Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тэрарызм

**Тэрарызм** (па-лацінску: *terror* — жах) — грамадзкая небясьпечная дзейнасьць, якая складаецца ў сьвядомым, мэтанакіраваным ужываньні ґвалту шляхам захопу закладнікаў, падпалаў, забойстваў, катаваньняў, выбухаў, запалохваньня насельніцтва і орґанаў улады або зьдзяйсьненьня іншых замахаў, на жыцьцё або здароўе ні ў чым не вінаватых людзей або пагрозы зьдзяйсьненьня злачынных дзеяньняў з мэтай дасягненьня сваіх мэтаў.

Агулам прынята, што дзеяньні, зьдзейсьненыя падчас вайны, у прыватнасьці партызанскі рух, не кваліфікуюцца як тэрарыстычныя.

## Тэрор і тэрарызм

Неабходна адрозьніваць два роднасных, але розных, паняцьця — тэрор і тэрарызм. Тэрор — гэта ґвалт улады зь яе дзяржаўным апаратам супраць народу з мэтай прыгнечаньня ня толькі апазыцыі, але і ўсёй грамадзкасьці, з мэтай выкліку жаху і пакіданьня думак аб супраціве. Іншымі словамі, тэрор — гэта ґвалт з боку моцнага. Упершыню сыстэмны палітычны тэрор быў разгорнуты якабінцамі падчас Францускай рэвалюцыі.Іх ідэаляґічнымі нашчадкамі былі бальшавікі, якія разгарнулі чырвоны тэрор з мэтай прыгнечаньня палітычнай апазыцыі і распаўсюджваньня сваёй улады за межы захопленых імі Пецярбургу і Масквы. Ахвяры ўладнага тэрору вылічаюцца шматлікімі тысячамі і нават мільёнамі людзей.

Затое тэрарызм — гэта ґвалт «з боку больш слабага», ґвалт, які выходзіць ад апазыцыйных праслоек грамадзтва, радыкальна наладжаных і як правіла вельмі нешматлікіх. Тэрарызм носіць палітычную, сацыяльную або нацыянальную афарбоўку ў залежнасьці ад мэт сваіх носьбітаў. Тэрарызм як зьява перасьледуе дзьве асноўныя знакавыя мэты:

* Першае — зьдзейсьніць ціск на орґаны ўлады, запалохаць, пасеяць страх і няўпэўненасьць.
* Другой мэтай і ў той жа час прыкметай тэрарызму зьяўляецца выкліканьне спачуваньняў сваёй мэтавай аўдыторыі, гэта значыць той праслойцы грамадзтва, якая як лічыцца паддаецца прыгнёту або дыскрымінацыі, але саступае ў радыкальнасьці тэрарыстам. Такім чынам, тэрарызм немагчымы без таго, каб тэрарысты не абвясьцілі аб сваёй адказнасьці за ажыцьцёўлены акт ґвалту.

## Глядзіце таксама

* 9/11
* Выбух у Менску 4 ліпеня 2008 году
* Тэрарыстычны акт у менскім мэтро 11 красавіка 2011
* Выбухі ў Віцебску 2005

## Вонкавыя спасылкі

* Terrorism Research Center  (анг.)
* The terror finance blog  (анг.)
* International Terrorism and Security Research  (анг.)
* Jihad Monitor  (анг.)
* Crimestart terrorism links  (анг.)
# Нэанацызм

**Нэанацы́зм** — прытрымліваньне нацыянал-сацыялістычнай ідэалёгіі пасьля 1945 году. Часам арганізацыі, у стаўленьні якіх тэрмін выкарыстоўваецца, адмаўляюць сваю прыналежнасьць да нэанацызму; існуюць і рухі, якія адкрыта прызнаюць сябе «нацыянал-сацыялістычнымі».

