваёй былой калёніяй Бразыліяй. Партугалія й Вялікабрытанія маюць найстарэйшае ў сьвеце дзейнае пагадненьне аб вайсковай супрацы, падпісанае ў 1373 годзе праз ангельска-партугальскі альянс.

### Узброеныя сілы

Партугальскі фрэгат Барталамэў Дыяш.
Узброеныя сілы складаюцца з трох відаў войскаў, як то вайскова-марскі флёт, сухаземная армія й паветраныя сілы, якімі камандуе Генэральны штаб Узброеных сілаў Партугаліі. Яны служаць у першую чаргу сіламі самаабароны, місія якіх палягае на абароне тэрытарыяльнай суцэльнасьці краіны, але таксама могуць выкарыстоўвацца ў наступальных місіях на замежных тэрыторыях. За апошнія некалькі дзясяткаў гадоў Узброеныя сілы выканалі некалькі ваенных місіяў НАТО й Эўрапейскага Зьвязу на розных тэрыторыях, а менавіта ў Аўганістане, Іраку, Лібане, Босьніі й Герцагавіне, Косаве, Малі, Цэнтральна-Афрыканскай Рэспубліцы, Самалі, Мазамбіку й Усходнім Тыморы. У 2023 годзе тры віды войскаў агулам налічвалі 24 тысячы вайскоўцаў, а вайсковыя выдаткі краіны за той жа год склалі больш за 4 мільярды даляраў ЗША ці 1,48% ВУП Партугаліі.

Чатыры зьнішчальнікі Ф-16 партугальскіх вайскова-паветраных сілаў.
Сухаземныя войскі колькасьцю 11 тысяч чалавек складаюцца з трох брыгадаў і іншых невялікіх падразьдзяленьняў. Пяхотная брыгада, пераважна абсталяваная БТР Pandur II, гаўбіцай M114 і сыстэмамі СПА MIM-72 Chaparral, мэханізаваная брыгада, на балянсу якой маюцца танкі Леапард 2 A6 і БТР M113A2, ды брыгада хуткага рэагаваньня, якая складаецца з дэсантнікаў, камандас, рэйнджараў і артылерыйскага палка. У вайскова-марскім флёце злужаць 7 тысяч чалавек, зь якіх 900 чалавек адносяцца да марской пяхоты. Флёт уважаецца найстарэйшай у сьвеце дзейнай вайскова-марской сілай. Ён мае пяць фрэгатаў, два карвэты, два падводныя чаўны й 20 акіянскіх патрульных суднаў. Вайскова-паветраныя сілы налічваюць у штаце 6 тысяч чалавек. Асновай гэтага віду войска служыць баявы зьнішчальнік Ф-16.

Акрамя трох відаў узброеных сілаў, існуе Нацыянальная рэспубліканская гвардыя. Гэтыя сілы бясьпекі падпарадкоўваюцца вайсковаму заканадаўству й маюць вайсковую арганізацыю. У іхную структуру ўваходзіць 25 тысяч чалавек. Гэтыя сілы падпарадкоўваюцца як Міністэрству абароны, гэтак і Міністэрству ўнутраных справаў. Асобныя вылучаныя атрады гвардыі бралі ўдзел у міжнародных апэрацыях у Іраку й Усходнім Тыморы. На тэрыторыі краіны прысутныя вайскоўцы ЗША ў колькасьці 770 чалавек, якія расквартаваныя на авіябазе Лажэс на востраве Тэрсэйра Азорскіх астравоў. Аб’яднанае камандаваньне аб’яднаных сілаў у Лісабоне ўважаецца адным з трох асноўных падразьдзяленьняў Камандаваньня аб’яднаных сілаў апэрацыяў НАТО.

## Эканоміка

Вінаградныя плянтацыі.
Пасьля рэвалюцыі гвазьдзікоў у 1974 годзе, якая завяршылася заканчэньнем аднаго з самых прыкметных фазаў эканамічнага ўздыму, які пачаўся ў 1960-х гадох, адбыліся істотныя зьмены ў штогадовым эканамічным росьце краіны. Партугалія спрабавала адаптавацца да зьменлівай сучаснай глябальнай эканомікі. З 1990 году мадэль эканамічнага разьвіцьця Партугаліі павольна адышла ад асновы народнага спажываньня й стала накіравана на экспарт, прыватныя інвэстыцыі й разьвіцьцё сэктара высокіх тэхналёгій. Бізнэс-паслугі абагналі больш традыцыйныя галіны, як то тэкстыльную вытворчасьць, вытворчасьць адзеньня, абутку й коркі, а таксама вырабаў з дрэва й напоі.

