Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Мафія

**Ма́фія** (італ. *mafia*) — таемнае злачыннае аб’яднаньне, што дзеіць спосабам гвалту, забойстваў і шантажу. Узьнікла ў 1670 годзе на востраве Сыцылія (Гішпанская імпэрыя, цяпер Італія) ў якасьці зладжанай самаабароны мясцовага насельніцтва. У 20 ст. засяродзіла ў сваіх руках гульнёвыя дамы, наркагандаль і прастутуцыю ды пранікла ў дзяржаўнае кіраваньне Італіі і ЗША (італ. cosa nostra — наша справа). Захоўвае ўстойлівасьць і ўнутраную згуртаванасьць праз прытрымліваньне родаплемянных звычаяў.

## Крыніцы
# Ксэнафобія

**Ксэнафобія** (ад грэц. *ξένος* — «*чужы*» + φόβος — «*страх*») — неадчэпны страх або нянавісьць да каго-небудзь ці чаго-небудзь чужога, незнаёмага, нязвыклага; успрыманьне чужога як незразумелага, неспасьціжнага, і таму небясьпечнага і варожага. Узьведзеная ў ранг сьветапогляду, можа стаць прычынай варожасьці па прынцыпе нацыянальнага, рэлігійнага або сацыяльнага падзелу людзей.

## Прыклады

* Расізм
* Кірыяфобія
* Мізантропія
* Русафобія
* Славянафобія
* Каўказафобія
* Украінафобія
* Армянафобія
* Азербайджанафобія
* Шавінізм

## Глядзіце таксама

* Ксэнафілія
* Нацыяналізм

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 8: Канто — Кулі. — 576 с. — ISBN 985-11-0144-3 С. 542
# Сэпаратызм

**Сэпараты́зм** (па-француску: *séparatisme* ад лац. *separatus* — асобны) — палітыка і практыка адасабленьня, аддзяленьня часткі тэрыторыі дзяржавы з мэтаю стварэньня новай самастойнай дзяржавы ці атрыманьня статусу вельмі шырокай аўтаноміі (індывідуальная свабода дзеяньня; самастойнасьць).

Сэпаратызм вядзе да парушэньня сувэрэнітэту, адзінства і тэрытарыяльнай цэласьці дзяржавы, прынцыпу непарушнасьці межаў і, як вынікае з практыкі, можа стацца крыніцаю самых вострых міждзяржаўных і міжнацыянальных канфліктаў. Разам з тым адзначаецца, што прычыны сэпаратызму вельмі часта бываюць зьвязаныя з грубым парушэньнем правоў чалавека і народаў, нацыянальных, расавых і рэлігійных групаў (меншасьцяў). У гэтым пляне сэпаратызм можа адыграць істотную ролю, як гэта мела месца, напрыклад, у барацьбе супраць прыгнёту каляніялізму, пры ўтварэньні новых маладых нацыянальных дзяржаваў. Сэпаратызм сёньня стварае нямала складаных і вострых праблемаў у жыцьці як разьвітых (Канада, Гішпанія і інш.), так і краінаў, што разьвіваюцца (Індыя, Пакістан, Ірак, шмат афрыканскіх дзяржаваў) краінаў. Сваю ролю сэпаратызм адыграў у распадзе СССР, Югаславіі, Чэхаславаччыны.
# 1794

|  |
| --- |
| Гады |
| 1791 · 1792 · 1793 — **1794** — 1795 · 1796 · 1797 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1770‑я · 1780‑я — **1790‑я** — 1800‑я · 1810‑я |
| Стагодзьдзі |
| XVII ст. — **XVIII стагодзьдзе** — XIX ст. |

| 1794 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1794 *MDCCXCIV* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2547 |
| Армянскі каляндар | 1243 ԹՎ ՌՄԽԳ |
| Каляндар Багаі | -50 — -49 |
| Бізантыйскі каляндар | 7302 — 7303 |
| Бірманскі каляндар | 1156 |
| Будысцкі каляндар | 2338 |
| Каляндар бэрбэраў | 2744 |
| Габрэйскі каляндар | 5554 — 5555 |
| Галяцэнскі каляндар | 11794 |
| Іранскі каляндар | 1172 — 1173 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1849 — 1850 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1716 — 1717 |
|  · *Калі-юга* | 4895 — 4896 |
| Карэйскі каляндар | 4127 |
| Кітайскі каляндар | 4490 — 4491 |
| Копцкі каляндар | 1510 — 1511 |
| Мусульманскі каляндар | 1208 — 1209 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2337 |
| Этыёпскі каляндар | 1786 — 1787 |

