Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Новая Ангельшчына

**Новая Ангельшчына** (па-ангельску: *New England*) — паўночна-ўсходні рэгіён ЗША, уключае ў сябе наступныя штаты:

* Канэктыкут
* Мэн
* Масачусэтс
* Нью-Гэмпшыр
* Род-Айлэнд
* Вэрмонт

Бостан лічыцца камэрцыйным і культурным цэнтрам рэгіёну.

* Канэктыкут
* Мэн
* Масачусэтс
* Нью-Гэмпшыр
* Род-Айлэнд
* Вэрмонт
# Другі Кантынэнтальны кангрэс

*Дэклярацыя незалежнасьці* Джона Трамбула. На карціне выяўленыя пяць чалавек падчас рэдагаваньня тэксту Дэклярацыі ў 1776 годзе для Другога Кантынэнтальнага кангрэсу ў Філадэлфіі.
**Другі Кантынэнтальны кангрэс** (10 траўня 1775 — 1 сакавіка 1781) — зьезд дэпутатаў ад 13 амэрыканскіх калёніяў Вялікабрытаніі. Рашэньне аб скліканьні другога Кантынэнтальнага кангрэсу было прынятае падчас першага Кантынэнтальнага кангрэсу ў 1774. Падчас работы другога Кантынэнтальнага кангрэсу прынімалі ўдзел 65 дэпутатаў ад усіх амэрыканскіх калёніяў, хоць прадстаўнікі ад Джорджыі далучыліся да Кангрэсу толькі 20 ліпеня. Фактычна другі Кантынэнтальны кангрэс узяў на сябе ролю нацыянальнага ўраду ў хадзе Вайны за незалежнасьць ЗША.
# Астравы Ашмор і Карт’е

|  |
| --- |
| Астравы Ашмор і Карт’е |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Краіна  | * Аўстралія
 |
|  Статус  | вонкавая тэрыторыя Аўстраліі[d] і залежная тэрыторыя |
|  Уваходзіць у  | Аўстралія |
|  Дата ўтварэньня  | 10 траўня 1934 |
|  Афіцыйныя мовы  | ангельская |
|  Насельніцтва  | * 0 чал.
 |
|  Плошча  | * 199 км²
 |
|  Вышыня па-над узр. м.  **·** сярэдняя вышыня  |  3 м |
|  Месцазнаходжаньне  |
|  |
|  Мэдыя-зьвесткі  |
|  Часавы пас  |  UTC+8
  |
|    Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы  |

**Астравы́ Ашмо́р і Карт’е** — дзьве групы невялікіх незаселеных трапічных астравоў у Індыйскім акіяне, разьмешчаных у заканчэньні кантынэнтальнага шэльфа Аўстраліі на поўдзень ад інданэзійскага вострава Році. Агульная плошча — 5 кв. км. Рыф Гібэрнія (па-ангельску: *Hibernia*), разьмешчаны ў 42 км на паўночны ўсход ад рыфу Ашмор, не ўваходзіць у іх склад, а зьяўляецца часткай штата Заходняя Аўстралія. Знаходзяцца пад кіраваньнем Аўстраліі з 1931 году. У жніўні 1983 году абвешчаныя нацыянальным запаведнікам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Астравы Ашмор і Карт’е** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Пальміра (атол)

**Пальмі́ра** (па-ангельску: *Palmyra Atoll*) — невялікі незаселены атол у паўночнай частцы Ціхага акіяна, на поўдзень ад Гаваяў. Складаецца з 50 каралавых выспачак агульнай плошчай 12 км². Даўжыня берагавой лініі налічвае 14,5 км. Большасьць выспачак парослая пальмавымі дрэвамі. Сярэднегадавая колькасьць ападкаў на выспах складае 4500 мм штогод, сярэднегадавая тэмпэратура вагаецца вакол 30 °C.

## Гісторыя

Выспа была адкрытая ў 1798 годзе, але першы чалавек тут высадзіўся толькі ў 1802 годзе, калі каля атола разьбіўся карабель «Пальміра». У першай палове ХІХ стагодзьдзя на атоле былі спробы пачаць здабычу гуана, але аказалася што буйных радовішчаў тут няма.