## Адрозьненьні ад нацыянал-сацыялізму

* Шматлікія нэанацысты вызнаюць вэрсію антыглябалізму і *белага сэпаратызму* (*расіялізму*), што зьлёгку адрозьніваецца ад імпэрскіх амбіцыяў клясычнага нацыянал-сацыялізму.
* У сучасных умовах можа адмяняцца або трохі скажацца прынцып правадырызму. Нэанацысты звычайна не афішуюць сваіх фюрэраў, а ў якасьці сымбалічнай асобы выкарыстоўваюць Гітлера.
* У адрозьненьне ад зыходных нацыянал-сацыялістаў, некаторыя нэанацысты прымаюць ідэю дэмакратыі (як варыянт «белай спадчыны», узыходзячага да антычнасьці).

## Глядзіце таксама

* 14/88
# Масавае забойства

**Ма́савае забо́йства** (часам *разьніца, рэзьня*) — наўмыснае забойства вялікай колькасьці людзей (як правіла ня ўзброеных) за кароткі прамежак часу.

Часам, але не заўсёды зьяўляецца прыладай тэрору і генацыду. Аднак часьцей учыняецца адзіночкамі з псыхічнымі адхіленьнямі ці ў стане афэкту. Масавае забойства ўчыненае дзяржавай завецца актам дзяржаўнага тэрору ці масавай сьмяротнай карай. Масавае забойства ажыцьцяўлённае групай злачыньцаў на нацыянальным матыве завецца пагромам ця разьнёй. У апошні час у сьвеце зьявілася паняцьце *shooting* — «стралянка», як правіла ажыцьцяўляецца адзіночкай у будынку дзяржаўнай ці адукацыйнай установы. Як правіла сканчываецца самагубствам стралка.

## Крыніцы
# Мусульмане

Мусульмане
**Мусульманін** (па-арабску: مسلم‎ мусьлім, жаночая форма па-арабску: مسلمة‎ мусьліма) — пасьлядоўнік ісламу.

## Значэньне

Слова мусьлім азначае «той, які пакараецца (богу)» або «той, які аддаецца (богу)» па аналёгіі са словам **іслам** (аддача богу).

## Самасвядомасьць

Мусульманін, па паняцьці саміх мусульманаў, — монатэіст, які прызнае Мухамада як апошняга прарока бога (алага). Мусульмане вераць, што каран зьяўляецца словам бога, якое было перададзена Мухамаду архангелам Гаўрыілам.

## Распаўсюджваньне

Лік мусульманаў ва ўсім сьвеце ацэньваецца прыкладна ў 1,1 да 1,2 мільярдаў чалавек.

## Заўвагі

 **Мусульмане** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Габрэі

|  |
| --- |
| Габрэі |
| יהודים |
| Альбэрт Айнштайн · Майманід · Голда Мэір · Эма Лазарус  |
|  Агульная колькасьць  |  13-14 мільёнаў
  |
|  Рэгіёны пражываньня  | Ізраіль, ЗША, Францыя, Канада, Вялікабрытанія, Расея, Арґентына ды йнш. |
|  Мовы  |  іўрыт, ідыш, лядына, анґельская, француская, расейская ды йнш.
  |
|  Рэлігіі  |  юдаізм
 |
|  Блізкія этнасы  |  арабы, асырыйцы, самарыцяне
  |
| **Габрэі** ў Вікісховішчы |

**Габрэ́і, жыды** або **габра́і** (па-габрэйску: *יְהוּדִים‎* — *егуды́м*) — народ, які узыходзіць да насельніцтва старажытнага Ізраільскага й Юдэйскага царстваў і жыве ў шматлікіх краінах сьвету (з 1948 году йснуе таксама габрэйская дзяржава — Ізраіль).

Колькасьць ад 13 да 14 млн чал. (2006, ацэнка), зь іх каля 40 % у ЗША і 35 % у Ізраілі. Таксама йснуюць іншыя ацэнкі, згодна якіх сусьветная колькасьць габрэяў складае больш як 17 500 000 чалавек, зь якіх 46% у ЗША, 31% у Йзраілі, 12% у СНД і Балтыі, 6% у Арґентыне й Ўругваі.