## Падзеі

* 24 сакавіка — у Польшчы і ВКЛ пачалося вызваленчае антырасейскае паўстаньне пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касьцюшкі
* 27 ліпеня — Француская рэвалюцыя — арыштаваны Максымільян Рабэсп'ер
* 14 сьнежня — сталіца Вялікага Княства Літоўскага Вільня замест сталічнага атрымала статус губэрнскага цэнтру Расейскай імпэрыі

## Нараджэньні

* 7 чэрвеня — Пётар Чаадаеў, расейскі рэлігійны філёзаф, прыхільнік каталіцтва. За крытыку праваслаўя і самаўладзтва быў абвешчаны вар’ятам

## Сьмерці

* 4 лістапада — Якуб Ясінскі, польскі афіцэр, паэт

## Вонкавыя спасылкі

 **1794** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Эпоха тэрору

Звычайная на той час прылада для сьмяротнага пакараньня — гільятына.
**Эпоха тэрору** ці **Тэрор** (па-француску: *la Terreur*) — пэрыяд Францускай рэвалюцыі, калі пасьля стварэньня Першай рэспублікі адбылася сэрыя масавых забойстваў і шматлікія публічных пакараньняў у адказ на рэвалюцыйны і антыклерыкальны запал, настроі і абвінавачваньні ў здрадзе з боку Камітэта грамадзкай бясьпекі. Сярод гісторыкаў існуюць рознагалосьсі наконт таго, калі менавіта пачаўся масавы тэрор. Некаторыя лічаць, што ён пачаўся толькі ў 1793 годзе, указваючы на дату альбо 5 верасьня, альбо чэрвень ці сакавік, то бок на той час, калі пачаў існаваць Рэвалюцыйны трыбунал. Іншыя, аднак, спасылаюцца на ранейшыя часы верасьнёўскай рэзаніны 1792 году ці нават на ліпень 1789 году, калі адбылося першае забойства рэвалюцыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Эпоха тэрору ў перадачы In Our Time. (анг.)
# 1866

|  |
| --- |
| Гады |
| 1863 · 1864 · 1865 — **1866** — 1867 · 1868 · 1869 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1840‑я · 1850‑я — **1860‑я** — 1870‑я · 1880‑я |
| Стагодзьдзі |
| XVIII ст. — **XIX стагодзьдзе** — XX ст. |

| 1866 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1866 *MDCCCLXVI* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2619 |
| Армянскі каляндар | 1315 ԹՎ ՌՅԺԵ |
| Каляндар Багаі | 22 — 23 |
| Бізантыйскі каляндар | 7374 — 7375 |
| Бірманскі каляндар | 1228 |
| Будысцкі каляндар | 2410 |
| Каляндар бэрбэраў | 2816 |
| Габрэйскі каляндар | 5626 — 5627 |
| Галяцэнскі каляндар | 11866 |
| Іранскі каляндар | 1244 — 1245 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1921 — 1922 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1788 — 1789 |
|  · *Калі-юга* | 4967 — 4968 |
| Карэйскі каляндар | 4199 |
| Кітайскі каляндар | 4562 — 4563 |
| Копцкі каляндар | 1582 — 1583 |
| Мусульманскі каляндар | 1282 — 1283 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2409 |
| Этыёпскі каляндар | 1858 — 1859 |

**1866** (MDCCCLXVI) — звычайны год Грыгарыянскага календара, які пачынаецца ў панядзелак, і звычайны год юліянскага календара, які пачынаецца ў суботу; 1866-ы год нашай эры (н. э.) і *ад Нараджэньня Хрыстовага* (Н. Хр.); 866-ы год II тысячагодзьдзя, 66-ы год XIX стагодзьдзя і 7-ы год 1860-га дзесяцігодзьдзя. У пачатку 1866 году грыгарыянскі каляндар апярэджваў на 12 дзён юліянскі каляндар, якім дзе-нідзе працягвалі карыстацца да 1923.