У 1862 годзе гавайскі кароль Камэамэа ІV загадаў заняць атол і 15 траўня гэтага ж году атол быў афіцыйна далучаны да Гавайскага каралеўства. Потым Пальміра трапіла ў прыватную ўласнасьць, зьмяніўшы некалькі ўладальнікаў. На атол пачала прэтэндаваць і Вялікабрытанія. У канцы ХІХ стагодзьдзя адбыліся спробы брытанскай калянізацыі, яле брытанскае паселішча праіснавала толькі зь верасьня 1885 да жніўня 1886 году.

У 1898 годзе Пальміра разам з Гаваямі была анэксаваная Злучанымі Штатамі Амэрыкі. З гэтага часу (акрамя часу Другой сусьветнай вайны) атол знаходзіўся ў прыватнай уласнасьці розных людзей і фірмаў да нашых дзён.

У 1940 годзе атол перайшоў пад кіраўніцтва Вайскова-марскіх сілаў ЗША, якое арганізавала тут базу марской авіяцыі. З гэтай базы стартавалі самалёты якія ажыцьцяўлялі партуляваньне Ціхага акіяна. Пасьля заканчэньня вайны, у 1947 годзе Пальміру вярнулі былым уладарам. Пасьля пераўтварэньня Гаваяў у амэрыканскі штат у 1959 годзе, Пальміра, якая да гэтага часу адносілася да *Тэрыторыі Гаваяў*, быў выдзелены ў асобную адміністрацыйную адзінку.

## Вонкавыя спасылкі

 **Пальміра (атол)** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Крымскае ханства

|  |
| --- |
| **Крымскае ханства** قريم يورتى *Qırım Yurtu* |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←    ←  | **1449—1783** |  → |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
|
Крымскае ханства ў 1600 |
| **Афіцыйная мова** | Крымскататарская, асманская |
| **Сталіца** | * Кырк-Ер (1441 — 1490-я)
* Салачык (1490-я — 1532)
* Бахчысарай (1532—1783)
 |
| **Форма кіраваньня** Хан | спадчынная манархія * Хаджы I Гірэй (першы)
* Шахін Гірэй (апошні)
 |
| **Гісторыя**  • пратэктарат Расейскай імпэрыі  • Анэксія Расейскай імпэрыяй |  1774 1783 |
| **Цяпер зьяўляецца часткай** |  Украіна  Расея  Малдова |

**Кры́мскае ха́нства** (па-крымскататарску: *Qırım Hanlığı*, قريم خانلغى‎) — фэадальная дзяржава крымскататарскай дынастыі Гірэяў, якая існавала ў 1449—1783 роках. Саманазва — **Крымскі юрт** (крым. *Qırım Yurtu*, قريم يورتى‎). Займала тэрыторыю Крымскага паўвостраву (акрамя паўднёва-ўсходняй часткі, якая кіравалася непасрэдна Асманскай імпэрыяй), стэпы Паўночнага Прычарнамор’я ў міжрэччы Днястру й Дону, а таксама землі паўночнай Кубані. Плошча дасягала 26 тыс. км², насельніцтва 180—300 тыс. чал. (у асн. татары, у паўднёвай частцы таксама італьянцы, грэкі, армяне, караімы, жыды, туркі, французы, на поўначы ад Перакопскага перашыйку нагайцы). Сталіца — места Бахчысарай.

