Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1209

|  |
| --- |
| Гады |
| 1206 · 1207 · 1208 — **1209** — 1210 · 1211 · 1212 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1180‑я · 1190‑я — **1200‑я** — 1210‑я · 1220‑я |
| Стагодзьдзі |
| XII ст. — **XIII стагодзьдзе** — XIV ст. |

| 1209 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1209 *MCCIX* |
| Ад заснаваньня Рыму | 1962 |
| Армянскі каляндар | 658 ԹՎ ՈԾԸ |
| Каляндар Багаі | -635 — -634 |
| Бізантыйскі каляндар | 6717 — 6718 |
| Бірманскі каляндар | 571 |
| Будысцкі каляндар | 1753 |
| Каляндар бэрбэраў | 2159 |
| Габрэйскі каляндар | 4969 — 4970 |
| Галяцэнскі каляндар | 11209 |
| Іранскі каляндар | 587 — 588 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1264 — 1265 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1131 — 1132 |
|  · *Калі-юга* | 4310 — 4311 |
| Карэйскі каляндар | 3542 |
| Кітайскі каляндар | 3905 — 3906 |
| Копцкі каляндар | 925 — 926 |
| Мусульманскі каляндар | 605 — 606 |
| Тайскі сонечны каляндар | 1752 |
| Этыёпскі каляндар | 1201 — 1202 |

## Падзеі

* 17 студзеня: заснаваны Кембрыдзкі ўнівэрсытэт.
* Пабудаваны Сігулдзкі сярэднявечны замак.

## Нараджэньні

* 8 верасьня: Саншу II Пабожны, партугальскі кароль

## Сьмерці

* 2 чэрвеня: Генрых фон Туна, вялікі магістр Тэўтонскага ордэну
* Раймон-Ражэ Транкавэль, віконт Бэзье, Каркасона і Альбі
# Аканьне

**А́каньне** — пераход галосных гукаў [о], [э] ў ненаціскных складах пасьля цьвёрдых зычных у [а]. У беларускай мове — літаратурная норма ((во́йска — вайско́вец, рэ́чка — рачны́)); характэрнае таксама паўднёварасейскім і частцы сярэднерасейскіх гаворак; ненарматыўнае ў паўночных гаворках украінскай і паўночна-ўсходніх гаворках польскай моваў, якія мелі цесны ўплыў з боку беларускай. Аканьне сустракаецца ў радопскіх (смалянскіх і златаградзкіх) гаворках баўгарскай мовы, а таксама ў некаторых дыялектах славенскай мовы.

У беларускіх словах іншамоўнага паходжаньня аканьне звычайна не назіраецца: дэкрэт, рэсурсы.

Аканьне проціпастаўляюць оканьню — адрозьніваньню [о] і [а] ўва ўсіх пазыцыях.

## Глядзіце таксама

* Яканьне

## Літаратура

* *Галіна Андарала, Віктар Бекіш, Сяргей Берднік* Беларуская мова. Вучэбны дапаможнік для пед. ВНУ / Пад рэд. Ларысы Грыгор’евай. — Менск: Вышэйшая школа, 1994. — 366 с. — 20 000 ас. — ISBN 5-339-00950-5
# Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі

«Прэч арла!». Карціна мастака Івана Уладзімірава.
**Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі** (рас. *Февральская революция 1917 года в России, Февральская буржуазно-демократическая революция, Февральский переворот*) — масавыя антыўрадавыя выступы петраградзкіх працаўнікоў і жаўнераў Петраградзкага гарнізону, якія прывялі да зьвяржэньня расейскай манархіі і стварэньня Часовага ўрада, які засяродзіў у сваіх руках заканадаўчую і выканаўчую ўлады ў Расеі. Рэвалюцыйныя падзеі ахапілі пэрыяд канца лютага — пачатку сакавіка 1917 году, паводле юліянскага календару, які дзейнічаў на той час у Расеі.

Лютаўская рэвалюцыя пачалася як стыхійны парыў народных масаў, аднак ейнаму посьпеху спрыяў і гостры палітычны крызіс у вярхах, рэзкая незадаволенасьць лібэральна-буржуазных колаў адзінаасобнай палітыкай цара. Хлебныя бунты, антываенныя мітынгі, дэманстрацыі, стачкі на прамысловых прадпрыемствах гораду наклаліся на незадаволенасьць і закісаньне сярод шматтысячнага сталічнага гарнізону, які далучыўся да рэвалюцыйных масаў, што выйшлі на вуліцы. 27 лютага (12 сакавіка) 1917 году ўсеагульны страйк перарос ва ўзброенае паўстаньне. Войскі, якія перайшлі на бок паўстанцаў, занялі найважнейшыя пункты гораду, урадавыя будынкі. У дадзеным становішчы царскі ўрад выявіў няздольнасьць да хуткіх і рашучых дзеяньняў. Разрозьненыя і нешматлікія сілы захоўвалі вернасьць манарху, аднак аказаліся не ў стане самастойна справіцца з анархіяй, якая ахапіла сталіцу, а некалькі частак, зьнятых з фронту дзеля здушэньня паўстаньня, ня здолелі прабіцца да гораду.

