# Гагавуская мова

|  |
| --- |
| Гагавуская мова |
| Gagauz dili |
|  |
|  Ужываецца ў  | Малдове, Украіне, Расеі, Турэччыне |
|  Рэгіён  | Гагавузія |
|  Колькасьць карыстальнікаў  | * 148 720 чал. (2014)
 |
|  Клясыфікацыя  |  Алтайская сям'я
* Цюрская падгаліна
	+ Агуская група
		- Заходнеагуская падгрупа
			* **Гагавуская**
 |
|  Афіцыйны статус  |
|  Афіцыйная мова ў  |  Гагавузіі
 |
|  Дапаможная мова ў  | **Прызнаная мова меншасьці**: у Малдове, ва Ўкраіне
 |
|  Статус:  | 5 Разьвіваецца[d] |
|  Пісьмо  | лацінскае пісьмо, кірыліца і грэцкі альфабэт |
|  Коды мовы  |
|  ISO 639-1  | — |
|  ISO 639-2(Б)  |  —
  |
|  ISO 639-2(Т)  |  gag
  |
|  ISO 639-3  | gag |
|  SIL  |  —
 |

**Гагаву́ская мова** (саманазва: *gagauz dili*, *gagauzça*) — мова агускае групы цюрскае сям’і моваў, на якой размаўляе цюрскі народ гагавузы. Адна з афіцыйных моваў аўтаномнай Гагавузіі, што на поўдні Малдовы. Найбліжэйшыя зь іншых цюрскіх моваў — турэцкая, туркмэнская ды азэрбайджанская мовы; зьяўляецца асобнай мовай разам з балкана-гагавускай мовай.

Колькасьць носьбітаў у Малдове — прыкладна 138 тыс чал. Адносіцца да моваў, якія маюць пагрозу зьнікненьня паводле ЮНЭСКО.

## Клясыфікацыя

Гагавуская мова належыць да агускае падгрупы цюрскае моўнае сям’і, найбліжэйшая з роднасных моваў — турэцкая. Высоўваліся гіпотэзы пра паходжаньне мовы ад печанескай, агускай, куманскай моваў. Ускосныя аргумэнты гэтым тэорыям звычайна спрабуюць назіраць у гісторыі, этнаграфіі ды фальклёры.

## Геаграфія і колькасьць носьбітаў

Гагавуская мова распаўсюджаная на поўдні Малдовы (Гагавузія), у Адэскай вобласьці Ўкраіны, нязначная колькасьць носьбітаў таксама прысутнічае ў Казахстане і Ўзбэкістане. Колькасьць носьбітаў у Малдове — прыблізна 138 000 чалавек, пры гэтым у Малдове паводле вынікаў перапісу 2004 году налічвалася 147,5 тысячы гагавузаў, зь іх уласна ў Гагавузіі — 127,8 тысячы чалавек. Большасьць гагавузаў Малдовы лічыць сваёй роднай мовай гагавускую — 92,3%; 5,8% лічыць роднай расейскую, 1,9% — іншыя мовы (малдаўская, украінская).

У Адэскай вобласьці Ўкраіны колькасьць гагавузаў складае 27,6 тыс. чал. (пражываюць збольшага на поўдні Адэскае вобласьці — былым гістарычным рэгіёне Буджак, асабліва ўздоўж мяжы гэтага рэгіёну з Гагавузіяй Малдовы), складаючы 1,1% ад насельніцтва вобласьці. Большасьць гагавузаў Украіны карыстаюцца ўкраінскай або расейскай мовамі.

Гагавузы таксама кампактна пражываюць на поўдні Балканаскага паўвостраву, у Грэцыі ды Баўгарыі, на гагавускай мове таксама размаўляюць гаджалы — этнічная група, блізкая да гагавузаў і турак, і якая жыве на баўгарска-турэцкім памежжы.

## Гісторыя

У ХІ стагодзьдзі качавыя цюркі-агузы былі выцісканыя полаўцамі (або куманамі ці кіпчакамі) у рэгіён Падунаўя, далей зьвесткі пра іх губляюцца. Не зважаючы на гэта вядома, што гагавузы перасяліліся на тэрыторыю тагачаснай Расейскай імпэрыі напрыканцы XVIII — пачатку ХІХ стагодзьдзя. Мова мае шэраг спэцыфічных балканскіх рысаў, такіх як наяўнасьць галоснага гуку сярэдняга шэрагу, аналягічнага баўгарскаму «ъ» і румынскаму «ă».