Заснаванае Хаджы Гірэем у выніку палітычнага распаду Залатой Арды. Хаджы Гірэй памёр у 1466 годзе і пакінуў восем сыноў. У чэрвені 1475 года Асманская імпэрыя заваявала Кофу (сучасная Феадосія), Салдаю (Судак), Чэмбала (Балаклава) і спынілі там уладу Генуі. Таксама яны паклалі канец існаваньню двух хрысьціянскіх княстваў Готыі і Тэадоры. У 1478 року падчас праўленьня Мэнглі Гірэя прыняло пратэктарат Асманскай імпэрыі, якая адлучыла ад Крымскага ханства буйныя парты Гезьлеў, Азоў, Ачакаў, Ізмаіл. Паводле турэцкіх гісторыкаў, крымская дзяржаўнасьць узьнікла толькі ў 1470-я. Хан знаходзіўся ў васальнай залежнасьці ад асманскага султана і ў сваю чаргу трымаў у васальнай залежнасьці качоўнікаў Нагайскай, Буджацкай, Ачакаўскай, Перакопскай ордаў. Цягам XV—XVIII стагодзьдзяў вяла пэрманэнтныя войны з паўночнымі суседзямі — запароскімі казакамі, Літвою, Польшчаю, Масковіяй і данскімі казакамі, неаднаразова зьдзяйсьняла паляваньні на рабоў ва Ўкраіне. Зазнала вялізныя страты пад час расейска-асманскае вайны 1735—1739 рокаў. У 1774 пасьля чарговае паразы Асманскае імпэрыі атрымала незалежнасьць пад пратэктаратам Расейскай імпэрыі. У 1783 было анэксаванае Расеяй і стала ў яе складзе губэрняй.

## Крыніцы

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 8: Канто — Кулі. — 576 с. — ISBN 985-11-0144-3, С. 513
# Пясец

|  |
| --- |
| Пясец |
|  |
| Клясыфікацыя |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Vulpes lagopus* |
| **Пясец у Вікісховішчы**ITIS **622025** ·  |

Пясец
**Пясец**, **Палярная лісіца** (*Alopex lagopus* або *Vulpes lagopus*) — драпежны сысун сямейства сабачых, адзіны прадстаўнік роду пясцы (*Alopex*).

## Постаць

Параўнальна невялікая драпежныя жывёла, якая нагадвае лісіцу. Даўжыня цела 50-75 см, хваста — 25-30 см, вышыня ў карку — 20-30 см. Сярэдняя маса цела самца — 3,5 кг, максымальная — да 9 кг, саміцы — 3 кг.

## Вонкавыя спасылкі

 **Пясец** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Дуглас (востраў Мэн)

|  |
| --- |
| Дуглас |
| Населены пункт |
|  |
|  Краіна  | * Мэн
 |
|  Дата заснаваньня  | 1670 |
|  Кіраўніцтва і ўлада  |
|  Кіраўнік адміністрацыі  | Q134087187? |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  | * 10,1 км²
 |
|  Вышыня НУМ  |  45 м
 |
|  Часавы пас  | UTC+0 |
|  Каардынаты  | 54°09′00″ пн. ш. 04°28′39″ з. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  |  27 938 чал. (2011)

  |
|  Афіцыйная мова  | ангельская і мэнская мова |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 01624 |
|  Паштовы індэкс  | IM1 / IM2 |
|  |
|  Сайт  | douglas.im |
| Дуглас на мапе Мэну
Дуглас
 |

**Ду́глас** (па-мэнску: *Doolish*, па-ангельску: *Douglas*) — сталіца і найбуйнейшы горад вострава Мэн. У горадзе разьмяшчаецца Тынвальд, парлямэнт Вострава Мэн, які зьяўляецца адным з найстарэйшых пастаянна дзеючых парлямэнтаў у сьвеце.

## Геаграфія

Места разьмешчанае на ўзьбярэжжы Ірляндзкага мора.

## Дэмаграфія

Насельніцтва места Дуглас паводле стану на 2011  год складае 27 938 жыхароў, гэта 33,06% ад агульнай колькасьці насельніцтва вострава Мэн.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка
# Анэксія

**Анэ́ксія** (ад лац. *annexio* — *далучэньне*) — захоп адной дзяржавай часткі або ўсёй тэрыторыі іншай дзяржавы, а таксама гвалтоўнае ўтрыманьне народнасьці ў межах чужой дзяржавы. Згодна зь міжнародным правам анэксія — адзін зь відаў агрэсіі, які цягне міжнародна-праўную адказнасьць.

Анэксію варта адрозьніваць ад акупацыі, якая ня цягне за сабой зьмены юрыдычнай прыналежнасьці тэрыторыі. Напрыклад, Аўстра-Вугоршчына анэксавала Босьнію і Герцагавіну толькі ў 1908 годзе, а ў 1878—1908 гадох апошняя знаходзілася пад яе акупацыяй, бо фармальна лічылася тэрыторыяй Асманскай імпэрыі.

Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў дэкляруе права нацыяў на самавызначэньне і абавязвае сябраў ААН устрымлівацца ад анэксіі.

## Глядзіце таксама

* Падзелы Рэчы Паспалітай
* Расейская акупацыя Беларусі

## Крыніцы

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 1: А — Аршын. — 552 с. — ISBN 985-11-0036-6
# Ёзэф Гёбэльс

|  |
| --- |
| Ёзэф Ґёбэльс |
| па-нямецку: *Joseph Goebbels* |
|  |
| 1-ы райхсміністар народнай асьветы і прапаганды Трэцяга Райху |
|  13 сакавіка 1933 — 1 траўня 1945
  |
|  Прэзыдэнт  |  Паўль фон Гіндэнбург Адольф Гітлер (фюрэр) Карл Дэніц
 |
|  Прэм’ер-міністар  |  Адольф Гітлер
 |
|  Папярэднік  |  пасада заснаваная
  |
|  Наступнік  |  Вэрнэр Наўман

  |
|  24-ы райхсканцлер Нямеччыны  |
|  30 сакавіка — 1 траўня 1945
  |
|  Прэзыдэнт  |  Карл Дэніц
 |
|  Папярэднік  |  Адольф Гітлер
 |
|  Наступнік  |  Людвіг Швэрын фон Крозіг

  |
|  Райхсьляйтэр  |
|  студзень 1933 — 1 траўня 1945
  |
|  Асабістыя зьвесткі  |
| Нарадзіўся | 29 кастрычніка 1897(1897-10-29)[…]* Райт[d], Мёнхэнглядбах, Дусэльдорф, Райнская правінцыя[d], Каралеўства Прусія[d], Нямецкі райх
 |
| Памёр | 1 траўня 1945(1945-05-01)[…] (47 гадоў)* бункер фюрэра[d], Бэрлін, Нямеччына
 |
| Партыя | НСДАП |
| Адукацыя | Гайдэльбэрскі ўнівэрсытэт (доктар філязофіі) |
|  Сужэнец  | Магда Квант |
|  Дзеці  | Helga Susanne Goebbels[d], Hildegard Traudel Goebbels[d], Helmut Christian Goebbels[d], Holdine Kathrin Goebbels[d], Heidrun Elisabeth Goebbels[d] і Hedwig Johanna Goebbels[d] |
|  Подпіс  |  |

**Паўль Ёзэф Ґёбэльс** (па-нямецку: *Paul Joseph Goebbels*; 29 кастрычніка 1897, Райт (цяпер у межах Мёнхэнглядбаху), Райнская правінцыя, Прусыя — 1 траўня 1945, Бэрлін) — дзяржаўны й палітычны дзяяч нацыстоўскай Нямеччыны, райхсьміністар народнай асьветы й прапаганды Нямеччыны (1933—1945), імпэрскі кіраўнік прапаганды НСДАП (з 1929 г.), райхсьляйтэр (1933), перадапошні канцлер Трэцяга райху (красавік — травень 1945 г.), камісар абароны Бэрліну (1942—1945).

## Дзейнасьць

18 лютага 1943 году ў Палацы спорту ў Бэрліне зьдзейсьніў знакамітую шматгадзінную прамову пра татальную вайну, якая, па словах відавочцаў, мела неверагодны псыхалягічны эфэкт.

У ходзе падаўленьня ліпеньскай змовы 1944 Ґёбэльс праявіў вялікую актыўнасьць, пасьля чаго Гітлер прызначыў яго галоўным упаўнаважаным па мабілізацыі на «татальную вайну».

