# ISO/IEC 8859-1

**ISO 8859-1**, (Інфарматыка — 8-бітныя аднабайтныя графічныя наборы сымбаляў - Частка 1: лацінскі альфабэт № 1) — частка сэрыі стандартных набораў сымбаляў, заснаваных на ASCII, першая рэдакцыя якога была апублікаваная ў 1987 годзе. ISO/IEC 8859-1 зьмяшчае коды таго, якія сам стандарт заве "Лацінскі альфабэт № 1", і складаецца з 191 сымбаляў лацінскага пісьма. Гэтая схема кадаваньня сымбаляў выкарыстоўваецца ў Амэрыках, Заходняй Эўропе, Акіяніі і большай частцы Афрыкі. Яна зьяўляецца асновай некаторых распаўсюджаных 8-бітных набораў сымбаляў і першых двух блёкаў сымбаляў Юнікоду.

У сьнежні 2024 году 1,1 % усіх вэб-сайтаў выкарыстоўвалі ISO/IEC 8859-1. Гэта самая распаўсюджаная аднабайтавая кадыроўка сымбаляў, але паколькі вэб браўзэры і стандарт HTML5 разглядаюць іх як пашырэньне Windows-1252, гэтыя дакуманты могуць уключаць сымбалі з гэтага набору. У некаторых краінах ці мовах выкарыстаньне большае за сярэдняе па сьвеце, у 2024 годзе ў Бразыліі згодна з выкарыстаньнем вэбсайтаў, выкарыстоўваецца 2,9%, а ў Нямеччыне — 2,5%.

ISO-8859-1 па змоўчваньні быў (прынамсі, згодна самога стандарту) кадыроўкай дакумантаў, якія перадаваліся па HTTP з тыпам MIME, які пачынаўся з text/, кадыроўкай значэньняў пэўных апісальных загалоўкаў HTTP, ды вызначаў наборы сымбаляў, дапушчальных у дакумантах HTML 3.2. Ён апісаны ў мностве іншых стандартаў. Фактычна, пашырэньне Windows-1252 часьцей выкарыстоўваецца па змоўчваньні, і ўсё часьцей выкарыстоўваецца ў UTF-8 незалежна ад таго, што патрабуецца стандартам.

IANA аддае перавагу абазначэньню **ISO-8859-1** для гэтага стандарту, калі ён дапоўнены кантрольнымі кодамі C0 і C1 з ISO/IEC 6429 . Зарэгістраваныя наступныя іншыя абазначэньні: **iso-ir-100**, **csISOLatin1**, **latin1**, **l1**, **IBM819**, **кодавая старонка 28591** таксама вядомая як **Windows-28591** выкарыстоўваецца ў Windows. IBM абазначае гэта **кодавай старонкай 819** або **CP819** ( **CCSID 819**) . Oracle абазначае яе **WE8ISO8859P1**.

## Распаўсюджаньне

Кожны сымбаль кадуецца ў выглядзе аднаго васьмібітнага кодавага значэння. Гэтыя значэнні кодаў могуць быць выкарыстаны практычна ў любой сыстэме абмену дадзенымі для зносін на наступных мовах (хоць гэта можа не ўтрымліваць карэктныя двукосьсе, напрыклад, для многіх моў, уключаючы нямецкую і ісляндзкую ):

### Сучасныя мовы з поўным ахопам

Заўвагі
* Афрыкаас
* Альбанская
* Баскская
* Брэтонская
* Карсыканская
* Ангельская
* Фарэрская
* Галісійская
* Ісьляндзкая
* Іда
* Ірляндзкая
* Інданэзыйская
* Італьянская
* Леонская
* Астурыйская
* Ложбан
* Люксэмбурская
* Малайская
* Манкс
* Нарвэская
* Аксытанская
* Партугальская
* Рэтараманская
* Ратакас
* Шатляндзкая (кельцкая)
* Шатляндзкая (германская)
* Паўднёвасаамская
* Гішпанская
* Суахілі
* Швэдзкая
* Філіпінская (лацінскае пісьмо)
* Такіпона
* Валёнская

### Заўвагі

### Мовы зь няпоўным ахопам

ISO-8859-1 звычайна выкарыстоўваўся для некаторых моў, нават калі ў ім адсутнічаюць сымбалі, якія выкарыстоўваюцца ў гэтых мовах. У большасьці выпадкаў адсутнічаюць толькі некалькі літар або яны рэдка выкарыстоўваюцца, і іх можна замяніць сымбалямі, якія ёсьць у ISO-8859-1, выкарыстоўваючы якую-небудзь форму друкарскага набліжэньня . У наступнай табліцы пералічаны такія мовы.