Таксама ў Партугаліі пашыраны чорная й каляровая мэталюргія, машынабудаваньне, разьвіваецца хімічная, нафтаперапрацоўчая й нафтахімічная, цэмэнтная, шкло-керамічная прамысловасьці. У сельскай гаспадарцы пераважае земляробства. Каля паловы апрацоўваемых зямель занята ральлёй, вінаградарствам, пладаводзтвам, аліўкавымі насаджэньнямі. У жывёлагадоўлі пераважае разьвядзеньне буйной рагатай жывёлы, авечкагадоўля, сьвінагадоўля. Асноўнымі зьнешнегандлёвыя партнэрамі зьяўляюцца краіны Эўрапейскай супольнасьці.

Большасьць прамысловых прадпрыемстваў, бізнэс і фінансы сканцэнтраваны ў Лісабоне й Порту, найбуйнейшых мэгаполісах Партугаліі. Раёны Авэйру, Брага, Каімбры, Лейрыі зьяўляюцца найбуйнейшымі эканамічнымі цэнтрамі па-за межамі гэтых двух галоўных сталічных абласьцей.

Партугалія карыстаецца эўра, як нацыянальнай валютай, эканоміка краіны знаходзіцца ў галіне эўразоны з моманту ейнага запуску. Цэнтральны банк Партугаліі зьяўляецца неад’емнай часткай эўрапейскай сыстэмы цэнтральных банкаў.

### Турызм

Тыповыя для Алгарвэ камяністыя пляжы.
Турызм лічыцца важнай часткай эканомікі Партугаліі. У 2024 годзе турыстычны сэктар зрабіў унёсак у 11,9% у ВУП, што склала 34 мільярды эўра, пры гэтым турызм зрабіў унёсак у 0,3% у гадавы рост ВУП на 1,9%. Каб апярэдзіць канкурэнтаў, краіне было неабходна засяродзіцца на сваіх нішавых славутасьцях, як то прыродзе й сельскім турызьме.

Партугалія ўваходзіць у 20 самых наведвальных краінаў сьвету, прыняўшы амаль 29 мільёнаў замежных турыстаў у 2024 годзе. У 2014 годзе Партугалія была абраная найлепшай эўрапейскай краінай паводле вэрсіі выданьня USA Today. У 2017 годзе Партугалія была абраная вядучым турыстычным напрамкам Эўропы, а ў 2018 і 2019 гадах — вядучым турыстычным напрамкам сьвету. Турыстычнымі цэнтрамі краіны ўважаюцца Лісабон, Кашкайш, Алгарвэ, Мадэйра, Назарэ, Фатыма, Абідуш, Порту, Брага, Гімарайнш і Каімбра. Лісабон прыцягвае мноства турыстаў, займаючы дзявяты радок паводле наведвальнасьці сярод гарадоў Эўропы. У 2024 годзе ў гатэлях места спынілася 6,7 мільёнаў турыстаў, зь якіх 5,5 мільёнаў чалавек былі замежнікамі.

### Навука й тэхналёгіі

Будынак Фонду Шампалімо.
Навукова-тэхнічная дасьледчая дзейнасьць пераважна робіцца ў рамках сеткі навукова-дасьледчых падразьдзяленьняў, якія належаць дзяржаўным унівэрсытэтам і аўтаномным дасьледчым установам, якія кіруюцца дзяржавай, як то Нацыянальны інстытут інжынэрыі, тэхналёгіяў і інавацыяў ды Нацыянальны інстытут біялягічных рэсурсаў. Фінансаваньне й кіраваньне гэтай сыстэмай ажыцьцяўляецца пад кіраўніцтвам Міністэрства навукі, тэхналёгіяў і вышэйшай адукацыі ды Фонду навукі й тэхналёгіяў. Найбуйнейшымі навукова-дасьледчымі падразьдзяленьнямі дзяржаўных унівэрсытэтаў паводле аб’ёму дасьледчых грантаў і рэцэнзаваных публікацыяў ёсьць навукова-дасьледчыя ўстановы ў галіне біялягічных навук. Сярод найбуйнейшых недзяржаўных навукова-дасьледчых установаў вылучаецца Інстытут Гульбэнкяна ды Фонд Шампалімо. Нацыянальныя й транснацыянальныя высокатэхналягічныя й прамысловыя кампаніі адказваюць за навукова-дасьледчыя праекты. Адно з найстарэйшых навуковых таварыстваў Партугаліі ёсьць Лісабонская акадэмія навук, заснаваная ў 1779 годзе.

