# Цынк

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| Медзь ← **Цынк** → Галь |
| **Zn** ↓ Cd |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

**30Zn**
Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў |

 |

 |
| Выгляд |
|  |
| Агульная інфармацыя |
| Назва, сымбаль, атамны нумар | Цынк, Zn, 30 |
| Катэгорыя элемэнту | Пераходныя мэталы |
| Група, пэрыяд, блёк | 12, 4, d |
| Адносная атамная маса | 65,38 г·моль−1 |
| Канфігурацыя электронаў | [Ar] 3d10 4s2 |
| Электронаў у абалонцы | 2 8 18 2  |
| Фізычныя ўласьцівасьці |
| Фаза | Цьвёрдае цела |
| Шчыльнасьць (пры п. т.) | 7,140 г·см−3 |
| Шчыльнасьць вадкасьці пры т. пл. | 6,57 г·см−3 |
| Тэмпэратура плаўленьня | 692,68 K, 419,53 °C, 787,15 °F |
| Тэмпэратура кіпеньня | 1180 K, 907 °C, 1665 °F |
| Цеплаёмістасьць | (25 °C) 25,390 Дж·моль−1·K−1 |
| Структура крышталічнай краты | hexagonal close-packed |
| Магнэтызм | дыямагнетык |
| Электрычны супор | 6,01·10-8Ω·м |
| Электрычны супор | (0 °C) 5,48·10-8Ω·м |
| Цеплаправоднасьць | (300 K) 118 Вт·м−1·K−1 |
| Каэф. цеплавога расшырэньня | 30,2 мкм/(м·K) |
| Хуткасьць гуку | 4210 м/с |
| Модуль Юнга | 108 ГПа |
| Цьвёрдасьць Моаса | 2,5 |
| Цьвёрдасьць Брынэля | 412 МПа |
| Уласьцівасьці атама |
| Ступені затляненьня | 1, 2 |
| Электраадмоўнасьць | 1,65 |
| Энэргіі іянізацыі | 1-я: 906,4 кДж·моль−1 |
| 2-я: 1733,3 кДж·моль−1 |
| Кавалентны радыюс | 125 пм |
| Іншыя характарыстыкі |
| Нумар CAS | 7440-66-6 |
| Найбольш стабільныя ізатопы |
| Асн. артыкул: ізатопы |
|

| іза | % | пэрыяд паўраспаду | распад | энэргія (МэВ) | прадукты распаду |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 64Zn | **48,63** | >=7,0·1020 гадоў | 64Zn зьяўляецца стабільным пры 34 нэўтронах |
| 66Zn | 27,90 | 66Zn зьяўляецца стабільным пры 36 нэўтронах |
| 67Zn | 4,10 | 67Zn зьяўляецца стабільным пры 37 нэўтронах |
| 68Zn | 18,75 | 68Zn зьяўляецца стабільным пры 38 нэўтронах |
| 70Zn | 0,62 | >=2,3·1017 гадоў | 70Zn зьяўляецца стабільным пры 40 нэўтронах |

 |
| * п
* а
* р
 |

**Цынк** (во́лава;
лац. *zincum*) — сінявата-белы мэтал.

Хімічны элемэнт II групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 30. Хімічны знак — Zn. Уваходзіць у якасьці мікраэлемэнта ў склад вузаў. Утрыманьне цынку ў зямной кары складае 0,0078% па масе (23-е месца). Вядома больш за 70 мінэралаў цынка. Найважнейшыя зь іх: сфалерыт (цынкавая падманка) — кубічная мадыфікацыя ZnS, яго сьветлая разнастайнасьць — клеяфан, чорная — марматыт; вюрцыт — гексаганальная мадыфікацыя ZnS; сьмітсаніт ZnCO3; каламін Zn4(OH)2Si2O7·H2O; цынкіт ZnO; вілеміт Zn2SiO4; франклініт ZnFe2O4. Мінэралы цынка звычайна асацыююцца зь мінэраламі Pb і Cu у полімэталічных рудах. Са старажытнасьці цынкавыя руды выкарыстоўваліся для вырабу латуні (сумесь медзі з цынкам), але не ўсьведамлялася, што цынк зьяўляецца асобным элемэнтам. Латунь выкарыстоўвалася яшчэ 2500 гадоў таму, была шырока распаўсюджанай у Старажытным Рыме, дзе яе выкарыстоўвалі для вырабу манэтаў і дэкаратыўных вырабаў. Лічыцца, што цынк упершыню быў выдзелены ў 1400-я ў Індыі шляхам награваньня мінэрала ZnCO3. У 1746 годзе цынк быў незалежна выдзелены нямецкім навукоўцам Андрэасам Марграфам (Andreas Marggraf) шляхам награваньня мінэрала ZnCO3 з крэйдай. Сёньня асноўным шляхам атрыманьня цынку зьяўляецца электроліз воднага рашчыну сульфату цынка (ZnSO4). Слова "цынк" паходзіць ад нямецкага "zink", што значыць "цына". Чаму элемэнт быў так названы, невядома.