| Мова | Сымбалі, якіх не хапае | Што звычайна выкарыстоўваецца | Падтрымліваецца |
| --- | --- | --- | --- |
| каталянская | Ŀ, ŀ (не выкарыстоўваецца) | L·, l· |  |
| дацкая | Ǿ, ǿ (гэты націск не абавязковы і ǿ вельмі рэдкая) | Ø, ø ці øe |  |
| нідэрляндзкая | Ĳ, ĳ (сумнеўная), j́ (у словах пад адметай, напрыклад "blíj́f") | дыграфы IJ, ij ці ÿ; blíjf |  |
| эстонская, фінская | Š, š, Ž, ž (сустракаюцца толькі ў запазычаных словах) | Sh, sh, Zh, zh | ISO-8859-15, Windows-1252 |
| француская | Œ, œ, і вельмі рэдкая Ÿ | дыграфы OE, oe; Y ці Ý | ISO-8859-15, Windows-1252 |
| нямецкая | ẞ (вялікая ß, выкарыстоўваецца толькі ў словах, якія напісаныя вялікімі літарамі) | дыграф SS ці SZ |  |
| вугорская | Ő, ő, Ű, ű | Ö, ö, Ü, ü Õ, õ, Û, û (сымбалі, замененыя на ISO/IEC 8859-2) | ISO-8859-2, Windows-1250 |
| ірляндзкая (традыцыйная артаграфія) | Ḃ, ḃ, Ċ, ċ, Ḋ, ḋ, Ḟ, ḟ, Ġ, ġ, Ṁ, ṁ, Ṗ, ṗ, Ṡ, ṡ, Ṫ, ṫ | Bh, bh, Ch, ch, Dh, dh, Fh, fh, Gh, gh, Mh, mh, Ph, ph, Sh, sh, Th, th | ISO-8859-14 |
| мальтыйская | Ċ, ċ, Ġ, ġ, Ħ, ħ, Ż, ż | C, c, G, g, H, h, Z, z | ISO-8859-3 |
| валійская | Ẁ, ẁ, Ẃ, ẃ, Ŵ, ŵ, Ẅ, ẅ, Ỳ, ỳ, Ŷ, ŷ, Ÿ | W, w, Y, y, Ý, ý | ISO-8859-14 |

Уключана толькі малая літара *ÿ*, якая сустракаецца ў францускай мове вельмі рэдка, у асноўным у назвах гарадоў, такіх як L'Haÿ-les-Roses і ніколі не сустракаецца ў пачатку слоў. Слот, які адпавядае яго вялікай форме, займае малая літара *ß* зь нямецкай мовы, якая на момант стварэньня стандарту ня мела вялікай формы .

### Двукосьсі

Друкарскія (6- або 9-падобныя) двукосьсі адсутнічаюць, як і любыя варыянты двукосся, якія выкарыстоўваюцца ў некаторых мовах, якія падтрымліваюцца. Уключаны толькі « », " " і ' '. Некаторыя шрыфты будуць адлюстроўваць акцэнт (0x60) і апостраф (0x27) як такую ж пару арыентаваных адзінарных двукоссяў (гл. Двукосьсе), але гэта ня лічыцца часткай сучаснага стандарту.

Былі закадзіраваны толькі тры лічбы ў верхнім індэксе: `²` у 0xB2, `³` у 0xB3 і `¹` у 0xB9, бязь верхняга індэксу 0 і лічбаў 4–9. Акрамя таго, ні адна лічба ў ніжніх індэксах не была закадзіравана. Абыходным шляхам было б выкарыстоўваць фарматаваньне тэксту для лічбаў, якія не ахопліваюцца гэтым стандартам.

### Знак эўра

Знак эўра ўпершыню быў прадстаўлены грамадскасьці 12 сьнежня 1996 году З-за таго, што гэты набор сымбаляў быў уведзены ў 1987 годзе, ён не ўключае знак эўра. Пазьнейшыя наборы сымбаляў, падобныя на ISO/IEC 8859-1, уключаюць знак эўра, напрыклад Windows-1252 і ISO/IEC 8859-15 .

## Гісторыя

ISO 8859-1 быў заснаваны на шматнацыянальным наборы сымбаляў (па-ангельску: *Multinational Character Set*, MCS), які выкарыстоўваўся Digital Equipment Corporation (DEC) у папулярным тэрмінале VT220 у 1983 годзе. Ён быў распрацаваны Эўрапейскай асацыяцыяй вытворцаў камп'ютэраў (ECMA) і апублікаваны ў сакавіку 1985 году як ECMA-94 , пад якой назвай ён часам вядомы да гэтага часу. Другое выданне ECMA-94 (чэрвень 1986) дадаткова ўключала ISO 8859-2, ISO 8859-3 і ISO 8859-4 як частку спэцыфікацыі.

