Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Фудзіяма

Фудзіяма
**Фудзіяма**, **Фудзі** — вулькан на японскай высьпе Хансю за 90 кілямэтраў на паўднёвы-захад ад Токіё. Вышыня гары — 3776 м (самая высокая ў Японіі). У цяперашні час вулькан лічыцца слаба актыўным, апошняе вывяржэньне было ў 1707—1708 годзе.

## Вонкавыя спасылкі

 **Фудзіяма** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Геаграфія Францыі

## Плошча

Францыя — гэта самая вялікая краіна заходняй Эўропы: яе тэрыторыя плошчай 550 000 км² займае больш за адну пятую агульнай плошчы Эўразьвязу.

## Рэльеф

2/3 агульнай плошчы Францыі займаюць **раўніны**.

Асноўныя **горныя масівы**: Альпы, Пірэнэі, Юра, Ардэны, Цэнтральны Масіў і Вагезы. На тэрыторыі францускіх Альпаў узвышаецца гара Манблян, найвышэйшы пункт заходняй Эўропы вышынёй 4 808 мэтраў.

Францускі "шасьцікутнік" амываюць чатыры марскія прасторы: Паўночнае мора, Ля-Манш, Атлянтычны акіян і Міжземнае мора. Агульная даўжыня берагавой лініі Францыі — 5 500 кілямэтраў.

## Клімат

На тэрыторыі Францыі сустракаюцца **тры тыпы клімату**: на захадзе акіянічны, на поўдні міжземнаморскі, а ў цэнтры ды на ўсходзе кантынентальны клімат.

## Навакольнае асяродьдзе (некаторыя факты)

Лясы і зоны, занятыя пад сельскую гаспадарку, займаюць у Францыі плошчу 48 мільёнаў гектараў, або 82% тэрыторыі францускай мэтраполіі.
Адны толькі лясныя масівы займаюць каля 30% тэрыторыі Францыі. Па агульнай плошчы лясоў, Францыя займае трэцяе месца ў Эўразьвязе пасьля Швэцыі і Фінляндыі. З 1946 году агульная плошча лясных масіваў была павялічана на 46%, а за апошнія 200 гадоў пабольшылася ў два разы.
У Францыі налічваецца 136 пародаў дрэваў. Трэба зазначыць, што гэта выключна вялікая лічба для эўрапейскай краіны. Што да дзікіх жывёлаў, то за апошнія 20 гадоў колькасьць аленяў павялічылася ў два, а колькасьць касуляў — у тры разы.
Дзеля таго, каб зьберагчы і падкрэсьліць хараство прыродных багацьцяў Францыі, дзяржава стварыла 7 нацыянальных паркаў, 135 запаведнікаў, 516 зонаў аховы біятопаў, 429 мясцовасьцяў пад аховай Музэю ўзьбярэжжа/узьбярэжнай стужкі (Conservatoire du littoral), а таксама 42 рэгіянальныя прыродныя паркі, якія займаюць 7% тэрыторыі францускай мэтраполіі.
На ахову навакольнага асяродьдзя было выдзелена 28,8 мільярдаў эўра, або 469 эўра на жыхара. 3/4 гэтай сумы траціцца на ачышчэньне сьцёкавых водаў і перапрацоўку адходаў.
Францыя ўзяла ўдзел у падпісаньні многіх міжнародных дагавораў і канвэнцыяў ААН, якія датычацца праблемаў клімату, біяразнастайнасьці і апустыніваньня.

## Глядзіце таксама

* Жанто

## Літаратура

* Voici la France : Economie, institutions, modes de vie, la francophonie, politique étrangère, culture et loisirs. Paris, 2004.
# Батман

|  |
| --- |
| Батман |
| Населены пункт |
|  |
|  Краіна  |  Турэччына
 |
|  Правінцыя  |  Батман
 |
|  Геаграфія  |
|  Вышыня НУМ  | 540 ± 1 м |
|  Часавы пас  | UTC+03:00 і TRS[d] |
|  Каардынаты  | 37°53′13″ пн. ш. 41°07′55″ у. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  | * ▲445 874 чал. (2020)
 |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Паштовы індэкс  | 72000 |
|  |
|  Сайт  | batman.bel.tr (тур.) |
| Батман на мапе Турэччыны
Батман
 |

**Батман** (па-турэцку: *Batman*) — горад у Турэччыне, у Паўднёва-Ўсходняй Анатоліі, адміністрацыйны цэнтар правінцыі Батман.

