# Анархізм

**Анархі́зм** — грамадзка-палітычны рух, згодна зь якім грамадзтва можа і павінна быць арганізавана без удзелу дзяржавы як органа прымусу. Анархізм прапаноўвае замяніць супрацоўніцтвам індывідаў уладу, існуючую за рахунак прыгнечаньня адных іншымі і дзякуючы прывілеям адных у дачыненьні да іншых. Гэта азначае, што, па перакананьні анархістаў, грамадзкія сыстэмы і інстытуты павінны засноўвацца на зацікаўленасьці і самахотнай згодзе кожнага іх удзельніка, а ўлада павінна быць ліквідаваная як такая ў усіх яе праявах. Як антыдагматычная філязофія, анархізм абапіраецца на некалькі плыняў. Анархізм не прапаноўвае фіксаваную дактрыны аднаго канкрэтнага сьветапогляду. Існуюць шмат тыпаў і традыцыяў анархізму, але ня ўсе зь якіх зьяўляюцца ўзаемавыключальнымі. Анархісцкія школы могуць прынцыпова адрозьнівацца адна ад адной, падтрымліваючы пачынаючы ад крайняга індывідуалізму да поўнага калектывізму. Анархізм часьцяком прылічваецца да леварадыкальнае ідэалёгіі.

Гісторыя анархізму ўзыходзіць да дагістарычных часоў, калі некаторыя людзі жылі ў анархічных грамадзтвах задоўга да стварэньня фармальных дзяржаваў ці імпэрый. З узрастаньнем арганізаваных іерархічных структур скептыцызм у дачыненьні да ўлады таксама ўздужаў, але толькі ў 19 стагодзьдзі паўстаў невялікі палітычны рух. У другой палове 19-га і першых дзесяцігодзьдзях 20-га стагодзьдзя анархістычны рух квітнеў у большасьці частак сьвету і згуляў значную ролю ў змаганьні працоўных за вызваленьне. У гэты пэрыяд сфармаваліся розныя анархістычныя школы думкі. Анархісты ўзялі ўдзел у некалькіх рэвалюцыях, у першую чаргу ў грамадзянскай вайне ў Гішпаніі (Рэвалюцыйная Каталёнія), канец якой адзначыў канец клясычнай эпохі анархізму. У апошнія дзесяцігодзьдзі 20-га стагодзьдзя і ў 21-е стагодзьдзе анархічны рух ізноў адрадзіўся.

Анархізм выкарыстоўвае розныя тактыкі для дасягненьня сваіх ідэалягічных мэт, якія можна шырока падзяліць на рэвалюцыйныя і эвалюцыйныя тактыкі. Паміж гэтымі двума паняткамі існуе значнае супадзеньне, якое носіць чыста апісальны характар. Анархічная думка, крытыка і практыка адыгралі сваю ролю ў розных сфэрах грамадзтва. Крытыка анархізму галоўным чынам засяроджана на сьцьвярджэньнях, што ён унутрана непасьлядоўны, жорсткі і утапічны.

Анархізм як масавы грамадзкі рух рэгулярна мае ваганьні ў папулярнасьці. Цэнтральная тэндэнцыя анархізму як сацыяльнага руху была прадстаўлена анарха-камунізмам і анарха-сындыкалізмам. Шмат якія анархісты выступаюць супраць усякіх формаў агрэсіі, падтрымліваючы самаабарону або прынцып безнасільля (анарха-пацыфізм), у той час як іншыя падтрымліваюць выкарыстаньне некаторых мераў прымусу, у тым ліку гвалтоўнае рэвалюцыі і прапаганды справай, на шляху да анархічнага грамадзтва.