Двухбаковыя дзяржаўныя дасьледчыя намаганьні Пірэнэйскага кантынэнту ўлучаюць Міжнародную ібэрыйскую лябараторыю нанатэхналёгіяў і разьмеркаваную вылічальную плятформу Ibercivis. Партугалія ёсьць сябрам агульнаэўрапейскіх навуковых арганізацыяў. Сярод іх Эўрапейская касьмічная агенцыя, Эўрапейская лябараторыя фізыкі часьцінак, ITER і Эўрапейская паўднёвая абсэрваторыя. У Партугаліі маецца найбуйнейшы ў Эўропе акіянарыюм, які месьціцца ў Лісабоне, а таксама іншыя вядомыя арганізацыі, якія спэцыялізуюцца на навуковых экспазыцыях і распаўсюдзе інфармацыі. Партугалія заняла 31-е месца ў Глябальным індэксе інавацыяў у 2025 годзе.

### Энэргетыка

Алвеўская дамба.
У 2023 годзе нафта складала 44% ад агульнага аб’ёму энэргазабесьпячэньня Партугаліі. Аднак у 2021 годзе краіна паступова адмовілася ад вугальнай вытворчасьці энэргіі й разьвівае аднаўляльныя крыніцы энэргіі, як то гідра- й ветраэнэргетыку, а таксама інвэстуе ў грамадзкі транспарт і электрамабілі.

Партугалія валодае значнымі рэсурсамі ветра- й гідраэнэргетыкі. У 2006 годзе пачала працаваць найбуйнейшая ў сьвеце сонечная электрастанцыя, вядомая як фотаэлектрычная электрастанцыя Мора, а першая ў сьвеце камэрцыйная хвалевая электрастанцыя, пад назовам хвалевая фэрма Агусадура, адкрылася ў Паўночным рэгіёне ў 2008 годзе. Да 2006 году 66% вытворчасьці электраэнэргіі ў краіне прыпадала на вугальныя й паліўныя электрастанцыі, 29% — на гідраэлектрастанцыі, а 6% — на ветравую энэргію. У 2008 годзе з аднаўляльных крыніцаў энэргіі вырабляліся 43% электраэнэргіі ў краіне, нават не зважаючы на тое, што вытворчасьць гідраэлектраэнэргіі скарацілася праз моцныя засушы. У 2010 годзе экспарт электраэнэргіі перавышаў імпарт, і 70% энэргіі надыходзіла з аднаўляльных крыніцаў.

Партугальская нацыянальная кампанія перадачы энэргіі Нацыянальныя энэргетычныя сеткі выкарыстоўвае мадэляваньне дзеля прагназаваньня надвор’я, асабліва вятроў. Да сонечна-ветравой рэвалюцыі Партугалія дзесяцігодзьдзямі выпрацоўвала электраэнэргію на гідраэлектрастанцыях. Новыя праграмы спалучаюць вецер і ваду, то бок ветраныя турбіны перапампоўваюць ваду ўверх уначы, а затым вада цячэ ўніз удзень, вырабляючы электраэнэргію, калі попыт спажыўцоў найвышэйшы. Сыстэма разьмеркаваньня энэргіі цяпер двухбаковая. Яна спажывае электраэнэргію зь невялікіх генэратараў, як то сонечныя панэлі на даху.

У 2023 годзе Партугалія выкінула каля 339 мільёнаў тонаў парніковых газаў, то бок блізу 5 тонаў у сярэднім на чалавека, што эквівалентнае прыкладна 1% ад агульнасусьветных выкідаў. Як дзяржава ЭЗ, Партугалія ёсьць часткай сумеснага пляну па скарачэньні выкідаў як мінімум на 55% да 2030 году ў параўнаньні з узроўнем выкідаў у 1990 годзе. Краіна абавязалася дасягнуць вугляроднай нэўтральнасьці й нулявых выкідаў да 2050 году.