У сваім палітычным завяшчаньні Гітлер прызначыў Ґёбэльса сваім пераемнікам на пасадзе канцлера, аднак на другі ж дзень пасьля самагубства фюрэра Ґёбэльс і яго жонка Маґда самі пакончылі з сабой, папярэдне атруцілі сваіх шасьцярых дзяцей цыяністым каліем. «Акту аб капітуляцыі за маім подпісам ня будзе!» — адказаў Ґёбэльс на савецкія патрабаваньні аб безумоўнай капітуляцыі. Яго жонка Маґда сказала сваім малалетнім дзецям: «Не палохайцеся, цяпер доктар зробіць вам прышчэпку, якую робяць усім дзецям і салдатам». Калі дзеці пад уплывам морфію запалі ў напаўсонны стан, яна сама кожнаму дзіцяці (іх было шасьцёра) уклала ў рот раздушаную ампулу з цыяністым каліем. 1 траўня а 21-й гадзіне Ґёбэльс застрэліўся, папярэдне застрэліў сваю жонку па яе ўласным патрабаваньні. 6 траўня 1945 г. цела Ґёбэльса й членаў яго сям’і былі апазнаны адным з асабістых лекараў Гітлера Вэрнэрам Хаазэ.

## Крыніцы
# Акцыя Бура

| Акцыя „Бура” |
| --- |
| Усходні фронт II сусьветнай вайны |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дата: | студзень 1944 — студзень 1945 |
| Месца: | II Рэч Паспалітая |
| Вынік: |  |

 |
| Супернікі |
|  Нямеччына |  СССР  Польшча |
|  |

**А́кцыя «Бу́ра»** — вайсковая апэрацыя, зарганізаваная аддзеламі Арміі Краёвай супраць нямецкіх войскаў у канцовай фазе акупацыі, непасрэдна перад прыходам Чырвонай арміі (РСЧА), праведзеная на землях даваеннай Польшчы. Трывала з 4 студзеня 1944, калі РСЧА на Валыні перайшла ўсталяваную Рыскай дамовай польска-савецкую граніцу, да студзеня 1945.

## Перадумовы

Пасьля выкрыцьця трунаў польскіх афіцэраў у Катыні (красавік 1943) Польшча і Савецкі Саюз разарвалі дыпляматычныя стасункі. Польскі ўрад у Лёндане інструкцыяй 27 кастрычніка 1943 року забараніў супрацоўніцтва з Саветамі, загадаў працягваць падпольную дзейнасьць і ўзмацніць сабатаж і дывэрсіі супраць нямецкай акупацыі. Плянаваньне акцыі «Бура» вялося незалежна ад дзеяньняў Чырвонай арміі.

У той жа час на тэрыторыі, кантраляванай савецкімі войскамі, Народны камісарыят унутраных справаў і СМЕРШ пачалі арышты і расстрэлы жаўнераў Арміі Краёвай. Арыштаваных жаўнераў выпраўлялі ў Армію Бэрлінга(d), афіцэраў вывозілі ўглыб Расеі. Па заваёве Вільні 13 ліпеня 1944 року з удзелам сілаў Арміі краёвай польскіх ваеначальнікаў падманам выклікалі на «перамовы», арыштавалі і вывезьлі ў СССР.

## Хада апэрацыі

## Вынікі

Разам з Чырвонай арміяй аддзелы Арміі краёвай паўдзельнічалі ў здабыцьці некалькіх вялікіх местаў, такіх як Вільня ды Львоў.

У турмы і лягеры НКУС трапілі 50 тысячаў жаўнераў АК, якія ўдзельнічалі ў акцыі «Бура».

## Крыніцы

## Літаратура

* Marek Ney-Krwawicz, *Armia Krajowa. Szkic Historyczny*, Wydawnictwo Ars Print Production, Warszawa 1999, ISBN 83-8722-417-0.
* *Wojciech Roszkowski* Najnowsza historia Polski 1914-1945. — Warszawa: Świat Książki, 2003. — ISBN 83-7311-991-4
* *Przyłucki, Tadeusz* Czas Burzy w 50. rocznicę operacji „Burza”. — Warszawa: Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej. Zakład poligraficzny Akcydens, 1994. — ISBN 83-90-1777-0-6

## Вонкавыя спасылкі

* Ян Цеханоўскі. Апэрацыя „Бура“ — гістарычны нарыс  (пол.)
* Цэлі „Буры“ і міжнародная сытуацыя Польшчы  (пол.)
* „Бура“ на Віленшчыне. Апэрацыя „Вострая брама“  (пол.)
* Мультымэдыйная вэрсія выставы кракаўскага аддзелу Інстытуту нацыянальнай памяці Польшчы  (пол.)
# Згвалтаваньне

Згвалтаваньне
**Згвалтаваньне** — у агульным сэнсе — зьдзяйсьненьне плоцевага акту з ужываньнем гвалтоўных дзеяньняў у адрас аднаго з партнэраў, у вузка юрыдычным сэнсе — прымус жанчыны / мужчыны да плоцевага акту з ужываньнем фізычнага або псыхічнага ўзьдзеяньня.