Гістарычна горад насяляўся пераважна сырыйскімі хрысьціянамі. З 19 стагодзьдзя, калі Батман адышоў да Асманскай імпэрыі, іх доля ў насельніцтве горада пачала зьмяншацца. Да 1950-х Батман — невялікае мястэчка, да росту якога спрычынілася адкрыцьцё нафтавых радовішчаў.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт
# Малая Азія

**Мала́я А́зія**, **Анато́лія** — паўвостраў на захадзе Азіі, складае большую частку тэрыторыі Турэччыны. Даўжыня з захаду на ўсход складае каля 1000 км, шырыня — 400—600 км. Плошча каля 400 тысяч км². Паўвостраў Малая Азія абмываецца Чорным, Мармуровым, Эгейскім і Міжземным морамі, пралівамі Басфор і Дарданэлы. Паўночныя і паўднёвыя берагі стромкія, малапарэзаныя, заходнія — са шматлікімі бухтамі і залівамі.

Амаль уся паўвыспа занятая Малаазіяцкім нагор’ем, у сярэдзіне якога знаходзіцца Анаталійскае пласкагор’е з вульканічнымі конусамі (гара Эрджыяс, 3770 м). Па ўскраінах паўночнай часкі Малой Азіі цягнуцца Пантыйскія горы, паўднёвай — горы Таўр. Па берагах мораў знаходзяцца ўчасткі нізінаў зь міжземнаморскай расьліннасьцю. Характэрны частыя землятрусы. Карысныя выкапні: вугаль, нафта, храміты, жалезныя руды, серка, каменная соль.

Клімат рэгіёну субтрапічны. Рэкі горныя, малаводныя. Найбольшае Туз. На прыморскіх схілах гор растуць шыракалістыя лясы вільготных субтропікаў і цьвёрдалістыя міжземнаморскія лясы і хмызнякі. На нутраных схілах гор і пласкагор’ях распаўсюджаны паўпустэльні і стэпы.
# Галія

Галія пры Ю. Цэзары
**Га́лія** (па-лацінску: *Gallia*) — рымская назва гістарычнай часткі Эўропы, абмежаванай рэчышчам ракі Рубікон, Апэнінамі, рэчышчам ракі Макра (па-лацінску: *Macra*, сучасная назва Магра), узьбярэжжам Міжземнага мора, Пірэнэямі, Атлянтычным акіянам, рэчышчам Райну і Альпамі.

Да часу першых згадак Галіі ў рымскіх пісьмовых крыніцах, найбольшая частка яе тэрыторыі была заселеная рознымі кельцкімі плямёнамі, якіх рымляне абагульнена называлі «галамі» (па-лацінску: *Galli*), што і паслужыла асновай для выбару назвы адпаведных зямель.

## Глядзіце таксама

* Гальская вайна
* Гай Юліюс Цэзар
* Германцы
* Кельты
* Рымская правінцыя

## Вонкавыя спасылкі

* Dying Gladiator-Gaul Overview
* The Gallic Wars
# Самсун

|  |
| --- |
| Самсун |
| Населены пункт |
|  |
|  Краіна  |  Турэччына
 |
|  Рэгіён  |  Чарнаморскі
 |
|  Правінцыя  |  Самсун
 |
|  Кіраўніцтва і ўлада  |
| Мэр | Юсуф Зія Ілмаз |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  |  1055 км²
 |
|  Вышыня НУМ  | 20 м |
|  Часавы пас  | * UTC+2
* UTC+3 (летні час)
 |
|  Каардынаты  | 41°17′25″ пн. ш. 36°20′01″ у. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  |  538 106 чал. (2012)

  |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | +90 362 |
|  Паштовы індэкс  | 55 |
|  Нумарны знак  | 55 |
|  |
|  Сайт  | samsun.bel.tr |
| Самсун на мапе Турэччыны
Самсун
 |

**Самсун** (па-турэцку: *Samsun*) — горад у Чарнаморскім рэгіёне Турэччыны, адміністрацыйны цэнтар правінцыі Самсун. Істотны порт Турэччыны на Чорным моры. Насельніцтва на 2012 год — 538 106 чалавек.