Непасрэдным вынікам Лютаўскай рэвалюцыі стала адрачэньне ад пасады Мікалая II, спыненьне панаваньня дынастыі Раманавых і фармаваньне Часовага ўраду пад старшынствам князя Георгія Львова. Гэты ўрад было цесна зьвязаны з буржуазнымі грамадзкімі арганізацыямі, якія ўзьніклі ў гады вайны, як то Ўсерасейскі земскі зьвяз, Гарадзкі зьвяз, Цэнтральны ваенна-прамысловы камітэт. Часовы ўрад злучыў у сваім твары заканадаўчую і выканаўчую ўладу, замяніўшы цара, Дзяржаўную раду, Думу і Савет міністраў. У сваёй Дэклярацыі Часовы ўрад аб’явіў амністыю палітычным зьняволеным, грамадзянскія свабоды, замену паліцыі «народнай міліцыяй», рэформу мясцовага самакіраваньня.

Практычна адначасова рэвалюцыйна-дэмакратычнымі сіламі былі сфармаваны паралельны ворган улады — Петраградзкі савет — што прывяло да сытуацыі, вядомый як двоеўладзьдзе. 1 (14) сакавіка 1917 году новая ўлада была ўсталявана ў Маскве, на працягу сакавіка — па ўсёй краіне.

## Крыніцы

## Глядзіце таксама

* Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі
* Кастрычніцкі пераварот

## Вонкавыя спасылкі

* Пра чыньнікі расйескай рэвалюцыі: нэамальтузіянская пэрспэктыва  (рас.).
* Аляксандар Блок. Апошнія дні імпэратарскай ўлады  (рас.).
* Справаздачы паседжаньняў Часовага ўраду. Сакавік—красавік 1917 году  (рас.).
# Карлайл

|  |
| --- |
| Карлайл |
| Населены пункт |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
| Герб |

 |
|  Краіна  |  Вялікабрытанія
 |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  | * 18,9 км²
 |
|  Вышыня НУМ  | 28 м |
|  Часавы пас  | UTC+0 |
|  Каардынаты  | 54°53′ пн. ш. 2°57′ з. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  | * 75 399 чал. (2016)
 |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 01228 |
|  |
|  Сайт  | carlisle.gov.uk/carlisle… |
| Карлайл на мапе Вялікабрытаніі
Карлайл
 |

**Карла́йл** (па-ангельску: *Carlisle*) — памежны горад і галоўны горад графства Камбрыя, а таксама адміністрацыйны цэнтар Сіці-оф-Карлайл у паўночна-заходняй Ангельшчыне. Карлайл знаходзіцца ў месцы зьліцьця рэкаў Эдэм, Колд’ю і Пэтэрыл, у 16 км на поўдзень ад шатляндзкай мяжы. Паводле перапісу насельніцтва 2011 году ў горадзе жылі крыху больш за 75 тысяч чалавек.

## Гісторыя

Раньняя гісторыя Карлайла адзначаецца ягоным статусам рымскага паселішча, заснаванага дзеля абслугоўваньня фартоў на Адрыянавай сьцяне. У Сярэднявеччы праз блізкасьць да Каралеўства Шатляндыя Карлайл стаў важным вайсковым пунктам, а ягоны замак і да гэтага часу ёсьць адносна некранутым. Пабудаваны замак быў яшчэ ў 1092 годзе Ўільямам Руфусам і калісьці служыў турмой для каралевы Шатляндыі Марыі ў 1568 годзе. У замку цяпер разьмешчаны полк герцага Ланкастэра і Музэй памежнага палку. У пачатку XII стагодзьдзя Гэнрых I дазволіў заснаваньне манастыру ў Карлайле. Горад атрымаў статус «сіці», калі ягоная дыяцэзія была ўтворана ў 1133 годзе, а манастыр быў ператвораны ў Карлайлскую катэдру.