Згвалтаваньне можа быць тэмай адпаведных фільмаў.
# Дўайт Дэйвід Эйзэнгаўэр

|  |
| --- |
| Дўайт Дэйвід Эйзэнгаўэр |
| па-ангельску: *Dwight D. Eisenhower* |
|  |
| 34-ы прэзыдэнт ЗША |
|  20 студзеня 1953 — 20 студзеня 1961
  |
|  Папярэднік  |  Гары С. Труман
 |
|  Наступнік  |  Джон Фіцджэралд Кенэдзі
 |
|  1-ы губэрнатар Амэрыканскай зоны акупацыі Нямеччыны  |
|  8 траўня 1945 — 10 лістапада 1945
  |
|  Прэзыдэнт  |  Гары С. Труман
  |
|  Папярэднік  |  пасада заснаваная
  |
|  Наступнік  |  Joseph T. McNarney

  |
|  Асабістыя зьвесткі  |
| Нарадзіўся | 14 кастрычніка 1890(1890-10-14)[…]* Дэнісан[d], Грэйсан[d], Тэхас, ЗША
 |
| Памёр | 28 сакавіка 1969(1969-03-28)[…] (78 гадоў)* Армэйскі мэдычны цэнтар Ўолтэра Рыда[d], Вашынгтон, ЗША
 |
| Партыя | * Рэспубліканская партыя ЗША
 |
| Адукацыя | * Вайсковая акадэмія ЗША[d] (12 чэрвеня 1915)
* Камандна-штабны коледж арміі ЗША[d] (1926)
* Вайсковы коледж Арміі ЗША[d]
* Абіленская вышэйшая школа[d]
 |
|  Сужэнец  | Мэймі Эйзэнгаўэр[d] |
|  Дзеці  | * Doud Eisenhower
* John Eisenhower
 |
|  Бацька  | Дэйвід Джэйкаб Эйзэнгаўэр[d] |
|  Маці  | Іда Стовэр Эйзэнгаўэр[d] |
|  Узнагароды  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Ордэн Суворава 1 ступені |  |  |

 |
|  Подпіс  |  |

Дўайт Дэйвід Эйзэнгаўэр
**Дўайт Дэйвід Эйзэнгаўэр** (14 верасьня 1890 — 28 сакавіка 1969) — 34-ы прэзыдэнт ЗША, кіраўнік войскамі Заходняга фронту падчас Другой сусьветнай вайны. Сябра Рэспубліканскай партыі ЗША. Прэзыдэнт Калюмбійскага ўнівэрсытэту.

## Крыніцы
# Рак лёгкіх

|  |
| --- |
| Рак лёгкіх |
|  |
|  Спэцыяльнасьць  | анкалёгія, пульманалёгія |
|  Сымптомы  | боль у грудзёх, кашаль, крывехарканьне, зморанасьць, зьмізарненьне, анарэксія, дыхавіца, хрып |
|  Прычыны  | сьмерць |
|  Фактары рызыкі  | курэньне[d] |
|  Клясыфікацыі  |
|  МКХ-11  | 2C25 |
|  МКХ-10  | C3333.-C3434. |
|  МКХ-10-КМ  | C34.2, C34.1 і C34.3 |
|  МКХ-9  | 162162 |
|  МКХ-9-КМ  | 162.3, 162.5, 162.8 і 162.4 |
|  OMIM  | 211980, 608935, 612593, 614210 і 612571 |
|  DiseasesDB  | 7616 |
|  MedlinePlus  | 007194 і 007270 |
| **Рак лёгкіх** у Вікісховішчы |

**Рак лёгкіх** — утварэньне ракавай пухліны на эпітэлі сьлізьніцы лёгкага.

У 2012 годзе ад хваробы памерла 1,2 млн чалавек у сьвеце. Паводле Сусьветнай арганізацыі здароўя (Жэнэва, Швайцарыя), за 2012 год 223 000 сьмерцяў у выніку хваробы адбылося праз забруджваньне паветра. Зь іх звыш 50 % сьмерцяў прыпала на Кітай і краіны Паўднёва-Ўсходняй Азіі. У прыватнасьці ў Кітаі да сьмяротнасьці прывёў смог у сталіцы і іншых мэгаполісах у выніку імклівай індустрыялізацыі.