## Дэмаграфія

Шчыльнасьць насельніцтва ў кантынэнтальнай частцы Партугаліі.
Паводле зьвестак Статыстычнай управы Партугаліі, на 31 сьнежня 2024 году насельніцтва Партугаліі складала 10 749 635 чалавек, зь якіх 52,2% складалі жанчыны й 47,8% прыпадала на мужчынаў. У 2025 годзе сярэдняя працягласьць жыцьця дасягнула 82,95 гадоў, прычым ААН прагназуе павелічэньне гэтага паказьніку да 90 гадоў і больш да 2100 году. Насельніцтва гістарычна адносна аднастайнае, то бок большасьць людзей прытрымліваецца каталіцызму й размаўляе па-партугальску.

З 1980-х гадоў узровень нараджальнасьці ў Партугаліі быў значна ніжэйшы за каэфіцыент аднаўленьня насельніцтва ў 2,1. Агульны каэфіцыент нараджальнасьці на 2024 год ацэньваўся ў 1,36 дзіцяці на адную жанчыну, што ёсьць адным з найніжэйшых паказьнікаў у сьвеце, і значна ніжэйшым за максымум у 5,0, які фіксаваўся ў 1911 годзе. Такім чынам, насельніцтва Партугаліі стала старэе й у 2024 годзе было 11-м у сьвеце паводле сярэдняга веку. Краіна месьціца на чацьвертым радку паводле колькасьці грамадзянаў старэйшых за 65 гадоў, якія фармуюць 21,8% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Згодна з прагнозамі нацыянальных статыстычных органаў, да 2080 году насельніцтва скароціцца да 7,7 мільёнаў чалавек, працягваючы пры гэтым старэць.

Партугальскае грамадзтва дэманструе адносна высокі ўзровень сацыяльна-эканамічнай роўнасьці, прычым краіна займае 24-е месца сярод 41 краінаў ЭЗ і АЭСіР паводле індэксу сацыяльнай справядлівасьці 2019 году. У 2018 годзе парлямэнт Партугаліі ўхваліў бюджэтны плян на 2019 год, які ўлучаў падатковыя ільготы для эмігрантаў, якія вяртаюцца, у спробе прыцягнуць назад тых, хто зьехаў падчас фінансавай крызы 2008 году.

### Рэлігія

Каталіцкая царква ў Фатыме.
Афіцыйна Партугалія ёсьць сьвецкай дзяржавай без афіцыйнай рэлігіі. Каталіцкая царква, якая здаўна распаўсюджаная ў краіне, была фармальна аддзеленая ад ураду падчас Першай Партугальскай Рэспублікі. Гэта было пацьверджана ў канстытуцыі Партугаліі 1976 году. Рэлігійная свабода была таксама зацьверджана Канкардатам 1940 году паміж Партугаліяй і Сьвятым Стальцом і Законам аб рэлігійнай свабодзе 2001 году.

Згодна зь перапісам насельніцтва 2021 году, 80,2% насельніцтва Партугаліі былі каталікамі. У краіне існуе невялікія пратэстанцкія суполкі, а таксама мусульманскія, індуісцкія, сыкхскія й праваслаўныя грамады. Сярод іншых у Партугаліі жывуць прадстаўнікі сьведак Яговы, багаі, будысцкія, юдзейскія ды іншыя суполкі. Уплыў традыцыйнай афрыканскай рэлігіі й традыцыйнай кітайскай рэлігіі таксама адчуваецца сярод многіх людзей, асабліва ў галінах, павязаных з традыцыйнай кітайскай мэдыцынай і традыцыйнай афрыканскай травяной мэдыцынай. Паводле перапісаў блізу 14,1% насельніцтва абвесьцілі сябе безрэлігійнымі.

Многія партугальскія сьвяты, фэстывалі й традыцыі маюць хрысьціянскае паходжаньне або кантэкст. Каталіцкім цэнтрам паломніцтва ёсьць мястэчка Фатыма.