## Этымалёгія, тэрміналёгія і вызначэньне

Этымалягічнае паходжаньне анархізму адбываецца ад старажытнагрэцкага *anarkhіa*, што азначае «без уладніка», які складаецца з прыстаўкі *an*- (г. зн. «без») і словы *arkhos* (г. зн. «лідар» ці «уладнік»). Суфікс -*ізм* пазначае ідэалягічнае цячэнне, што спрыяе анархіі . Розныя фракцыі ў Францускай рэвалюцыі звалі сваіх супернікаў анархістамі, хоць нешматлікія з такіх абвінавачаных падзялялі многія пагляды з пазьнейшымі анархістамі. Многія рэвалюцыянеры XІX стагодзьдзя, такія як Ўільям Годвін (1756—1836) і Вільгельм Вейтлінг (1808—1871), будуць рабіць свой унёсак у анархічныя дактрыны наступнага пакаленьня, але яны не ужывалі анархізм у апісаньні сябе ці сваіх перакананьняў .

Першым палітычным філёзафам, які назваў сябе анархістам, быў П’ер-Жазэф Прудон (1809—1865), які адзначыў фармальнае народжаньне анархізму ў сярэдзіне 19 стагодзьдзі. З 1890-х гадоў і дагэтуль шырока пашырана выкарыстаньне тэрмінаў лібэртарыянства і анархізм як сынонімаў . У той жа час многія скарыстаюць лібэртарыянства толькі для пазначэньня філязофіі індывідуалісцкага вольнага рынку ці анарха-капіталізму, спасылаючыся на яго як на лібэртарыянскі анархізм .

Хоць панятак лібэртарыянства быў у значнай ступені сінонімам анархізму, яго значэнне апошнім часам было пашырана прыняццем ідэалагічна разнастайных груп, улучаючы «Новых левых», лібэртарыянскіх марксістаў, а таксама зацятых лібэралаў (у першую чаргу заклапочаных грамадзянскімі свабодамі) . Апроч таго, некаторыя анархісты скарыстаюць лібэртарыянскі сацыялізм , каб пазбегнуць негатыўных канатацый анархізму і падкрэсліць яго сувязь з сацыялізмам . Мэцью С. Адамс і Карл Леві пішуць, што анархізм выкарыстоўваецца для «апісання антыаўтарытарнага крыла сацыялістычнага руху» . Аналагічным чынам Ноам Чомскі апісвае анархізм нароўні з лібэртарыянскім марксізмам як «лібэртарыянскае крыло сацыялізму» . Даніэль Герэн пісаў :

> Анархізм — гэта сапраўды сінонім сацыялізму. Анархіст — перш за ўсё сацыяліст, мэта якога — выкараніць эксплуатацыю чалавека чалавекам. Анархізм — толькі адно з плыняў сацыялістычнай думкі, таго струменя, галоўнымі складнікамі якога з’яўляюцца клопат пра волю і жаданне скасаваць дзяржава.
>
>

Тым часам як апазыцыя дзяржаве займае цэнтральнае месца ў анархісцкай думцы, вызначэньне анархізму — няпростае заданьне, калі сярод навукоўцаў і анархістаў вядзецца шмат дыскусый з гэтае нагоды, а розныя плыні ўспрымаюць анархізм трохі па-рознаму . Такім парадкам, анархізм — гэта сукупнасьць палітычных філязофій, што супрацьстаяць уладзе і іерархічнай арганізацыі (улучаючы капіталізм, нацыяналізм, дзяржаву і усе злучаныя зь імі інстытуты) у вядзеньні ўсіх чалавечых адносін на карысьць грамадзтва, заснаванага на дэцэнтралізацыі, вольнасьці і самахотнае зьяднаньне. Аднак гэта вызначэньне мае тыя ж нястачы, што і вызначэньне, заснаванае на антыаўтарытарызьме (што зьяўляецца апастэрыёрнай высновай), антыэтатызьме (анархізм — гэта значна больш) і этымалёгіі (якое зьяўляецца проста адмаўленьнем уладніка). Тым ня менш, асноўныя элемэнты вызначэньня анархізму складаюцца з імкненьня да грамадзтва без прымусу, адмовы ад дзяржаўнага апарата, вера ў тое, што чалавечая прырода дазваляе людзям існаваць у такім негвалтоўным грамадзтве ці разьвівацца да яго, і прапанова дзеяць так, каб кіравацца ідэала анархіі .

## Глядзіце таксама

* Ідэалёгія
* Лібэртарыянства
* Анархізм у Беларусі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Anarchism.net (анг.)