# Фашызм

Фашызм

палітычная сыстэма, палітычная ідэалёгія, палітычны рух| Падкляса ад | ультранацыяналізм, папулізм, таталітарызм  |
| Прызначэньне | брыдкаслоўе  |
| Частка больш агульнага | ультраправіца  |
| IPA | ˈfæʃɪzəm  |
| Значная асоба | Бэніта Мусаліні  |
| Названа ў гонар | фасцыі  |
| Палітычная схільнасьць | скрайняя правіца  |
| Наступнік | нэафашызм  |
| Краіна паходжаньня | Каралеўства Італія  |
| Пад уплывам | Шарль Морас, Француская рэвалюцыя, Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 году ў Расеі, канец стагодзьдзя  |
| Ключавая падзея | Саюз рэвалюцыйнага дзеяньня  |
| Мэта праекту ці падзеі | дыктатура, аўтаркія, супрэмасізм  |
| Афіцыйны сымбаль | фасцыі  |
| Гісторыя тэмы | гісторыя фашызму  |
| Ня мае ўласьцівасьці | індывідуалізм, эгалітарызм, дэмакратыя  |
| Сфэра інтарэсаў | наўпроставае дзеяньне, моладзь, расавая гігіена, раса гаспадароў  |
| Практыкуецца | фашыст  |
| Зьвязаная катэгорыя | Category:Historians of fascism  |
| Процілегла | антыфашызм  |

**Фашы́зм** (італ. *fascismo*) — палітычны рэжым і ідэалёгія, заснаваныя на ідэі вяршэнства дзяржавы і кульце гвалту.

Адпаведна, гэта найперш моцны дзяржаўны апарат, сфармаваны паводле ідэалягічнай і палітычнай прыкметы, цьвёрдая або вайсковая дысцыпліна. Лічыцца, што гэты палітычны рух як аб’яднаньне правых і левых палітычных спэктраў заснаваў Бэніта Мусаліні, адзін зь лідэраў Італьянскай сацыялістычнай партыі. Аднак нобэлеўскі ляўрэат Іван Паўлаў меркаваў, што крыніцай фашызму стаў бальшавіцкі пераварот у Расеі. Ангельскі гісторык Арнольд Тойнбі зьвяртаў увагу на тое, што фашысцкі рэжым у Італіі быў пасьлядоўнікам камуністычнага рэжыму ў Расеі. Тым часам паводле аўстрыйскага пісьменьніка Франца Боркенаў, аўтара кнігі «Таталітарны вораг», бальшавізм ад самага пачатку быў разнавіднасьцю фашызму. Адзін з пачынальнікаў беларускага нацыянальнага руху, гісторык і літаратуразнаўца Антон Луцкевіч ставіў у адзін шэраг фашызм, нацызм і бальшавізм.

У верасьні 2020 году беларускі палітык Зянон Пазьняк ахарактаразаваў рэжым Лукашэнкі ў Беларусі як расейскі антыбеларускі фашызм (рашызм), які выкарыстоўвае тыпова фашысцкія акупацыйныя мэтады рэпрэсіяў супраць мірнага беларускага насельніцтва. У лістападзе 2020 году больш за 200 беларускіх пэдагогаў засьведчылі ў калектыўным звароце, што палітыка Лукашэнкі наблізілася да фашысцкай.

## Этымалёгія

Слова фашызм паходзіць ад італьянскага *fascio* — «зьвяз» (напрыклад, назва палітычнай радыкальнай арганізацыі Бэніта Мусаліні — Fascio di combattimento — «Зьвяз змаганьня»). Гэтае слова, у сваю чаргу, узыходзіць да лацінскага *fascis* — «зьвязак, пучок», якім, у прыватнасьці пазначаліся знакі магістрацкай улады — фасцыі, зьвязкі розгаў з уваткнутай у яе сякерай. Гэтую сякеру насілі ліктары — ахоўнікі вышэйшых службовых асобаў Рымскай рэспублікі, якія часьцяком выконвалі ролю катаў (выконвалі вэрдыкты суду). З тых часоў малюнак фасцыяў прысутнічае ў знаках дзяржаўнай улады шматлікіх краінаў (напрыклад, фасцыі прысутнічаюць на эмблеме Фэдэральнай службы судовых прыставаў Расейскай Фэдэрацыі). У пачатку XX стагодзьдзя гэты знак быў выкарыстаны рухам Мусаліні, які апэляваў да імпэрскіх традыцыяў Старажытнага Рыму (у прыватнасьці, Мусаліні сьцьвярджаў, што першым фашыстам быў Гай Юліюс Цэзар).

## Азначэньні

Афіцыйная падзяка Сталіна Гітлеру і Рыбэнтропу: «*Сяброўства народаў Нямеччыны і Савецкага Саюзу, змацаванае крывёю, мае ўсе падставы быць працяглым і трывалым*». Праўда, 25.12.1939 г.
Гісторыкі, палітолягі і іншыя дасьледнікі вядуць працяглыя дыскусіі пра сапраўдную прыроду фашызму. Існуюць пэўныя адрозьненьні ў азначэньнях фашызму, пры гэтым многія зь іх крытыкуюцца як занадта шырокія або, наадварот, занадта вузкія.

Ідэя перавагі дзяржаўнага над асабістым і індывідуальным — адна з базавых ідэяў фашызму. Для фашызму характэрна моцнае імкненьне да «аднастайнасьці» і «нацыянальнай кансалідацыі»; адгэтуль паходзіць нетрывальнасьць фашыстаў да ўсякага іншадумства, а таксама да нацыянальных, рэлігійных і іншых меншасьцяў. Апрача гэтага, базавай ідэяй фашызму ёсьць культ сілы (жорсткасьці, перавагі сільнага над слабым) і жыцьцёвых інстынктаў (змаганьне за выжываньне паводле Дарвіна).