## Чыньнікі

Хваробе спрыяе тытунепаленьне, у тым ліку пасіўнае, узьдзеяньне азбэсту, аршэньніку і радону, абпраменьваньне і сухоты.

## Праявы

Хвароба выяўляецца праз пастаянны кашаль, кроў у макроцьці, бранхіт, боль у грудзях і зваротную пнэўманію.

## Беларусь

За 2011 г. на рак лёгкага захварэлі 4460 жыхароў Беларусі. Сьмяротнасьць ад хваробы склала 71% ад ліку захварэлых.

## Глядзіце таксама

* Індэкс якасьці паветра

## Крыніцы
# Ваеннае становішча ў Польшчы (1981—1983)

Войцех Ярузельскі рыхтуецца чытаць прамову аб увядзеньні ваеннага становішча; Варшава, 13 сьнежня 1981 году
Танкі Т-55 падчас ваеннага становішча ў Збоньшыні
**Вае́ннае стано́вішча ў По́льшчы ў 1981—1983 гада́х** — надзвычайны стан, уведзены 13 сьнежня 1981 году ў Польскай Народнай Рэспубліцы. Быў прыпынены 31 сьнежня 1982 году, а скасаваны 22 ліпеня 1983 году. Падчас яго дзеяньня было інтэрнавана 10 131 дзеячоў, зьвязаных з «Салідарнасьцю» і загінула прыкладна 40 асобаў, у тым ліку 9 шахтараў з шахты «Wujek», калі адбывалася здушэньне страйку.

Ваеннае становішча было ўведзенае супраць прынятай пастановы Дзяржаўнай Рады. Супраць выказаўся Рычард Рэйф, прадстаўнік PAX (*Protokół nr 22/81 nadzwyczajnego posiedzenia Rady Państwa*, «Rzeczpospolita» z 12-13 grudnia 1992), за што ён быў выключаны з Рады. Ухваленае Дзяржаўнай радай 12 сьнежня 1981 году, па прапанове Вайсковай рады нацыянальнага выратаваньня — неканстытуцыйнага тагачаснага органу ўлады, фактычна стаўшага вышэй канстытуцыйных дзяржаўных уладаў. Быў падтрыманы Сэйм ПНР пастановай ад 25 студзеня 1982 году.

## Крыніцы
# Ствол (зброя)

Нарэзы ўнутры стволавага канала
**Ствол** (для стрэльбаў — **ру́ля**, **цэўка**) — асноўная частка пальнай зброі, прызначаная для кіданьня набою (міны, гранаты, кулі) з вызначанай пачатковай хуткасьцю і наданьня яму ўстойлівага лёту ў жаданым кірунку.

Ствол уяўляе сабой трубу, унутраная парожная частка якой мянуецца каналам. Канал ствала складаецца з каморы, дзе зьмяшчаецца кідальны набой, і вядучай часткі.

На вонкавай паверхні ствала, разьмешчанай над каморай, раней ставілася адмысловае таўро, паказвальнае на прыналежнасьць зброі той ці іншай дзяржаве (казьне), таму за гэтай часткай ствала гістарычна захавалася назва казённай. Процілеглая частка ствала атрымала назву дульнай. Адпаведна кантавыя зрэзы ствала прынята зваць казённым і дульным. Адлегласьць паміж гэтымі зрэзамі завецца даўжынёй ствала, вымяранай лікам калібраў гэтага ствала або ў мілімэтрах (цалях).

## Крыніцы
# Кінжал

Кінжал і ножны
Кінжал
**Кінжа́л** (па-арабску: خنجر‎ ханджар) — халодная зброя з кароткім (да 50 сантымэтраў) прамым ці выгнутым клінком, завостраным з аднаго ці двух бакоў.