## Прыродныя крыніцы

Найбуйнейшыя радовішчы цынкавых руд — у КНР, Аўстраліі, Пэру, Расеі, Бэльгіі, Швэцыі. Таксама цынк здабываецца ў Алясцы, Тэнэсі, Мізуры ды іншых штатах ЗША. Адным з найбуйнейшых пастаўшчыкоў цынкавых руд зьяўляецца Канада. Кошт цынку ў студзені 2002 году складаў каля 90 даляраў ЗША за кг. Мэталічны цынк чысьцінёй 99,9999% каштуе каля 5 даляраў ЗША за грам.

## Прымяненьне

Прыкладна траціна цынку выкарыстоўваецца для абароны сталі ад карозіі (цынкаваньня ці гальванізацыі). Выраб сплаваў (зь медзьдзю — латунь, з алюмінам, медзьдзю і магніем — тыпаграфскія сплавы), пакрыцьцё стартавых канструкцыяў для запуску ракет, мэдычныя і касмэтычныя прэпараты. Латунь, напэўна, самы вядомы сплаў цынка. Ён утрымлівае ад 55% да 95% медзі. Латунь шырока ўжываецца сёньня для вырабу музычных інструмантаў, мэтызаў і іншых вырабаў, якія павінны быць устойлівымі да карозіі. З цынку часам вырабляюць цьвікі. Мэталічны цынк таксама выкарыстоўваецца для вырабу батарэек і пакрыцьця даху. Ужываецца для вырабу грабніц (напрыклад, грабніцы Соф’і Слуцкай).

## У харчаваньні

Сутачная патрэба дарослага чалавека ў цынку складае 0,2 міліграм/кіляграм масы цела, а падлетка — 0,3 мг на 1 кг масы цела. Нястачу ў харчаваньні дапамагаюць пераадолець пшанічныя крупы, буракі, цыбуля, зяленіва, мяса (ялавічына і птушка), курыныя яйкі.

| Від ежы | Зьмяшчэньне цынку (мг/кг) |
| --- | --- |
| Вустрыцы | 270 |
| Высеўкі, прарослае зерне пшаніцы | 130—202 |
| Грыбы | 75—140 |
| Рыба, ялавічная печань | 30—85 |
| Пшанічная мука, сачавіцы, сушаныя дрожджы | 20—50 |

Таксама ў 100 грамах наступных відаў ежы зьмяшчалася наступная доля дзённай нормы цынку: гарбузовае насеньне — 69 %, кунжут — 63 %, какава — 45 %, кэш'ю — 37 % і белая фасоля — 22 %.

## Крыніцы

## Літаратура

* Зборнік задач па курсе агульнай фізікі: Вучэб. дапам. / М. С. Цэдрык, А. С. Мікуліч, І. Ф. Савіцкая і інш.; Пад агул. рэд. М. С. Цэдрыка. — Мн.: Выш. шк., 1993. — 276 с. — 2100 ас. — ISBN 5-09-000627-X
* CRC Handbook of chemistry and physics / Editor-in-chief: David R. Lide. — 84th edition 2003-2004. — CRC press, 2003. — 2616 с. — ISBN 0849304849

## Вонкавыя спасылкі

 **Цынк** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Zinc»the essentials (анг.) [WebElements Periodic Table]
* zinc (анг.) Wolfram|Alpha
* It's Elemental - The Element Zinc (анг.)