Габрэі жывуць больш чым у 110 краінах сьвету. Статыстычны ўлік усіх існых габрэяў сустракае вядомыя цяжкасьці. У розных краінах сьвету рознымі арганізацыямі выкарыстоўваюцца розныя крытэры прыналежнасьці да габрэйства. Адзнакі колькасьці габрэяў у дыяспары засноўваюцца як на зьвестках перапісаў насельніцтва, так і на зьвестках, якія існуюць у габрэйскіх арганізацыяў. Вынікі перапісаў насельніцтва грунтуюцца на пісьмовых апытаньнях насельніцтва, у якіх выбар рэспандэнтам нацыянальнасьці грунтуецца на самаідэнтыфікацыі — самавызначэньні, на якую ў сваю чаргу ўплываюць мясцовыя палітычныя й іншыя ўмовы.

У Беларусі паводле перапісу насельніцтва 1999 году зарэгістравана 27,8 тыс. габрэяў (у 1989 — 111 тыс.).

Рэлігіяй габрэяў зьяўляецца юдаізм. Гістарычна паняцьці «габрэй» і «юдэй» цесна пераплеценыя і ў большасьці моў неадметныя. У шматлікіх мовах народаў сьвету гэтыя тэрміны пазначаюцца адным словам, што падтрымліваецца юдаізмам.

Гістарычнай і рэлігійнай мовай габрэяў зьяўляецца старажытны іўрыт (мова Талмуда і Торы — г. зн. Бібліі). У сярэднявеччы пад уплывам міграцыі разьвіліся таксама мова ідыш — мова «ашкеназі», г.зн. паўночнаэўрапейскіх (нямецкіх) габрэяў, які зьяўляецца дыялектам нямецкай мовы і ўваходны ў германскую групу моў; а таксама мова ладына — мова нашчадкаў гішпанскіх габрэяў — «сэйфардаў», што зьяўляецца дыялектам гішпанскай і ўваходная ў групу раманскіх моваў. Большасьць габрэяў кажуць у асноўным на мовах краінаў пражываньня. У Ізраілі дзяржаўнай мовай зьяўляецца новы іўрыт, адроджаны ў якасьці гутарковага ў XIX стагодзьдзі.

## Глядзіце таксама

* Галакост

## Вонкавыя спасылкі

* Jewish Virtual Library  (анг.)
# Шчыльнасьць насельніцтва

Шчыльнасьць насельніцтва Зямлі (лінейная шкала, 1994 год)
**Шчы́льнасьць насе́льніцтва** — колькасьць жыхароў на адзінку плошчы.

Найбольшая ў сьвеце шчыльнасьць насельніцтва — у кітайскім адміністрацыйным раёне Макао, дзе яна складае 17 811 чалавек на км². Шчыльнасьць насельніцтва на высьпе Ява — прыблізна 856 чалавек на квадратны кілямэтар. У Грэнляндыі шчыльнасьць насельніцтва — 0,03 чалавека на км². На нарвэскім архіпэлягу Свальбард — 0,04 чалавека на км².

Сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва Зямлі — 12 чалавек на км².

Самыя густанаселеныя карлікавыя краіны і тэрыторыі сьвету (чалавек на квадратны кілямэтар):

* Манака — 16620
* Сынгапур — 6389
* Ганконг — 6317
* Гібральтар — 4289
* Сэктар Газу — 3823
* Ватыкан — 2093
* Мальта — 1261
* Бэрмуды — 1226
* Мальдывы — 1163

Самыя густанаселеныя краіны і тэрыторыі (чалавек на квадратны кілямэтар):

* Банглядэш — 1002
* Тайвань — 636
* Паўднёвая Карэя — 491
* Пуэрта-Рыка — 430
* Заходні бераг ракі Ярдан — 407
* Нідэрлянды — 395
* Лібан — 367
* Бэльгія — 339
* Японія — 337
* Індыя — 328

Самая нізкая шчыльнасьць насельніцтва ў сьвеце ў Заходняй Сахары — 1 чал. на км².