## Гарады-сябры

* Норт-Літл-Рок, ЗША
* Кіль, Нямеччына
* Новарасейск, Расея
* Дар-эс-Салам, Танзанія
* Бардо, Францыя
* Кальмар, Швэцыя

## Вонкавыя спасылкі

 **Самсун** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Афіцыйны сайт
# 1890-я

**1890-я**
Стагодзьдзі: XVIII стагодзьдзе - XIX стагодзьдзе - XX стагодзьдзе
Дзесяцігодзьдзі:
1840-я
1850-я
1860-я
1870-я
1880-я
**1890-я**
1900-я
1910-я
1920-я
1930-я
1940-я

Гады:
1890, 1891, 1892, 1893, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899

---

## Асноўныя падзеі

* 1895 - зьяўленьне кінэматографа

## Вонкавыя спасылкі

 **1890-я** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Ўільям Тэкумсэ Шэрман

|  |
| --- |
| Ўільям Тэкумсэ Шэрман |
| 8 лютага 1820 — 14 лютага 1891 \* |
|  |
|  Месца нараджэньня  | Ланкастэр, Агаё, ЗША |
|  Месца сьмерці  | Нью-Ёрк, ЗША |
|  Прыналежнасьць  | ЗША |
|  Род войскаў  | Армія Саюза[d] |
|  Гады службы  |  1840—1853, 1861—1884
  |
|  Званьне  | генэрал арміі |
|  Камандаваў  | армія Тэнэсі |
|  Пасада  |  |
| сябра рады дырэктараў[d] |
| 2 лютага 1871 — 1874 |
| сябра рады дырэктараў[d] |
| 25 сакавіка 1878 — 25 сакавіка 1885 |
|  Бітвы/войны  | Бітва пры Шайло, Віксбурская кампанія, бітва пры Чатанузе, бітва за Атланту, марш Шэрмана да мора, кампанія ў Каралінах |
| **Ўільям Тэкумсэ Шэрман** у Вікісховішчы |

**Ўільям Тэкумсэ Шэрман** (па-ангельску: *William Tecumseh Sherman*; 8 лютага 1820 — 14 лютага 1891) — амэрыканскі палітык, вайсковы дзяяч і пісьменьнік. Праславіўся як адзін з найбольш таленавітых генэралаў Грамадзянскай вайны 1861—1865 гадоў, дзе ён ваяваў на баку Поўначы. У той жа час набыў сумную славу за сваю тактыку «выпаленай зямлі». Падобную тактыку ўжываў Кутузаў у 1812 годзе супраць Напалеона.

Імём генэрала названы танк часоў Другой сусьветнай вайны (M4 Sherman), а таксама адна з гіганцкіх сэквояў, якая носіць імя «Генэрал Шэрман» (у нацыянальным парку Сэквоя ў Каліфорніі).

## Вонкавыя спасылкі

* Профіль на Commanding Generals and Chiefs of Staff of the Army
# Оскар Ўайлд

|  |
| --- |
| Оскар Ўайлд |
| анг. *Oscar Wilde* |
|  |
|  Асабістыя зьвесткі  |
|  Нарадзіўся  | 16 кастрычніка 1854(1854-10-16)[…]* Дублін, графства Дублін[d], Вялікабрытанія
 |
|  Памёр  | 30 лістапада 1900(1900-11-30)[…] (46 гадоў)* VI акруга Парыжа[d], Парыж
 |
|  Пахаваны  | * Пэр-Ляшэз
 |
|  Бацькі  | Ўільям Ўайлд[d] Джэйн Ўайлд[d] |
|  Сужэнец  | Констанс Лойд[d] |
|  Дзеці  | Вівіян Голанд[d] і Сырыл Голанд[d] |
|  Літаратурная дзейнасьць  |
|  Род дзейнасьці  |  пісьменьнік, паэт, драматург, публіцыст
 |
|  Гады творчасьці  |  1881—1898
  |
|  Кірунак  |  эстэтызм, ёсьць рысы імпрэсіянізму, рэалізму, нэарамантызму, мадэрну
 |
|  Жанр  | камэдыя, гатычная літаратура[d], драма, трагедыя, казка, апавядальная паэзія[d], эсэ і паэма |
|  Мова  | ангельская, француская мова, лацінская мова, старажытнагрэцкая мова і нямецкая |
|  Дэбют  |  1881, зборнік «Вершы» (*Poems*)
  |
|  Значныя творы  |  «Партрэт Дарыяна Грэя»
  |
|  Прэміі  |  оксфардзкая прэмія «Ньюдыгейт» (1878) за паэму «Равэна» (*Ravenna*)
  |
|  Узнагароды  | Newdigate Prize[d] (1878) |
|  Подпіс  |  |
|  Творы ў Вікікрыніцах
 |
| **Оскар Ўайлд** у Вікісховішчы
 |
|  |