### Мовы

Шыльда мірандзкаю моваю.
Партугальская мова ўважаецца афіцыйнай мовай Партугаліі. Мірандзкая мова таксама мае статус суафіцыйнай рэгіянальнай мовай у некаторых грамадах паўночна-ўсходняй Партугаліі. Яна ўваходзіць у астурска-леонскую групу моваў. Паводле ацэнак, у Партугаліі налічваецца ад 6000 да 7000 носьбітаў гэтай рэгіянальнай мовы. Акрамя таго, з 2021 году ў Партугаліі афіцыйна прызнаны й абаронены пэўны дыялект, вядомы як баранкеньню, на якім размаўляюць у Баранкушы. Па-міндэрыцку, то бок сацыялекте партугальскай мовы, размаўляюць блізу 500 чалавек у горадзе Міндэ.

Згодна зь Міжнародным індэксам валоданьня ангельскай мовай, Партугалія мае высокі ўзровень валоданьня гэтай моваю, вышэйшы, чым у іншых раманскамоўных эўрапейскіх краінах, як то Францыя, Італія ці Гішпанія.

## Культура

Барсэлускі певень уважаецца культавым партугальскім сувэнірам і сымбалем.
Партугалія мае вылучную культуру пад уплывам розных цывілізацыяў праз эўрапейскія й міжземнаморскія вытокі, якія былі аздобленыя актыўнай роляй краіны ў эпоху Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў. У 1990-х і 2000-х гадах Партугалія мадэрнізавала свае грамадзкія культурныя ўстановы, у тым ліку дзякуючы фундацыі Галуста Гюльбэнкяна, якая паўстала ў 1956 годзе ў Лісабоне. Партугалія славута сваімі музычнымі кірункамі. Сярод іх найбольш знакаміты — фаду (ад парт. *fado* — «лёс»). Клясычнай зоркай партугальскага фаду зьяўляецца Амалія Радрыгеш.

### Архітэктура

Дом музыкі ў Порту.
Традыцыйная архітэктура адметная й улучае ў сябе такія напрамкі, як то мануэліна, таксама вядомы як партугальская позьняя готыка, раскошны складаны партугальскі стыль архітэктурнага арнамэнту першых дзесяцігодзьдзяў XVI стагодзьдзя, за якім рушыў усьлед стыль памбаліна XVIII стагодзьдзя.

Інтэрпрэтацыя традыцыйнай архітэктуры XX стагодзьдзя, мяккі партугальскі стыль, шырока сустракаецца ў буйных гарадах, асабліва ў Лісабоне. Сучасная Партугалія дала сусьветна вядомых архітэктараў, як то Эдуарду Соўту дэ Моўра, Алвару Сыза Віейра й Гансалу Бірн. У Партугаліі таксама вядомы Тамаш Тавэйра, асабліва дзякуючы ягоным спартовым праектам. Азулежу лічыцца асноўным, тыповы элемэнтам сярод традыцыйных будаўнічых матэрыялаў і будаўнічых тэхналёгіяў Партугаліі.

### Літаратура

Выбітны партугальскі паэт Луіш дэ Камойньш.
У партугальскай літаратуры паэзія заўсёды мела значна большы ўплыў чым проза. Партугальская літаратура, адная з самых раньніх заходніх літаратураў, разьвівалася як праз тэксты, гэтак й празь песьні. У эпоху Сярэднявечча, у час калі ўтварылася партугальская нацыя, на паўднёвым усходзе ПІрэнэйскага паўвострава паэзія была вельмі распаўсюджанай, у гэты час узьніклі адметныя эпічныя й лірычныя творы. Да 1350 году партугальскія трубадуры распаўсюдзілі свой літаратурны ўплыў на ўсім паўвостраве, напрыклад, кароль Дыніш славіўся сваёй паэзіяй. Іншыя каралі пісалі й фінансавалі літаратурныя творы цягам усёй партугальскай гісторыі, напрыклад, кароль Фэрнанду I, які падтрымаў Пэру Мэніну ў напісанні *«Кнігі Фалькуарыі»*. Самымі вядомымі клясычнымі паэтамі Партугаліі лічацца Луіш дэ Камойньш і Фэрнанду Пэсоа, таксама існуе цэлы шэраг іншых, менш вядомых літаратурных мастакоў, якія таксама зрабілі значны ўплыў на станаўленьне сучаснай партугальскай літаратуры.