## Глядзіце таксама

* Сьпіс краінаў паводле насельніцтва
* Сьпіс краінаў паводле плошчы

## Вонкавыя спасылкі

* Лічыльнік сусьветнага насельніцтва (экстрапаляцыя). Паводле зьвестак цэнтра дэмаграфіі ЗША.
* Мапа-ілюстрацыя шчыльнасьці насельніцтва Зямлі (паводле зьвестак 1994)
# Пэнтагон

Пэнтагон
**Пэнтаго́н** (літар. пяцікутнік) — будынак у Вашынгтоне, галоўная сядзіба Дэпартамэнту абароны ЗША. Таксама, публіцыстычны сынонім для самога амэрыканскага ваеннага ведамства.

Збудаваны ў 1943, пяцікутны ў пляне будынак застаецца адным з найбольшых офісных будынкаў у сьвеце памерамі (зв. 28 км калідораў) і пэрсаналам (да 23 тыс. работнікаў і 3 тыс. абслугі), а таксама адным з найбольш эфэктыўных — пераход паміж двума адвольнымі пунктамі будынку займае ня болей за 7,5 хв.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная пляцоўка будынку ў Сеціве.
# Ідэалёгія

**Ідэалёгія** (па-грэцку: *ἰδεολογία*) — сыстэма палітычных, праўных, рэлігійных, маральных, эстэтычных і філязофскіх поглядаў і ідэяў, якія фармуюць сьветаадчуваньне пэўнай сукупнасьці людзей ці асобнага індывіда ў адносінах да рэчаіснасьці ці адзін да аднаго. Ідэалёгія служыць для таго, каб альбо прапанаваць зьмены ў грамадзтве або для захаваньня адданасьці вызначанага набору ідэалаў, калі ў грамадзтве ўжо склаўся канфармізм. Ідэалёгія зьяўляецца сукупнасьцю абстрактных прынцыпаў, якімі грамадзтва карыстаецца ў трактоўцы грамадзкіх справаў, і, такім чынам, яна займае бачнае месца ў палітыцы. Кожная палітычная ці эканамічная тэндэнцыя грунтуецца на пэўнай ідэалёгіі, бяз возірку на тое, выказана яна відавочна ў пэўнай абдуманай сыстэме ці не. Ідэалёгія гэта тое, як грамадзтва бачыць і інтэрпрэтуе сьвет. Згодна Полю Рыкёру, ідэалёгія выступае скажэньнем рэчаіснасьці, легітымізацыяй сыстэмы ўлады, інтэграцыяй сьвету ў нешта цэльнае з дапамогаю сымбалічных сыстэмаў, іманэнтных дзеяньню. Ідэалёгія імкнецца ўзаконіць аўтарытэт улады й парадку: улады — у сэнсе герархічных адносінаў між кіраўнікамі і падначаленымі; парадку — у сэнсе арганічных адносінаў між цэлым і часткаю.

## Палітычная ідэалёгія

Палітычная ідэалёгія, як і любая іншая, складаецца спантанна або ствараецца адмыслова з набору ідэалягемаў з мэтай выкананьня ёю галоўнай функцыі, а менавіта: забясьпечваць праходжаньне працэсаў у ахопліваемай ёю вобласьці ў найболей эфэктыўным рэжыме й складнасьці, з вызначаным зададзеным ёю ўтрыманьнем, калі апошняя ўмова ўваходзіць у ідэалёгію, як складальны ейны атрыбут. Варта адрозьніваць ідэалёгію наогул, ад палітычнай у прыватнасьці. Тым больш ад зьмястоўных інтэрпрэтацыяў ейных ідэалягемаў або сувязяў.

