# Ку-клюкс-клан

**Ку-клюкс-клан**, ККК (па-ангельску: *Ku Klux Klan, KKK*) — назва некалькіх былых й існых расісцкіх і тэрарыстычных арґанізацыяў у ЗША, пераважна ў паўднёвых штатах.

|  |
| --- |
| Ку-Клюкс-Клан |
|  |
| Лідэр партыі | Вялікі Маґістар (тытул мяняўся) |
| Заснавальнік | Nathan Bedford Forrest[d] |
| Дата заснаваньня | 1865 |
| Ідэалёгія | белы нацыяналізм[d], хрысціянскі тэрарызм[d], nativism[d], anti-Catholicism[d], антыкамунізм, нэафашызм[d] і вяршэнства белых[d] |

## Гісторыя

### Заснаваньне

24 сьнежня 1865 года, праз паўгады пасьля спыненьня супраціву Поўдня, у горадзе П'юласкі штата Тэнэсі ў кабінеце суддзі Томаса М. Джонса шэсьць вэтэранаў арміі Поўдня стварылі таемную арганізацыю, што вядома дзякуючы мэмарыяльнай дошцы на сьцяне будынка мясцовага суда.
Адзін з заснавальнікаў ККК, прапанаваў Назву «Рыцары Кіклос» («кюклос, або кіклос (κύκλος)» з грэч. — кола, акружнасьць), але да гэтага йснавала таварыства «Рыцары залатога кальца» (англ.: Knights of the Golden Circle), тады шатляндэц Кэнэдзі прапанаваў слова «клан».

### Першы клан

Спачатку яны толькі палохалі людзей, забойствы пачаліся не адразу. Напрыклад, яны скакалі па вуліцах горада, захутаўшыся ў белыя прасьціны, што прыводзіла ў здзіўленьне й жах жыхароў горада, а йх - забаўляла.

З-за сваіх забабонаў першы час чарнаскурае насельніцтва прымала кланаўцаў за душы загінуўшых канфэдэратаў (гэта значыць паўднёўцаў). Страх прайшоў толькі ў 1866 годзе, калі зьявіліся параненыя й забітыя сярод чальцоў ККК.

1867 знамянальны тым, што ў красавіку прадстаўнікі некалькіх штатаў сабраліся на своеасаблівы нелегальны кангрэс, дзе ККК быў рэарганізаваны. Па-першае, назву памянялі: Ku Klux Klan замест Kuklux Klan, па-другое, лідэрам руху стаў Натаніэль Бэдфард Форэст, былы генерал арміі Поўдня. Яму далі тытул "Вялікага магістра". Тады ж распрацавалі канстытуцыю, названую "Прадпісаньнем", дзе гаварылася аб мэтах арганізацыі: выратаваць краіну ад нашэсьця цёмнаскурых, белую расу ад зьневажаньняў і даць цёмнаскурым правы, зручныя толькі белым.

Натаніэль Бэдфард Форэст
У 1868 годзе статут быў перагледжаны, зараз дзейнасьць арганізацыі разгортвалася на тэрыторыі адзінаццаці штатаў. Больш за ўсё падтрымлівалі грамадства ў Тэнэсі, Алябаме, Паўночнай Караліне і Люізіяне.

Па дадзеных «Вялікага магістра» Форэста (1868), у Клане складалася звыш 550 тыс. чал, па йншых дадзеных - 2 млн. Да канца 1868 колькасьць ягоных чальцоў дасягнула 600 тыс. чалавек. У большасьці сваёй гэта былі салдаты й афіцэры арміі паўднёўцаў.

Арганізацыя мела складаную сыстэму канспірацыі. Сябры ніколі адкрыта не зьбіраліся ў адным месцы. За агалоску сакрэтаў належыла сьмерць. Існавала найскладаная сыстэма явак і пароляў. Кожны сябра арганізацыі абавязкова меў сьвісток і ведаў пэўныя сігналы. Ніводны з членаў ніколі ня ведаў загадзя ні месца наступнай сустрэчы, ні сапраўдных імёнаў іншых сяброў арґанізацыі.

Сьцяг ККК
20 красавіка 1871 года Кангрэс ЗША выдаў закон, накіраваны на спыненне дзейнасці Ку-Клукс-Клана (Ku Klux Klan Act of 1871). Ён даваў прэзыдэнту паўнамоцтвы адмяняць права асабістай недатыкальнасьці й зьвяртацца да зброі для падтрыманьня законаў.