Прыгоднік й паэт Луіш дэ Камойньш напісаў эпічную паэму *«Лузіяды»*, на якую галоўным чынам паўплывала *«Энэіда»* Вэргіліюса. Сучасная партугальская паэзія мае вытокі з нэаклясычных і сучасных стыляў, прыкладам якіх ёсьць Мануэл Марыя Барбоза ду Бакажэ, Антэру дэ Кентал і Фэрнанду Пэсоа. Сучасная партугальская літаратура прадстаўленая такімі аўтарамі, як то Алмэйда Гарэт, Камілу Каштэлу Бранку, Эса дэ Кейруш, Фэрнанду Пэсоа, Сафія дэ Мэлу Брэйнэр Андрэсэн, Антонію Лобу Антуніш, Мігел Торга й Агуштына Бэса-Луіш. Асабліва папулярны й выбітны Жузэ Сарамагу, які стаў ляўрэатам Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры 1998 году.

### Выяўленчае мастацтва

Карціна партугальскага мастака Дамінгуша Сэкейры.
Партугалія мае багатую гісторыю жывапісу. Першыя вядомыя мастакі, якія датуюцца XV стагодзьдзем, як то Нуну Гансалвіш і Вашку Фэрнандыш, былі часткай позьнягатычнага пэрыяду жывапісу. У эпоху Адраджэньня партугальскі жывапіс быў пад моцным уплывам паўночнаэўрапейскага жывапісу. У эпоху барока найбольш пладавітымі мастакамі былі Жузэфа дэ Обідуш і Віейра Лузытану. Жузэ Мальёа, вядомы сваімі працамі ў стылі фаду, і Калумбану Бардалу Піньейру, які напісаў партрэты Тэофілу Брагі й Антэру дэ Кентала, былі арыенцірамі ў натуралістычным жывапісе.

У XX стагодзьдзі паўстаў мадэрнізм, а разам зь ім зьявіліся найбольш вядомыя партугальскія мастакі. Гэтак Амадэў дэ Соўза-Кардозу, які быў пад моцным уплывам францускіх мастакоў, асабліва Рабэра й Соні Дэлянэ. Сярод іншых выдатных мастакоў-мадэрністаў ды літаратараў вылучаюцца Карлуш Батэльлю й Алмада Нэгрэйруш, сябар паэта Фэрнанду Пэсоа, які напісаў ягоны партрэт. Партугальскія мастакі таксама былі пад уплывам як кубізму, гэтак і футурызму. Да слынных міжнародных дзеячоў у выяўленчым мастацтве сёньня важна вылучыць Віейру да Сылву, Жулію Памара, Жуану Вашкунсэлуш, Жуліана Сармэнту й Паўлу Рэгу.

### Кухня

Папулярны партугальскі дэсэрт паштэйш-дэ-ната.
Партугальская кухня лічыцца разнастайнай і ўважаецца часткай атлянтычнай дыеты. Важным інгрэдыентам партугальскай кухні ёсьць сухая траска. Згодна зь некаторымі зьвесткамі вядома, што партугальцы засвоілі 365 розных спосабаў прыгатаваньня траскі, гэта значыць, што страву з траску можна мець на кожны дзень году. Сярод вядомых рэцэптаў бакаляў-а-браш, бакаляў-а-Гоміш-дэ-Са, бакаляў-кам-наташ, бакаляў-а-Міньёта, бакаляў-эшпірытуал, бакаляў-а-Лагарэйру, бакаляў-асаду, бакаляў-а-Зэ-ду-Піпу й паштэйш-дэ-бакаляў. Акрамя траскі ў Партугаліі маюцца стравы з смажанымі сардзінамі, скумбрыяй, марскім карасём. Гэтак папулярнай ёсьць страва калдэйрада, то бок рагу на аснове памідораў, якое можна прыгатаваць з розных відаў рыбы або малюскаў, з цыбуляй, часныком, ляўровым лісьцем, бульбай, перцам і пятрушкай.

Тыповыя партугальскія стравы зь мяса, прыгатаваныя звычайна зь ялавічыны, сьвініны, курыцы, казьляціны, бараніны або качкі, улучаюць казыду-а-партугеза, фэйжуада, чураска, лэйтан (смажанае парася), шанфана й сьвініна па-алентэжанску. Тыповыя стравы хуткага харчаваньня ўлучаюць франсэзыньню з Порту й сэндвічы біфанас (сьвініна на грылі) або прэгу (ялавічына на грылі). Яечны пірог з заварным крэмам, вядомы як паштэл-дэ-ната, тыповы й папулярны сярод партугальцаў, але таксама набыў папулярнасьць за мяжой і сярод замежнікаў, якія наведваюць краіну.