## Дыялекты

У гагавускай мове Гагавузіі вылучаюцца два дыялекты — чадырлунска-камрацкі і вулканэшцкі, акрамя таго, маюцца таксама зьмяшаныя й пераходныя гаворкі. На Балканах дыялектная раздрабнёнасьць мовы большая, што тлумачыцца пражываньнем гагавузаў у розных краінах — існуюць баўгарскі, турэцкі і македонскі дыялекты.

## Асноўная характарыстыка

### Пісьмовасьць

Да ХІХ стагодзьдзя гагавуская мова заставалася бесьпісьмовай. У наступным, у мэтах выданьня праваслаўнае рэлігійнае літаратуры, абмежавана выкарыстоўвалася грэцкая пісьмовасьць. Між тым, дадзены альфабэт выкарыстоўваўся ня толькі ў рэлігійных мэтах: арыенталіст Ота Бляў сьцьвярджаў пра існаваньне перакладаў п’есаў Эўрыпіда на гагавускую мову пісьмовасьцю на аснове грэцкай.

У 1957 годзе была аформленая сталая пісьмовасьць для гагавускае мовы, у аснову якой быў пакладзены кірылічны альфабэт. У 1996 годзе гагавузы Малдовы перайшлі на лацінскі альфабэт на ўзор сучаснага турэцкага альфабэту. Гэты альфабэт зьмяшчае дадатковыя літары, такія як Ää (для пазначэньня гуку [æ]), Ţţ (для гуку [t͡s], на ўзор геаграфічна блізкай румынскай мовы) і Êê. Трэба адзначыць, што кірылічны альфабэт дагэтуль мае ўжытак.

Кірылічны альфабэт:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Ä ä | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | Ӂ ӂ | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м |
| Н н | О о | Ö ö | П п | Р р | С с | Т т | У у |
| Ӱ ӱ | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ |
| Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |  |  |  |

Лацінскі альфабэт:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Ä ä | B b | C c | Ç ç | D d | Е е | Ê ê |
| F f | G g | H h | I ı | İ i | J j | K k | L l |
| M m | N n | O o | Ö ö | Р р | R r | S s | Ş ş |
| T t | Ţ ţ | U u | Ü ü | V v | Y y | Z z |  |

### Лексыка

Гагавуская мова зьяўляецца адной зь лінгвістычна найбліжэйшых да сучаснае турэцкае мовы. Разам з гэтым, размоўная гагавуская мова адлюстроўвае на сабе заўважны ўплыў з боку славянскіх моваў. Рэлігійная лексыка мае запазычваньні з грэцкае й арабскае моваў. Тэхнічная, юрыдычная ды навуковая галіны лексыкі маюць запазычваньні з лаціны, турэцкай ды румынскай моваў.

Некаторыя прыклады:

Расейская, украінская, баўгарская мовы:

*Unuku* («унук»), *Maşına* («машына»), *Mamu* («мама»), *Garmon* («гармонік»), *Traktor* («трактар»), *Babu* («бабуля»), *Kutü* («куцьця»), *Kolada* («калядкі»).
Арабская мова:

*Insan* («чалавек»), *Alkogol* («сьпірт»), *Allah* («Бог»), *Fukara* («бедны»), *Seläm* («вітаю»), *Din* («вера»), *Kämil* («выдатны»), *Kitab* («кніга»), *Canta* («торба»), *Sabaa* («раніца»), *Käfir* («язычнік»), *Sıfır* («нуль»), *İslää* («добра»).
Румынская мова:

*Juridik* («юстыцыя», «юрыдычны»), *Hırleţ* («рыдлёўка»), *Furkuliţa* («відэлец»), *Primar* («мэр»), *Armata* («армія»), *Prost* («дрэнна», «дрэнны»).
Грэцкая мова:

*Fasülä* («фасоля»), *Ayoz* («сьвяты»), *Stavroz* («крыж»), *Yortu* («сьвята»), *Klisä* («царква»), *Popaz* («сьвятар»).
## Крыніцы

## Літаратура

* *Гайдаржи Г.А., Тукан Б.П., Колца Е.К., Покровская Л.А.* Гагаузско-русско-молдавский словарь. — М.: Советская Энциклопедия, 1973.
* Ulutaş, İsmail. 2004. *Relative clauses in Gagauz syntax*. Istanbul: Isis Press. ISBN 975-428-283-8
* Шабашов А.В., „Гагаузы: система терминов родства и происхождение народа”

## Вонкавыя спасылкі

 **Гагавуская мова** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* A Concise Gagauz Dictionary with etymologies and Turkish, Azerbaijani and Turkmen cognates by Andras Rajki (анг.)
* Падручнік і размоўнік гагавускае мовы (рас.)
* Расейска-гагавускі, гагавуска-расейскі слоўнік (рас.)