## Гісторыя

Першапачаткова тэрмін быў уведзены ў Францыі ў канцы XVIII стагодзьдзя Антуанам Дэсьцютам дэ Трасі, які разам з Эт’енам дэ Кандыльякам спрабаваў стварыць навуку аб агульных прынцыпах фармаваньня ідэяў і асноваў чалавечага веданьня. Гэтыя мысьляры спрабавалі зрабіць уплыў на палітыку, якая праводзілся Напалеонам, які лічыў, што яны спрабуюць замяніць палітычную рэальнасьць абстрактнымі сьцьвярджэньнямі, і нэгатыўна паставіўся да высунутых прапановаў.

## Тыпы ідэалёгій

Асноўныя тыпы ідэалёгій| Сацыяльна-палітычныя | Эканамічныя | Нацыянальна-этнічныя | Іншыя |
| --- | --- | --- | --- |
| Анархізм | Сацыял-дэмакратыя | Нацыянал-сацыялізм | Экалягізм |
| Кансэрватызм | Камунізм | Нацыяналізм | Мэрытакратыя |
| Лібэралізм | Капіталізм | Шавінізм | Трансгуманізм |
| Фашызм | Нэа-лібэралізм | — | — |
| Імпэрыялізм | — | — | — |

## Крыніцы

## Літаратура

* Рикёр П. Память, история, забвение. М.: Издательство гуманитарной литературы, 2004.

## Вонкавыя спасылкі

 **Ідэалёгія** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Анталёгія гісторыяў ідэяў і ідэалёгіяў
* Ideology Study Guide
* Ідэалёгія(недаступная спасылка). Dictionary of the History of Ideas
# Палітыка

Эўрапейскі парлямэнт зьяўляецца заканадаўчым і прадстаўнічым палітычным ворганам Эўразьвязу.
**Палі́тыка** (ад грэцкага τα πολιτικά) — удзел у справах грамады. Тэрмін звычайна прымяняецца ў адносінах да грамадзянскіх урадаў, але палітыка таксама вылучаецца ва ўсіх групах чалавечага ўзаемадзеяньня, то бок карпаратыўных, акадэмічных альбо рэлігійных інстытутах. Палітыка зьяўляецца сродкам да дасягненьня і ажыцьцяўленьня палажэньняў кіраваньня і арганізаванага кантролю над чалавечай супольнасьцю.

Палітыка складаецца з «сацыяльных стасункаў, што ўключаюць у сябе ўладу або сілу». Яна характарызуецца пэўнымі правіламі палітычнае адзінкі (партыі), а таксама мэтадамі і тактыкай, што выкарыстоўваюцца пры фармуляваньні ды рэалізацыі палітпраграмы. У сучасных нацыянальных дзяржавах, людзі фармуюць палітычныя партыі, каб празь іх прадставіць свае ідэі на будаваньне і рэгуляваньня адносінаў паміж людзьмі і сацыяльнымі групамі. У партыях людзі пагаджаюцца на адну і тую ж пазыцыю паводле многіх пытаньняў, і згаджаюцца падтрымліваць адныя і тыя ж зьмены ў законы.

Разнастайнасьць мэтадаў, якія маюць месца ў палітыцы, уключаюць у сябе разьвіцьцё палітычных поглядаў сярод людзей, перамовы зь іншымі палітычнымі суб’ектамі, прасоўваньне і прыняцьцё законаў і ажыцьцяўленьне ціску на іншыя сілы, у тым ліку правядзеньне баявых дзеяньняў супраць праціўнікаў. Палітыка ажыцьцяўляецца па шырокім спэктры сацыяльных узроўняў, ад кланаў і плямёнаў традыцыйных грамадзтваў і сучасных органаў мясцовага самакіраваньня, прадпрыемстваў і ўстановаў да сувэрэнных дзяржаваў і міжнароднага ўзроўню. Вельмі часта слова палітыка асацыюецца з уладай. Палітычная сыстэма ўяўляе сабой структуру, якая вызначае прымальныя палітычныя мэтады ў дадзеным грамадзтве. Гісторыю палітычнай думкі можна прасачыць ад глыбокай старажытнасьці. То бок Плятон, Арыстотэль, Канфуцый ды шмат іншых старажытных філёзафаў разважалі і прасоўвалі розныя палітычныя мадэлі функцыяваньня грамадзтва і дзяржаўнасьці.