Партугальскія віна карыстаюцца прызнаньнем з часоў рымлянаў, якія асацыявалі рэгіён з сваім богам Бахусам праз клімат. Аднымі з найлепшых партугальскіх вінаў ёсьць Vinho Verde, Alvarinho, Vinho do Douro, Vinho do Alentejo, Vinho do Dão, Vinho da Bairrada, а таксама салодкі партвэйн, віно Madeira і Moscatel з Сэтубалу й Favaios.

## Спорт

Крыштыяну Раналду ўважаецца ня толькі адным з самых выбітных футбалістаў краіны, але й сьвету.
Футбол уважаецца папулярным відам спорту ў Партугаліі. Тут ладзяцца некалькі футбольных спаборніцтваў ад мясцовага аматарскага да прафэсійнага ўзроўню. Найлепшыя гульцы ўсіх часоў Эўсэбію, Луіш Фігу й Крыштыяну Раналду ёсьць галоўнымі сымбалямі партугальскай футбольнай гісторыі. Варта таксама адзначыць партугальскіх футбольных трэнэраў, сярод якіх вылучаюцца Жузэ Маўрыньню й Абэл Фэрэйра. Нацыянальная зборная Партугаліі па футболе была чэмпіёнам Эўропы, атрымаўшы ў 2016 годзе перамогу зь лікам 1:0 у фінале над зборнай Францыяй, дзе й гуляўся турнір. Акрамя таго, Партугалія добра выступае ў Лізе нацыяў, а таксама была срэбным прызэрам чэмпіянату Эўропы 2004 году, трэцяе месца на чэмпіянаце сьвету па футболе 1966 году й чацьвертае месца на чэмпіянаце сьвету 2006 году. Няблага спаборнічае й моладзевая зборная краіны па футболе.

Самымі папулярнымі й тытулаванымі футбольнымі клюбамі краіны лічацца «Бэнфіка», «Спортынг» і «Порту», якія таксама вядомыя як «вялікая тройка». Разам яны некалькі разоў здабывалі тытулы у эўрапейскіх клюбных спаборніцтвах УЭФА. Партугальская фэдэрацыя футболу штогод ладзіць Кубак Алгарвэ й жаночы футбольны турнір. Акрамя футболу, многія партугальскія спартовыя клюбы, у тым ліку й «вялікая тройка», спаборнічаюць у іншых віждах спорту з розным узроўнем посьпеху й папулярнасьці, сярод іх хакей на роліках, баскетбол, футзал, гандбол, валейбол і лёгкая атлетыка.

У шасэйным роварным спорце найважнейшай гонкай краіны лічыцца Волта Партугаліі, дзе бяруць удзел ня толькі іншаземныя клюбы й мясцовыя прафэсійныя роварныя каманды, як то «Спортынг», «Баавішта», «Сыклізма Тавіра» й «Сыкліста Мая». У аўтаспорце Партугалія вядомая дзякуючы ралі Партугаліі, а таксама аўтадромамі Эштарыл і Алгарвэ. У водных відах спорту Партугалія мае посьпехі ў плаваньні, водным пола й сэрфінгу. Краіна дасягнула посьпеху ў веславаньні на каноэ зь некалькімі чэмпіёнамі сьвету й Эўропы, гэтак алімпійскім чэмпіёнаў стаў Фэрнанду Пімэнта. Штогод краіна ладзіць адзін з этапаў чэмпіянату Сусьветнай лігі па сэрфінгу сярод мужчынаў і жанчынаў. Іншымі папулярнымі відамі актыўнага адпачынку, павязанымі з спортам, улучаюць страйкбол, гольф, шпацыры пехатою, паляваньне й арыентаваньне. Партугалія лічыцца адным зь вядучых сусьветных цэнтраў для гульні ў гольф.

## Глядзіце таксама

* Сем цудаў Партугаліі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* XXV Governo Constitucional (парт.) — Сайт партугальскага ўраду.
* Governo de Portugal (анг.)
* Lizbona w Fotografii — Polski Przewodnik — Фатаздымкі Партугаліі. (пол.)
* www.visitportugal.com — Афіцыйны турыстычны сайт. (анг.)