## Падзеі

* 23 лютага — Аўстрыя і Прусія заключылі праскі мір, заклаўшы падмурак фармаваньня Нямеччыны.

## Нараджэньні

* 21 верасьня — Гэрбэрт Ўэлз, брытанскі пісьменьнік
* 21 верасьня — Міхайла Грушэўскі, прафэсар гісторыі, арганізатар украінскай навукі, палітычны дзяяч і публіцыст. Кіраўнік Цэнтральнай Рады УНР (1917—1918).
* 20 кастрычніка — Казімеж Твардоўскі, польскі філёзаф, лёгік

## Сьмерці
# Ірляндыя (востраў)

|  |
| --- |
| Ірляндыя |
|  |
| Месца  |  Атлянтычны акіян
 |
| Плошча  |  84 421 км²
  |
| Краіна  |  Ірляндыя
 |
| Вобласьць  | Паўночная Ірляндыя |
| Насельніцтва  |  5,7млнчал
  |
| Каардынаты  | 53°27′44″ пн. ш. 7°45′45″ у. д. |
| Ірляндыя на мапе Ірляндыі
Ірляндыя
 |

Спадарожнікавы здымак Ірляндыі, зроблены NASA 4 студзеня 2003
**Ірляндыя** (па-ірляндзку: *Éire*, па-ангельску: *Ireland*, па-лацінску: *Hibernia*) — трэці па велічыні востраў ў Эўропе; адзін з двух найбуйнейшых Брытанскіх астравоў. Разьмешчаны паміж 6° 20'—10° 20' з. д. і 51° 25'—55° 23' п. ш. (крайні паўночны пункт — мыс Малін-Хэд). З усходу абмываецца Ірляндзкім морам, а таксама пралівамі Сьвятога Георгія і Паўночным, з захаду, поўначы і поўдні — Атлянтычным акіянам. Працягласьць з захаду на ўсход — каля 300 км, з поўначы на поўдзень — каля 450 км. Плошча вострава — 84 421 км².

Берагі Ірляндыі (асабліва на поўначы, поўдні і захадзе) скалістыя, моцна разьдзеленыя залівамі, найбуйнейшыя зь якіх — Голуэй, Шанон, Дынгл і Данэгол на захадзе, Лох-Фойл на поўначы. Блізу берагоў Ірляндыі — мноства скалістых астравоў.

Паверхня ў асноўным раўнінная, унутраныя раёны займае шырокая Цэнтральная нізіна, на захадзе і ўсходзе яна выходзіць да берагоў вострава. На ўскраінах вострава — невысокія горы (вышэйшы пункт — гара Карантўіл, 1041 м) і плято (найбуйнейшае — Антрым на паўночным усходзе).

Шмат рэк (найважнейшая — Шанон; іншыя буйныя — Лі, Блэкуатэр, Шур, Нор, Эрн, Бан), азёраў (Лох-Нэй, Лох-Дэрн, Лох-Маск і іншыя) і балот (у цэнтральнай частцы). Ірляндыю з захаду на ўсход перасякае шэраг каналаў (Вялікі, Каралеўскі, Ульстэнскі, Лаганскі і інш.). Пераважаюць цёплыя заходнія вятры. Клімат умераны акіянічны, вільготны; зіма мяккая, лета прахалоднае. Пераважаюць цёплыя заходнія вятры. Дзякуючы мяккаму клімату Ірляндыя ўвесь год пакрытая зелянінай, завошта стала вядомая як *Смарагдавы востраў*.

Маюцца як паўночныя, альпійскія расьліны, так і віды, характэрныя для Паўднёвай Эўропы (як правіла, на захадзе вострава).

Большую частку вострава (пяць шостых яе тэрыторыі) займае Рэспубліка Ірляндыя. На паўночным усходзе вострава разьмешчаная Паўночная Ірляндыя, якая ўваходзіць ў Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірляндыі.

Насельніцтва (абедзьвюх частак) — прыблізна 5,7 мільёну чалавек, большая частка зь якіх жыве на ўсходнім узьбярэжжы. Найважнейшыя гарады — Дублін і Бэлфаст.