Фашызм можна таксама тлумачыць як форму папулісцкага ультранацыяналізму, заснаванага на звароце да мінулага, яго рамантызацыі і ідэалізацыі. Такога падыходу, які разглядае фашызм як кульмінацыю нацыяналістычных рухаў, звычайна прытрымліваюцца апанэнты нацыяналізму.

Слова «фашысты» часта асацыюецца зь нямецкімі нацыянал-сацыялістамі, хоць сябе яны фашыстамі ніколі ня звалі. Такое не зусім слушнае ўжываньне назову пачалося зь «піўнога путчу» 9 лістапада 1923 году, калі амэрыканскія газэты назвалі путчыстаў «баварскімі фашыстамі», праводзячы паралелі зь дзяржаўным пераваротам, які ажыцьцявіў Бэніта Мусаліні ў Італіі ў 1922 годзе. Гэтая назва, асабліва ў краінах былога СССР, больш за ўсё асацыюецца зь нямецкімі захопнікамі, што распачалі Другую сусьветную вайну.

Таксама, слова «фашызм» можна ўжыць да ўсякага палітычнага ладу, рэжыму, дзяржавы, якія грунтуюцца на ўжываньні гвалту да іншадумцаў. Напрыклад, рэжым «чырвонага фашызму» ў СССР, калі ў лясным масіве Курапатах (Менск, Беларусь) НКВД учыніў масавыя растрэлы ў 1937—1941 гадох. У Паўночнай Карэе пры падтрымцы савецкіх войскаў утварылася камуністычная дзяржава, якая таксама ёсьць фашысцкай. Адным з крытэраў гэтага адзначаюць наяўнасьць Хвэронскага канцэнтрацыйнага лягеру № 22.

## Прыкметы фашызму

Фашызм звычайна характарызуецца наступнымі рысамі:

1. Адмаўленьне ад дэмакратычнай сыстэмы як формы дзяржаўнага ладу на карысьць дыктатуры;
2. Палітыка татальнага кантролю і масавага тэрору (тэрарыстычныя мэтады кіраваньня грамадзтвам);
3. Насаджэньне культу пэўнага харызматычнага лідэра (правадыра);
4. Спрыяньне моцнай нацыянальнай кансалідацыі (часам азначаецца як нацыяналізм, хоць фашызм ня можа прыраўноўвацца да нацыяналізму): узвышэньне дзяржавы над асобай, асабліва ў выглядзе перавагі самога дзяржаўнага апарата і зьліцьці народа зь ім;
5. Выкарыстаньне гвалту і сучасных палітычных тэхналёгіяў прапаганды і цэнзуры з мэтай здушэньня палітычных апанэнтаў;
6. Строгая эканамічная, сацыяльная, палітычная, ідэалягічная рэглямэнтацыя;
7. Гуртаваньне вытворчасьці у карпаратыўныя блёкі;
8. Наяўнасьць папулістычных і дэмагагічных лёзунгаў у дзяржаўных лідэраў.

Арол з вайсковага сьцягу Італьянскай сацыяльнай рэспублікі
Фашысты імкнуцца да ўсталяваньня поўнага і неабмежаванага кантролю дзяржавы над усімі сфэрамі грамадзкага жыцьця. Схільнасьць фашыстаў да тэрарыстычных мэтадаў кіраваньня грамадзтвам выяўляецца ў стварэньні атмасфэры страху і бездапаможнасьці ў грамадзтве, правядзеньні масавых рэпрэсіяў, жорсткім уціску ўсякага іншадумства. У дзяржаўным апараце рэзка ўзрастае значэньне спэцыяльных службаў, якія атрымліваюць практычна неабмежаваныя паўнамоцтвы і становяцца непадкантрольнымі грамадзтву.

У СССР цалкам адмаўлялі падабенства савецкага сацыялізму зь нямецкім нацыянал-сацыялізмам і з гэтай мэтай нацыянал-сацыялізм (нацызм) звычайна называлі фашызмам, хоць апошні можа тлумачыцца толькі як больш агульнае паняцьце (нацызм — скрайняя форма фашызму). З гэтай прычыны ў тых беларускіх крыніцах, якія спасылаюцца на савецкія і расейскія крыніцы, адной з асноўных прыкметаў фашызму называецца нацыянальная або расавая перавага. Аднак расізм ня ёсьць неабходным складнікам фашызму, нягледзячы на актыўнае яго выкарыстаньне нацызмам.

## Глядзіце таксама

* Расейскі фашызм
* Папулізм

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура

* *Яцкевіч С. А.* Фашызм // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.. — Мн.: 2003 Т. 16: Трыпалі — Хвіліна. — С. 338—339.
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Менск: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7.

## Вонкавыя спасылкі

* Дзьмітры Гурневіч, Дзевяць прыкмет сучаснага фашызму. Праверце, ці пасуюць яны да падзеяў у Беларусі, Радыё Свабода, 6 сьнежня 2021 г.
* Тымаці Снайдэр, We Should Say It. Russia Is Fascist, The New York Times, 19 траўня 2022 г.
* «Мы маем справу з рускім фашызмам, а Беларусь акупаваная». Вялікая гутарка з Алексіевіч, Наша Ніва, 28 сьнежня 2022 г.