**О́скар Фі́нгал О’Фла́эрці Ўілс Ўайлд** (па-ангельску: *Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde*; 16 кастрычніка 1854 — 30 лістапада 1900) — ірляндзкі паэт, літаратар, эсэіст. Адзін з самых вядомых драматургаў позьняга Віктарыянскага пэрыяду, яскравая знакамітасьць свайго часу. Лёнданскі дэндзі, які быў пазьней асуджаны за «непрыстойныя паводзіны» (гомасэксуальнасьць) і пасьля двух гадоў турмы і выпраўленчых работ зьехаў у Францыю, дзе жыў у галечы й забыцьці пад зьмененым імем і прозьвішчам. Найбольш вядомы сваімі п’есамі, поўнымі парадоксаў, крылатых фразаў і афарызмаў, а таксама раманам «Партрэт Дарыяна Грэя» (1891).

## Беларускія пераклады

* Баляда Рэдынскай турмы / Пер. М. Дуброўскага. Мн., 1926.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Оскар Ўайлд на сайце «ПрайдзіСвет»
# Палітычная сыстэма

**Паліты́чная сыстэ́ма** — гэта дынамічная сукупнасьць інстытутаў, адносінаў і ідэяў, зьвязаных з фармаваньнем і практычным ажыцьцяўленьнем палітыкі, то бок улады і кіраваньня грамадзтвам.

Функцыі палітычнай сыстэмы:

* вызначэньне мэты ў разьвіцьці грамадзтва;
* яднаньне грамадзтва, яго інтэграцыя;
* рэгуляваньне рэжыму сацыяльна-палітычнай дзейнасьці ў грамадзтве.

## Асноўныя формы палітычнай сыстэмы

Наступныя прыклады формаў палітычнай сыстэмы ўключаюць як і ўзаемавыключальныя формы (такія як манархія і рэспубліка), гэтак і тыя, якія могуць існаваць адначасова (напрыклад, дэмакратыя і сацыялізм).

* Анархізм
* Аўтарытарызм
* Дэмакратыя
* Манархія. Гэта адна з найстарэйшых палітычных сыстэмаў, якая разьвілася з пляменнай сыстэмы з адзіным кіраўніком.
* Мэрытакратыя
	+ Тэхнакратыя
* Рэспубліка. Першай у гісторыі рэспублікай была Індыя, у 6 стагодзьдзі да н. э.
* Султанат, ісламская палітычная сыстэма, якая заснавана на прынцыпах манархіі і тэакратыі.
* Ісламская рэспубліка, ісламская і дэмакратычная палітычная сыстэма, заснаваная на тэакратыі (у якасьці каркасу) і дэмакратыі (згодна з ісламскімі этычнымі нормамі). Канстытуцыя Ірану заснаваная на гэтым прынцыпе.
* Таталітарызм
* Тэакратыя
* Ўэстмінстэрская сыстэма
* Фэадалізм

## Палітычныя сыстэмы ў антрапалёгіі

Антрапалёгія разглядае 4 віды палітычнай сыстэмы, якія па два разьбітыя на цэнтралізаваныя і нецэнтралізаваныя.

Нецэнтралізаваныя:

* Статак
* Племя

Цэнтралізаваныя:

* Правадырства
* Дзяржава

## Крыніцы
# 1799

|  |
| --- |
| Гады |
| 1796 · 1797 · 1798 — **1799** — 1800 · 1801 · 1802 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1770‑я · 1780‑я — **1790‑я** — 1800‑я · 1810‑я |
| Стагодзьдзі |
| XVII ст. — **XVIII стагодзьдзе** — XIX ст. |

| 1799 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1799 *MDCCXCIX* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2552 |
| Армянскі каляндар | 1248 ԹՎ ՌՄԽԸ |
| Каляндар Багаі | -45 — -44 |
| Бізантыйскі каляндар | 7307 — 7308 |
| Бірманскі каляндар | 1161 |
| Будысцкі каляндар | 2343 |
| Каляндар бэрбэраў | 2749 |
| Габрэйскі каляндар | 5559 — 5560 |
| Галяцэнскі каляндар | 11799 |
| Іранскі каляндар | 1177 — 1178 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1854 — 1855 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1721 — 1722 |
|  · *Калі-юга* | 4900 — 4901 |
| Карэйскі каляндар | 4132 |
| Кітайскі каляндар | 4495 — 4496 |
| Копцкі каляндар | 1515 — 1516 |
| Мусульманскі каляндар | 1213 — 1214 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2342 |
| Этыёпскі каляндар | 1791 — 1792 |