Калі ККК у чарговы раз стаў чыніць бясчынствы й ґвалты ў кастрычніку 1871 гады, прэзыдэнт абвясьціў аб аблогавым становішчы ў дзевяці акругах Караліны і распачаў шматлікія арышты. Сотні актывістаў былі арыштаваныя й зьняволеныя ў турмы рашэньнямі ваеннага трыбунала, што было адной з важных прычын спыненьня дзейнасьці арганізацыі, але з кіраўнікоў арганізацыі амаль ніхто не панёс крымінальнай адказнасьці.

### Другі клан

​Другі Клан быў заснаваны ў 1915 годзе Ўільямам Дж. Сымансам на Вуглянай Гары (Stone Mountain) у Джорджыі, ЗША. Яго ўзьнікненьне было натхнёнае папулярызацыяй расісцкіх ідэяў у амэрыканскай культуры таго часу, у тым ліку выхадам фільму «Нараджэньне нацыі» (The Birth of a Nation). ​У адрозьненьне ад першага Кляну (эпохі Рэканструкцыі), які быў пераважна паўднёвай тэрарыстычнай ґрупоўкай, другі Клан стаў масавым рухам зь нацыянальным ахопам, які меў значны ўплыў ня толькі на поўдні, але й на Сярэднім Захадзе ды ў Заходніх штатах.​

Плякат з надпісам "The Birth of a Nation"
​Ідэалягічная плятформа Другога Кляну была значна шырэйшай і ахоплівала больш шырокае кола варожасьці, чым у яго папярэдніка:

```
-​Расізм і Супрэматызм: Захаваньне вяршэнства белай расы, строгая сэґрэґацыя й апазыцыя да грамадзянскіх правоў для афраамэрыканцаў.
-​Антыкаталіцызм: Варожасьць да каталікоў, якія ўспрымаліся як агенты Папы Рымскага, патэнцыйна неляяльныя ЗША.
-​Антыіміґрацыянізм (Натывізм): Апазыцыя да іміґрацыі, асабліва з Паўднёвай і Ўсходняй Эўропы.
-​Антысэмітызм: Распаўсюджваньне варожасьці да жыдоўскага насельніцтва.
```

​«Абарона маральнасьці»: Выступленьне супраць алькагалізму, разводаў і пазашлюбных адносін, што дазваляла прыцягваць пратэстанцкае сельскае насельніцтва.

​Другі Клан быў пабудаваны паводле прынцыпу маркетынґу і франчайзінґу з выкарыстаньнем прафэсійных прапаґандыстаў (так званых Клявернаў).
​На піку сваёй папулярнасьці ў сярэдзіне 1920-х гадоў колькасьць сябраў ККК дасягала каля 4—5 мільёнаў чалавек.

​Клан стаў магутнай палітычнай сілай, кантралюючы заканадаўчыя і выканаўчыя орґаны ў такіх штатах, як Індыяна і Арэгон, а таксама моцна ўплываў на дэмакратычную партыю ў асобных рэґіёнах.

Мітынґ прыхільнікаў ККК у Вашынґтоне, ЗША
У гэты пэрыяд былі стандартызаваныя белыя робы і каптуры і ўведзены новы асноўны сымбаль — Крыж, асьветлены агнём (Burning Cross), які выкарыстоўваўся для рытуалаў і запалохваньня.

​

Спальваньне крыжа
​Да канца 1920-х гадоў уплыў Кляну пачаў хутка зьніжацца з-за:

```
-​Унутраных скандалаў: Публічнае выкрыцьцё сэксуальных злачынстваў, карупцыі і фінансавых махінацыяў высокапастаўленых лідэраў (напрыклад, Дэйвіда Стывэнсана, Вялікага Дракона Індыяны).
-​Эканамічны крызіс: Вялікая дэпрэсія значна паменшыла грашовыя паступленьні ад удзельнікаў.
-​Зьмена грамадзкай думкі: Грамадзкасьць паступова адварочвалася ад экстрэмізму.
```

​У 1944 годзе, пасьля сканчэньня Другой сусьветнай вайны, Клан канчаткова быў ліквідаваны фэдэральным урадам ЗША, калі Падатковая служба выставіла арґанізацыі патрабаваньні па выплаце падаткаў на суму 685 000 даляраў. Ня здолеўшы аплаціць гэты доўг, Другі Ку-Клюкс-Клан спыніў сваё йснаваньне.

