# Тула

|  |
| --- |
| Тула лац. Tuła |
| Населены пункт |
| У цэнтры места  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
|  Краіна  |  Расея
 |
|  Суб’ект фэдэрацыі  |  Тульская вобласьць
 |
|  Першыя згадкі  | 1146 |
|  Кіраўніцтва і ўлада  |
|  Кіраўнік адміністрацыі  | Olga Slyusareva[d], Q130376400? і Q124752140? |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  | * 146 км²
 |
|  Тып клімату  | Кантынэнтальны клімат |
|  Вышыня НУМ  | 170 м |
|  Часавы пас  | * UTC+3
 |
|  Каардынаты  | 54°12′ пн. ш. 37°37′ у. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  | * ▼456 813 чал. (1 студзеня 2025)
 |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 4872 |
|  Паштовы індэкс  | 300000–300999 |
|  Нумарны знак  | 71 |
|  |
|  Узнагароды  | горад-герой (1976) |
|  Сайт  | tula.ru (рас.) |
| Тула на мапе Расеі
Тула
 |

**Ту́ла** — места ў Расеі, на рацэ Ўпе. Адміністрацыйны цэнтар Тульскай вобласьці. Насельніцтва на 2021 год — 467 955 чал. Знаходзіцца за 193 км на поўдзень ад Масквы. Вузел чыгунак і аўтамабільных дарог.

У XV стагодзьдзі места ўваходзіла ў склад Вялікага Княства Літоўскага і зьяўлялася найбольш усходнім пунктам дзяржавы за ўсю яе гісторыю.

## Гісторыя

* 1146: першы меркаваны пісьмовы ўспамін пра Тулу ў Ніканаўскім летапісе.
* 1342—1361: у часы залатаардынскай царыцы Тайдулы горадам кіравалі баскакі.
* 1401: у Разанскім княстве.
* 1427: у складзе Вялікага Княства Літоўскага; цэнтар аднайменнай воласьці.
* 1430/32: згадваецца як замак («Tula, Castrum») у сьпісе местаў, якія належылі вялікаму князю Сьвідрыгайлу.
* 1432: з пачаткам фэўдальнай вайны (1432—1439) Вялікае Княства Літоўскае страціла ўладу на Тулай.
* 1461/62: у складзе купленага князем Васілём III Цёмным масіву зямель, імаверна, трапіла да Масковіі.
* 1463, 1507: крымскія ханы Хаджы-Гірэй і Мэнглі-Гірэй перадавалі Тулу вялікім князям літоўскім (магчыма, намінальна).
* 1514—1520: на загад Васіля III у Туле збудавалі мураваную крэпасьць з мэтай умацаваньня маскоўскай улады ў рэгіёне.
* XVI—XVII стагодзьдзі: цэнтар павету Маскоўскай дзяржавы.
* 1605: у Туле знаходзіўся Дзьмітры-Самазванец I, якому прысягнула на вернасьць мясцовае насельніцтва і разанскія служылыя людзі.
* 1607: вытрымала аблогу войска Васіля Шуйскага.
* 1654: у пачатку вайны Расеі з Рэччу Паспалітай маскоўскі цар Аляксей Міхайлавіч загадаў выслаць у Тулу частку палоннай дубровенскай шляхты.
* 1797: цэнтар губэрні.
* 1941: 45 дзён знаходзілася ў нямецкай аблозе.

## Геаграфія

### Клімат

Лета цёплае, зіма халодная. Сярэдняя тэмпэратура студзеня — −9,8 °C, ліпеня — +18,3 °C.

## Насельніцтва

Дынаміка зьмяненьня колькасьці насельніцтва Тулы| Год | 1990 | 1999 | 2001 | 2003 | 2005 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Нарадзілася на 1000 чал. | 10 | 5,9 | 7 | 7,8 | 7,6 |
| Памерла 1000 чал. | 12,9 | 18 | 19,2 | 20,2 | 19,3 |
| Натуральны прырост (спад), на 1000 чал. | −2,9 | −12,2 | −12,2 | −12,4 | −11,7 |

* XIX стагодзьдзе: 1897 год — 115 тыс. чал.
* XX стагодзьдзе: 1923 год — 124 тыс. чал.; 1939 год — 285 тыс. чал.; 1959 год — 351 тыс. чал.; 1972 год — 478 тыс. чал.; 1993 год — 539 тыс. чал.
* XXI стагодзьдзе: 2010 год — 492 тыс. чал.

## Эканоміка

Чорная мэталюргія, машынабудаваньне і мэталаапрацоўка (ВА: мэталаапрацоўчых заводаў, «Тульскі камбайнавый завод»; заводы: машынабудаўнічы, горнага і транспартнага машынабудаваньня, зброевы, «Штамп» — мотаролеры, самавары і інш.), хімічная (хімічнага валакна, плястмасы і інш.), лёгкая, харчовая прамысловасьць, вытворчасьць будматэрыялаў і музычных прыладаў.

## Славутасьці

Касьцёл Сьв. Апп. Пятра і Паўла
* Крэмль (XVI ст.)
* Благавешчанкая царква (1692)
* Усьпенская царква (1762—1764)
* Царква Сьвв. Флёра і Ляўра (1772—1796)
* Усіхсьвяцкі катэдральны сабор (1776—1800)
* Царква Сьв. Дзімітрыя Салунскага (1795—1801)
* Богаяўленскі сабор (1855—1862)
* Шчаглоўскі манастыр (1860—1889)

У месьце знаходзіцца адзіны ў Тульскай вобласьці каталіцкі касьцёл — Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (1896).

## Галерэя

* Крэмль
* Благавешчанская царква
* Усьпенская царква
* Богаяўленскі сабор
* Шчаглоўскі манастыр
* Катэдральны сабор Усіх Сьвятых
* Царква Сьвв. Флёра і Ляўра
* Царква Сьв. Дзімітрыя Салунскага

## Месты-сябры

* Магілёў, Беларусь
* Кутаісі, Грузія
* Олбані, штат Нью-Ёрк, ЗША
* Філінген-Швэнінген, Нямеччына
* Банска Быстрыца, Славаччына

## Асобы

* Эдуард Загарульскі (нар. 1928) — беларускі археоляг, гісторык

## Глядзіце таксама

* Тульскі трамвай

## Крыніцы

## Літаратура

* Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2010. — Т. 3: Дадатак А — Я. — 690 с. — ISBN 978-985-11-0487-7
* Tuła // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XII: Szlurpkiszki — Warłynka. — Warszawa, 1892. S. 617—619

## Вонкавыя спасылкі