Разьвіцьцё тэкстыльнай вытворчасьці падчас Індустрыяльнай рэвалюцыі пачало працэс сацыяльна-эканамічных пераўтварэньняў у Карлайле, які ператварыўся ў густанаселены працоўны горад. У спалучэньні са стратэгічным становішчам гэта дазволіла разьвіць Карлайл як важным чыгуначны вузлом, дзе сем чыгункавых кампаніяў выкарыстоўвалі чыгуначнай станцыю Карлайлу. На пачатку XX стагодзьдзя колькасьць насельніцтва вырасла да 45 тысяч чалавек. З 1900 па 1931 гады ў горадзе зьявілася сетка электрычных трамваяў, а першы кінатэатар быў пабудаваны ў 1906 годзе. У 1912 годзе межы Карлайла былі пашыраныя, уключыўшы Ботчэрбі на ўсходзе і Стэнўікс на поўначы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт мескай рады.
# Жэнэўскае возера

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Возера
Жэнэўскае возера фр. Lac Léman, ням. Genfersee

|  |
| --- |
| Панарама Жэнэўскага возера
Возера Жэнэўскае возера |

|  |  |
| --- | --- |
| Краіны | Швайцарыя, Францыя |
| Плошча | 582 км² |
| Плошча вадазбору | 7,975 км² |
| Максымальная глыбіня | 310 м |
| Сярэдняя глыбіня | 154,4 м |
| Найбольшая даўжыня | 73 км |
| Найбольшая шырыня | 14 км |
| Вышыня над узроўнем мора | 372 м |
| Аб’ём вады | 89 км³ |
| Каардынаты | 46°26′ пн. ш. 06°33′ у. д. |

Жэнэўскае возера на мапе Швайцарыі
Жэнэўскае возера
 |
|  Галерэя здымкаў у Вікісховішчы |

**Жэнэўскае возера** — возера ў Швайцарыі і Францыі. Плошча 582 км², даўжыня 72 км, глыбіня да 310 м. Знаходзіцца паміж гарамі Альпы і Юра ў старажытналедавіковай даліне на вышыні 372 м. Праз Жэнэўскае возера працякае рака Рона. Возера суднаходнае. На берагах разьмяшчаюцца гарады Жэнэва, Лазана, кліматычныя і бальнэалягічныя курорты: Вэвэ, Мантрэ (Швайцарыя), Эвіян-ле-Бэн (Францыя) і іншыя. Разьвіты турызм.
# Скіфы

**Скі́фы**, таксама **Скіты** (па-грэцку: *Σκύθαι*) — агульная назва ў большасьці качавых плямёнаў і народаў Эўразіі (ад Карпатаў да Алтаю), якія складаліся з розных настратычных (пераважна індаэўрапейскіх) этнамоўных груп. Пераважае меркаваньне, што скіфы выкарыстоўвалі мовы паўночнаіранскай групы індаэўрапейскай сям’і, а краіна, якую насялялі скіфы, стагодзьдзямі звалася Скіфія (Скітыя), затым назва неаднаразова мянялася.

Назва скіфы адносілася да асноўнага насельніцтва Паўночнага Прычарнамор’я ў VII ст. да н. э. — III ст. н. э. (эўрапейскія скіфы); у пашыраным сэнсе скіфамі называюцца таксама роднасныя ім іранамоўныя плямёны: сакі, масагеты, дакі і інш. (азіяцкія скіфы). Паводле Герадота, скіфы называлі сябе скалотамі; яны падзяляліся на царскіх скіфаў, ваяўнічых скіфаў-вандроўнікаў і аселых скіфаў-земляробаў і аратых. Вандроўныя скіфы прыйшлі ў прычарнаморскія стэпы з Азіі, выцесьніўшы кімэрыйцаў, рабілі паходы ў Малую Азію, Сырыю, Палястыну, панавалі ў Пярэдняй Азіі. Плямёны скіфаў насялялі тэрыторыі паміж Донам і Дунаем, Крым; іх паўночная мяжа расьсяленьня ня высьветленая. У Прычарнамор’і яны гандлявалі з Ольвіяй і іншымі грэцкімі гарадамі-калёніямі, займаліся ганчарнай вытворчасьцю, апрацоўкай жалеза, бронзы, золата. У V ст. да н. э. ў скіфаў існавала ваенная дэмакратыя (народны сход, савет старэйшын, племянныя правадыры) на стадыі пераходу да манархічнай дзяржавы.

Віктар Васьняцоў. «Бітва славянаў са скіфамі»
У канцы ІІІ—ІІ ст. да н. э. скіфы выцесьнены сарматамі ў стэпавы Крым і Ніжняе Падняпроўе, дзе скіфскае царства з цэнтрам у г. Неапаль (каля сучаснага Сімфэропалю, Украіна) праіснавала да 2-й паловы ІІІ ст. н. э. і было зьнішчана готамі.

Скіфская культура зрабіла моцны ўплыў на гісторыю і культуру многіх плямёнаў.

## Літаратура

* *Рассадзін С.* Землі амаль невядомыя: Будучая Беларусь паводле антычных манускрыптаў. — Мн.: Полымя, 1996. — ISBN 5-345-00758-6

## Крыніцы