### Трэці Клан

​Трэці Ку-Клюкс-Клан — агульная назва для шматлікіх, незалежных адна ад адной, расавых тэрарыстычных і праварадыкальных арганізацыяў у Злучаных Штатах Амэрыкі, якія ўзьніклі пасьля Другой сусьветнай вайны. Гэтая хваля актыўнасьці Клану стала непасрэднай рэакцыяй на Рух за грамадзянскія правы (Civil Rights Movement).
​
​Фармальна Другі Клан (1920-я гг.) самараспусьціўся ў 1944 годзе з-за фінансавых і судовых праблемаў. Аднак мясцовыя групы хутка пачалі аднаўляцца. У 1946 годзе Сэм’юэл Грын у Джорджыі стварыў адну зь першых арґанізацыяў, якая дала пачатак Трэцяму Клану. У адрозьненьні ад папярэднікаў, Трэці Клан ніколі ня быў адзінай цэнтралізаванай арґанізацыяй, а ўяўляў сабой фэдэрацыю канкуруючых сэктаў.

​Пік актыўнасьці і тэрор (1950-я – 1960-я).
​Асноўнай мэтай стала супрацьдзеяньне дэсэгрэгацыі і пашырэньню правоў чарнаскурых грамадзянаў, асабліва пасьля рашэньня Вярхоўнага Суду «Браўн супраць Рады адукацыі» (1954).
​Найбольш вядомыя фракцыі гэтага пэрыяду:

```
-​«Аб’яднаныя Кляны Амэрыкі» (United Klans of America, UKA), лічыліся найбуйнейшай і найбольш ґвалтоўнай.
-​«Нябачная Імпэрыя, Рыцары Ку-Клюкс-Клана» (Invisible Empire, Knights of the Ku Klux Klan).
```

​Метады дзейнасьці ўключалі запальваньне крыжоў (як галоўны сродак запалохваньня), выбухі, падпалы цэркваў і дамоў актывістаў, зьбіваньні й забойствы.
​Найбольш значныя злачынствы, зьвязаныя з Трэцім Кланам:

```
-​Выбух у баптысцкай царкве на 16-й вуліцы ў Бірмінгэме, Алабама (1963), дзе загінулі чатыры дзяўчынкі.
-​Забойства трох працаўнікоў руху за грамадзянскія правы ў Місысыпі (1964).
```

​
​Рэакцыя фэдэральнага ўраду й грамадзтва прывяла да паступовага разбурэньня арґанізацыі.

​Шматлікія чальцы былі асуджаныя па крымінальных справах, а грамадзянскія пазовы ад сем’яў ахвяраў прыводзілі да фінансавага банкруцтва клянавых арґанізацыяў (напрыклад, пазоў супраць UKA ў 1987 годзе).

​Спробы лідэраў, як Дэйвід Дзюк, зрабіць Клан больш легальнай «праварадыкальнай» групай прыводзілі да ўнутраных канфліктаў.
​Сёньня Ку-Клюкс-Клан існуе ў выглядзе невялікіх, разрозненых і слабых сэктаў, колькасьць якіх складае некалькі тысячаў чалавек па ўсёй краіне. Большасьць белых супрэматыстаў у ЗША цяпер належаць да йншых, менш фармальных, нэанацысцкіх або «белых нацыяналістычных» рухаў.

## Дзейнасьць Клану за межамі ЗША

Дзейнасьць ККК за межамі ЗША звычайна мела выгляд лякальных, малалікіх і кароткачасовых сэктаў, якія капіявалі амэрыканскую сымболіку (робы, каптуры, палаючы крыж) і йдэалёґію белага супрэматызму. Яны ніколі не дасягалі таго ўплыву, маштабу ці арґанізацыйнай моцы, як у ЗША.

Краіны дзе дзейнічае Ку-Клюкс-Клан, акрамя ЗША:

```
-Канада
-Анґельшчына
-Нямеччына
-Аўстралія
-Новая Зэляндыя
```

## Апісаньне сымбаляў ККК

На пряцягу ўсёй сваёй дужае гісторыі Ку-Клюкс-Клан выкарыстоўвае разнастайныя сымбалі, галоўныя зь іх:

```
-Палаючы крыж
-Дзяржаўны сьцяг ЗША
-Белая роба, каптур і маска
```

Чальцы ККК трымаюць у руках сьцяг ЗША
## Асновы ідэалёґіі Клану

Ідэалёгія Ку-Клюкс-Клана (ККК), хоць і эвалюцыянавала паміж рознымі хвалямі (Першы, Другі і Трэці Клан), грунтавалася на радыкальным белым супрэматызьме (перавазе белай расы) і ультраправым амэрыканскім хрысьціянскім фундамэнталізьме.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка  (анг.)
* Ку-Клюкс-Клан ў Расеі  (рас.)