## Падзеі

## Нараджэньні

* 6 чэрвеня — Аляксандар Пушкін, расейскі паэт і пісьменьнік
* 26 лістапада — Міхаіл Кулеша, мастак, літограф

## Сьмерці

## Вонкавыя спасылкі

 **1799** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Андалюзія

|  |
| --- |
| Андалюзія |
| гішп. *Andalucía* |
| Герб  |
|  Гімн  | Гімн Андалюзіі[d] |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Краіна  | * Гішпанія
 |
|  Статус  | аўтаномная супольнасьць |
|  Адміністрацыйны цэнтар  | Сэвільля |
|  Дата ўтварэньня  | 30 сьнежня 1981 |
|  Прэзыдэнт хунты  | Сусана Дыяс |
|  Афіцыйныя мовы  | гішпанская |
|  Насельніцтва (2011)  | 8424102 (17.84%, 1-е месца)
  |
|  Плошча  |  87268 км² (87268%, 2-е месца)
  |
|  Вышыня па-над узр. м.  **·** сярэдняя вышыня  |  600 м |
|  Месцазнаходжаньне Андалюзіі  |
|  |
|  Мэдыя-зьвесткі  |
|  Часавы пас  |  UTC+1, UTC+2
  |
|  Код ISO 3166-2  | ES-AN |
|  Паштовыя індэксы  | AN |
|  Афіцыйны сайт |
|    Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы  |

**Андалюзія** (па-гішпанску: *Andalucía* [andaluθia], па-лацінску: *Vandalitia*) — гішпанская аўтаномная супольнасьць, якая складаецца з васьмі правінцыяў: Альмэрыя, Кадыс, Кордавы, Гранады, Уэльва, Хаэн, Маляга і Сэвільлі, адміністрацыйны цэнтар апошняга зь іх, горад Сэвільля, зьяўляецца сталіцай супольнасьці. Андалюзія знаходзіцца на паўднёва-заходнім ўскрайку Эўропы, на поўдні абмываецца Гібральтарскім пралівам і Міжземным морам, на захадзе мяжуе з Партугаліяй і Атлянтычным акіянам. Унутры Гішпаніі на поўначы Андалюзія мяжуе з Эстрэмадурай і Кастыльля-Ля-Манчай, на ўсходзе з Мурсіяй.

## Вонкавыя спасылкі

 **Андалюзія** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Афіцыйны сайт
# Бэкон

Традыцыйны ангельскі бэкон
**Бэко́н** (па-ангельску: *bacon*) — засоленая ахалоджаная палавіна сьвіной тушы, бязь ніжніх канцавінаў, пазванка, касьцей тазу, грудзіны.

Характарызуецца нятлустым сакавітым мясам, пранізаным роўнымі слаямі сала, а таксама белай тонкай скурай бяз плямаў і пашкоджаньняў. Для атрыманьня бэкону выкарыстоўваюць маладых (6—8 месяцаў) сьвіней мяснога тыпу, якія адкормліваюцца па спэцыяльнай схеме (бэконны адкорм). Салёны бэкон служыць паўфабрыкатам для атрыманьня гатовых мясных прадуктаў (грудзінкі, карэйкі, шынкі і іншых). Вэнджаны бэкон — гатовыя да ўжываньня вэнджаная пасоленая і вызваленая ад костак сьвіная грудзінка з 2—3 праслойкамі мышачнай тканкі. Вэнджаны бекон, як і грудзінку, выкарыстоўваюць для халодных закусак, прыгатаваньня супоў (напрыклад, гарохавага) і іншых страваў.

Бэкон распаўсюдзіўся па Эўропе пачынаючы з канца XVIII стагодзьдзя ў сувязі з посьпехамі ангельцаў у разьвядзеньні мясных парод сьвіньняў. Зь сярэдзіны XIX стагодзьдзя, калі бэкон стаў папулярны ў асяродзьдзі беларускай шляхты, канкурэнцыю ангельскаму бэкону складаў дацкі. У ангельскай кухні бэкон, як правіла, выкарыстоўваецца не самастойна, а як смакавы дадатак у іншыя стравы — пудынгі, яечню і г. д.