## Зьвязаныя тэрміны

* *Палітычная навука* ці *паліталёгія* — гэта збор студыяў, якія скіраваныя на вывучэньне палітычных паводзінаў, аналіз узяцьця ўлады, яе выкананьня. Сумежнымі прадметамі паліталёгіі ёсьць палітычная філязофія і публічная адміністрацыя. Палітфілязофія шукае ўнутраныя прычыны палітыкі і этыку публічных паводзінаў. Зь іншага боку, публічная адміністрацыя аналізуе практыку кіраваньня.
* *Суб’екты палітыкі* — асобы й сацыяльныя групы, а таксама арганізацыі, якія прымаюць непасрэдны ўдзел у палітычнай дзейнасьці.

## Палітычныя сыстэмы і ідэалёгіі

На сёняшні дзень у сьвеце вядома 20 палітычных і ідэалягічных сыстэмаў:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Аўтакратыя
* Аўтарытарызм
* Анархізм
* Дэмакратыя
* Дыктатура
 | * Камунізм
* Кансэрватызм
* Касмапалітызм
* Лібэралізм
* Марксізм
 | * Мілітарызм
* Нацызм
* Нацыяналізм
* Пацыфізм
* Плютакратыя
 | * Сацыялізм
* Тэакратыя
* Таталітарызм
* Тымакратыя
* Фашызм
 |

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Палітыка на Open Directory Project.  (анг.)
# Рэвалюцыя

**Рэвалю́цыя** (лац. *revolutio* — «пераварот») — карэнны, рэзкі скачкападобны пераход ад старога якаснага стану да новага ў жыцьці грамадзтва (грамадзкая(en), культурная, навукова-тэхнічная(en), прамысловая). Першапачаткова абазначала кругаварот нябесных целаў у астраноміі, у XVII стагодзьдзі — дзяржаўны пераварот і цыклічныя зьмены дзяржаўнага ладу (манархія, тыранія, арыстакратыя, алігархія, народаўладзьдзе і безуладзьдзе) у палітыцы, падчас Францускай рэвалюцыі 1789—1799 гадоў — раптоўную поўную замену папярэдняга грамадзкага ладу на прагрэсіўны шляхам процізаконнага ўзброенага гвалту мясцовых жыхароў дзеля пераходу ўлады ў рукі новай грамадзкай групы. Перадумовай ёсьць спалучэньне надзвычайнай маёмаснай няроўнасьці, гаспадарчага заняпаду і адсутнасьці грамадзка-гаспадарчых пераўтварэньняў. Мэтай бывае вызваленьне ад панаваньня іншай дзяржавы і набыцьцё незалежнасьці, злучэньне разьяднаных прадстаўнікоў аднаго народу ў адзіную дзяржаву (гл. *ірэдэнтызм*), узаемападтрымка між рознымі грамадзкімі слаямі краіны, ажыцьцяўленьне дзяржаўнага будаўніцтва.

## Літаратура

* *Плінію Карэа дэ Алівэйра(en).* Частка І. Рэвалюцыя // Рэвалюцыя і Контаррэвалюцыя / Пер. Аляксандар Стральцоў-Карвацкі. — Вільня: Polonica-Lithuanica, 2007. — С. 23-80. — 180 с.

## Крыніцы