# Іўрыт

|  |
| --- |
| Іўрыт лац. Iŭryt |
| עִבְרִית |
|  |
|  |
|  Дата стварэньня  | II тысячагодзьдзе да н. э. |
|  Ужываецца ў  | * Ізраіль
 |
|  Рэгіён  | Блізкі Ўсход |
|  Колькасьць карыстальнікаў  | * 9 303 950 чал. (2019)
 |
|  Клясыфікацыя  |  Афразійская макрасям'я
* Сэміцкая сям'я
	+ Цэнтральная галіна
		- Паўночназаходняя група
			* Ханаанская падгрупа
				+ **Іўрыт**
 |
|  Афіцыйны статус  |
|  Афіцыйная мова ў  |  Ізраілі
 |
|  Дапаможная мова ў  |  Польшчы
 |
|  Рэгулюецца  | Акадэмія іўрыту[d] |
|  Статус:  | 1 дзяржаўная[d] |
|  Пісьмо  | гэбрайскі альфабэт[d] |
|  Коды мовы  |
|  ISO 639-1  | he |
|  ISO 639-2(Б)  |  heb
  |
|  ISO 639-2(Т)  |  heb
  |
|  ISO 639-3  | heb |

| **Габрэйскі альфабэт** чытаецца справа налева |
| --- |
|  | Алеф א | Бэт ב | Гімэль/Ґімэль ג | Далет ד |  |
| Хэй ה | Ваў ו | Заін ז | Хэт ח | Тэт ט | Ёд י |
| Каф כך | Лямэд ל | Мэм מם | Нун נן | Самэх ס | Аін ע |
| Пэ פף | Цадзі צץ | Куф ק | Рэш ר | Шын ש | Таў ת |
|  |

**Габрэйская мова, Іўры́т** (саманазва: עִבְרִית, вымаўл. [ʔivˈʁit] або [ʕivˈɾit]) — мова сэміцкае сям’і афразійскае макрасям’і, гістарычная мова габрэяў ды іхніх продкаў. Меркаваныя найранейшыя пісьмовыя сьведчаньні мовы — Х ст. да н. э.

Спыніў сваё існаваньне ў якасьці размоўнае мовы прыкладна ў ІІ ст. н. э., аднак захоўваўся як мова габрэйскай літургіі й рабінскай літаратуры. У ХІХ ст. мова была адроджаная, і на цяперашні час на мове размаўляе прыкладна 9 млн чал. (зь іх 7 млн — ізраільцяне). ЗША — другая паводле колькасьці носьбітаў іўрыту краіна, маючы каля 222 тыс. чал., якія вольна размаўляюць на мове, у асноўным выхадцы з Ізраілю. Перапіс насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2009 году засьведчыў, што ў краіне пражывае 12 926 чалавек, чыя нацыянальнасьць вызначаная як *габрэі*, зь іх 245 чалавек вызначылі *мову сваёй нацыянальнасьці* як родную.

Сучасны іўрыт зьяўляецца адной з афіцыйных моваў Ізраілю побач з арабскай, старажытнагабрэйская мова зьяўляецца моваю рэлігіі і вывучаецца ў сучасных габрэйскіх супольнасьцях сьвету, старажытнагабрэйская таксама зьяўляецца літургічнай мовай самарыцянаў. Як замежная мова іўрыт у асноўным вывучаецца габрэямі; асобамі, якія вывучаюць юдаізм або Ізраіль, а таксама археолягамі й лінгвістамі, якія спэцыялізуюцца ў галіне Блізкага Ўсходу. Апрача таго, іўрыт нярэдка вывучаецца багасловамі і ў хрысьціянскіх сэмінарыях. Старажытнагабрэйскай мовай напісаная Тора, тагачасная форма старажытнагабрэйскай зьведала росквіт каля VI ст. да н. э. З гэтае прычыны іўрыт таксама вядомы як *сьвятая мова* (па-габрэйску: לֶשׁוֹן הֲקוֹדֶשׁ*, Leshon HaKodesh‎*).

## Паходжаньне і ўзрост

У другой палове ІІ тысячагодзьдзя да н. э. іўрыт становіцца самастойнай сэміцкай мовай, канчаткова адасобіўшыся ад роднасных моваў і дыялектаў. Найстаражытнейшая літаратурная крыніца на іўрыце з выяўленых да цяперашняга часу — «Песьня Дэворы» (ХІІ ст. да н. э.). Пасьля гэты твор увайшоў у тэкст Старога Запавету («Кніга Судзьдзяў Ізраілевых», ч. 5).

Найстаражытнейшы надпіс на іўрыце, «каляндар з Гезэру», датуецца X стагодзьдзем да н. э.

Іўрыт — сучасьнік старажытнагрэцкай, санскрыту і кітайскай і зьяўляецца адной з найстаражытнейшых моваў сьвету. Такім чынам, яна шмат старэй за лаціну і, асабліва, шматлікіх моваў індаэўрапейскае моўнае сям’і, у якую ўваходзіць таксама й беларуская мова.

## Адраджэньне іўрыту

Адраджэньне іўрыту адбывалася ў Эўропе ды Ізраілі цягам ХІХ—ХХ стагодзьдзяў празь ператварэньне з мовы набажэнстваў у паўсядзённую, гутарковую ды пісьмовую мову. Ставілася ў якасьці адной з задачаў сіянісцкага руху ды Дзяржавы Ізраіль ад заснаваньня ў 1948 годзе. Суправаджалася перайманьнямі з ідышу.

## Іўрыт у СССР

Яшчэ пастановай РНК у 1919 годзе іўрыт у СССР быў абвешчаны рэлігійным, і выкладаньне на ім у габрэйскіх школах забароненае. З тых часоў прыхільнікі іўрыту ў СССР прыраўноўваліся да сіяністаў (гэта значыць «здраднікаў савецкай Радзіме» або нават «расістам»). А значыць, іх лёгка маглі выгнаць з працы або з ВНУ, а некаторыя настаўнікі іўрыту нават былі асуджаныя на турэмнае зьняволеньне па розных зачэпках.

У савецкай літаратуры іўрыт вельмі доўга звалі *старажытнагабрэйскай мовай*, нават калі пытаньне яго адраджэньня ў Ізраілі было гістарычна вырашанае. Гэтая палітыка ажыцьцяўлялася з кан’юктурных палітычных меркаваньняў, з мэтай проціпастаўленьня «старой і мёртвай» мовы іўрыт «сучаснай і жывой» габрэйскай мове — ідышу.

## Назоў

Само слова עִבְרִית ([ʔivˈʁit], [ʕivˈɾit]) перакладаецца з мовы іўрыт як прыметнік «габрэйская». Жаночы род тут ужываецца з-за таго, што назоўнік שפה *сафа*́ («мова», «маўленьне»), да якога звычайна адносіцца гэты прыметнік, на іўрыце выкарыстоўваецца ў жаночым родзе.

## Крыніцы