Часьцей за ўсё кінжал выкарыстоўваецца для блізкага бою, але існуюць разнавіднасьці кінжала з уцяжараным лязом, прызначаныя для кіданьня.

## Гл. таксама

* Крыс

## Вонкавыя спасылкі

 **Кінжал** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Ёроі тосі

Антыкварны японскі ёроі тосі.
**Ёроі тосі** (па-японску: 鎧通し) — адзін з традыцыйных мячоў, якія насілі самураі ў фэўдальнай Японіі. Прадстаўляе сабою доўгі нож з большаю таўшчынёю ляза ў зоне верхняга грэбня, ніж танто.

Па памеры вар’яваліся ад 20 да 22 см, але некаторыя асобнікі маглі быць карацей за 15 см. Таўшчыня ляза ў зоне выемкі на пачатку рэжучае канты магла складаць да 1,27 см.

## Гісторыя

Першыя ёроі тосі зьявіліся ў пэрыяд Сэнґоку (то бок у позьні пэрыяд Мурамаці).

## Ужываньне

Ёроі тосі ўжываліся для пранізваньня брані і для нанясеньня колатых ранаў пры барацьбе ў шчыльным кантакце.
Насіліся на ўнутраным боку пояса ззаду або на правым баку, зь дзяржальняю, разьмешчанаю наперад і да верхняга краю.

Праз тое, што ёроі тосі насілі справа, гэты клінок выхоплівалі леваю рукою, што абумовіла пашырэньне альтэрнатыўнае назвы гэтае зброі — *мэтэдзасі* (馬手差), або «выхапляльныя на кані (то бок рукою, што трымае павады, левай рукой) клінок».

## Крыніцы
# Запальны мэханізм

**Запальны мэханізм** — запальвае зарад пораху у пальнай зброі.

Пачынаючы ад паловы XV стагодзьдзя ў ручной пальнай зброі пачалі ўжывацца розныя тыпы запальных мэханізмаў. Запальны мэханізм у выніку націску на спускавы кручок падпальваў ладунак — зарад пораху і вызваляў кулю, якая вылятала празь люфу, іначай рулю, альбо ствол ў вызначаным кірунку. Гістарычныя тыпы запальнага мэханізму — гэта мэханічныя замкі. Існуе чатыры гістарычныя віды мэханічных замкоў, якія на сёньняшні дзень ужо выйшлі з ужытку: кнотавы замок, колавы замок — ад слова «кола», скалковы замок — ад слова «скалка — кавалачак краменя», каптурны замок — ад франц.. capuchon — каптур. Адным зь відаў запальнага мэханізму, які выкарыстоўваецца ў сучаснай агнястрэльнай зброі, зьяўляецца ўдарна-спускавы мэханізм.
# Вайсковая акруга

**Вайсковая акруга** — вайскова-адміністрацыйная адзінка, тэрытарыяльнае агульнавайсковае аб’яднаньне, у якое ўваходзяць злучэньні, часткі, вайскова-навучальныя і розныя мясцовыя вайсковыя ўстановы.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3: Беларусы — Варанец. — 511 с. — ISBN 985-11-0068-4
# Усход-1

Ракетаносьбіт Усход
**Усход-1** («Усход») — касьмічны карабель з серыі «Усход», першы касьмічны апарат, які падняў чалавека на калязямную арбіту.

На караблі «Ўсход» 12 красавіка 1961 году лётчык-касманаўт СССР Юры Гагарын зьдзейсніў першы ў сьвеце палёт у касьмічную прастору. Старт карабля адбыўся з касмадрома Байканур у 9 гадзін 7 хвілін маскоўскага часу (06:07:00 UTC). Карабель выканаў адзін віток вакол Зямлі і зьдзейсніў пасадку ў 10 гадзін 55 хвілін (07:55:00 UTC) у раёне вёскі Сьмелаўка Саратаўскай вобласці.

Прыборная панэль карабля
## Экіпаж

* Камандыр — Юры Гагарын
* Дублёр — Герман Цітоў
* Рэзэрвовы склад — Грыгорый Нялюбаў