Арыгінальны праект ISO 8859-1 разьмясьціў францускія *Œ* і *œ* у кодах 215 (0xD7) і 247 (0xF7), як і ў MCS. Аднак дэлегат з Францыі, які ня быў ні лінгвістам, ні тыпографам, памылкова заявіў, што гэта не самастойныя францускія літары, а простыя лігатуры (напрыклад, *ﬁ* або *ﬂ* ), падтрыманыя камандай дэлегатаў ад выдавецкай кампаніі Bull, якая рэгулярна не друкавала французскую мову з *Œ/œ* у сваім хатнім стылі ў той час. Англамоўны дэлегат з Канады настойваў на захаваньні *Œ/œ,* але атрымаў адмову ад францускага дэлегата і каманды з Bull. Неўзабаве па прапанове нямецкай дэлегацыі гэтыя кодавыя пункты былі запоўнены знакамі × і ÷. Падтрымка францускай мовы яшчэ больш скарацілася, калі зноў было памылкова сказана, што літара *ÿ* «не француская», што прывяло да адсутнасьці вялікай *Ÿ* . На самой справе літара *ÿ* сустракаецца ў шэрагу францускіх уласных імёнаў, а вялікая літара выкарыстоўваецца ў слоўніках і энцыкляпэдыях. Гэтыя сымбалі былі дададзены ў ISO/IEC 8859-15:1999 . BraSCII адпавядае першапачатковаму праекту.

У 1985 годзе Commodore прыняў ECMA-94 для сваёй новай апэрацыйнай сыстэмы AmigaOS . Матрычны прынтэр Seikosha MP-1300AI, які выкарыстоўваецца з Amiga 1000, уключыў гэтую кадыроўку.

У 1990 годзе першая вэрсія Unicode выкарыстоўвала коды ISO-8859-1 у якасьці першых 256 кодаў Unicode.

У 1992 годзе IANA зарэгістравала табліцу адпаведнікаў сымбаляў **ISO\_8859-1:1987**, больш вядомую пад пажаданай назвай MIME **ISO-8859-1** (зьвярніце ўвагу на дадатковы злучок над ISO 8859-1), надмноства ISO 8859-1, для выкарыстаньня ў Інтэрнэце . Гэтая табліца прызначае кантрольныя коды C0 і C1 непрызначаным значэньням кода, такім чынам, забясьпечвае 256 сымбаляў праз кожнае магчымае 8-бітнае значэньне.

## Макет кодавай старонкі

|  | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | A | B | C | D | E | F |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 0x |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| 1x |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| 2x | SP | ! | " | # | $ | % | & | ’ | ( | ) | \* | + | , | - | . | / |
| 3x | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | : | ; | < | = | > | ? |
| 4x | @ | A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O |
| 5x | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z | [ | \ | ] | ^ | \_ |
| 6x |  | a | b | c | d | e | f | g | h | i | j | k | l | m | n | o |
| 7x | p | q | r | s | t | u | v | w | x | y | z | { | | | } | ~ |  |
| 8x |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| 9x |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Ax | NBSP | ¡ | ¢ | £ | ¤ | ¥ | ¦ | § | ¨ | © | ª | « | ¬ |  | ® | ¯ |
| Bx | ° | ± | ² | ³ | ´ | µ | ¶ | · | ¸ | ¹ | º | » | ¼ | ½ | ¾ | ¿ |
| Cx | À | Á | Â | Ã | Ä | Å | Æ | Ç | È | É | Ê | Ë | Ì | Í | Î | Ï |
| Dx | Ð | Ñ | Ò | Ó | Ô | Õ | Ö | × | Ø | Ù | Ú | Û | Ü | Ý | Þ | ß |
| Ex | à | á | â | ã | ä | å | æ | ç | è | é | ê | ë | ì | í | î | ï |
| Fx | ð | ñ | ò | ó | ô | õ | ö | ÷ | ø | ù | ú | û | ü | ý | þ | ÿ |

## Падобныя наборы сымбаляў

### ISO/IEC 8859-15

ISO/IEC 8859-15 быў распрацаваны ў 1999 годзе як абнаўленьне ISO/IEC 8859-1. Ён зьмяшчае некаторыя сымбалі для францускага і фінскага тэксту і знак эўра, якія адсутнічаюць у ISO/IEC 8859-1. Гэта патрабавала выдаленьня некаторых сымбаляў, якія рэдка выкарыстоўваюцца, з ISO/IEC 8859-1, у тым ліку сымбалі дробаў і дыякрытычныя знакаў бязь літар: ¤, ¦, ¨, ´, ¸, ¼, ½ і ¾ . Па іроніі лёсу, тры з новых дададзеных сымбаляў ( Œ, œ і Ÿ ) ужо прысутнічалі ў шматнацыянальным наборы сімвалаў DEC 1983 году (MCS), папярэдніку ISO/IEC 8859-1 (1987). Паколькі іх зыходныя кодавыя кропкі цяпер паўторна выкарыстоўваліся для іншых мэтаў, сымбалі павінны быць паўторна ўведзены ў іншых, менш лягічных кодавых пазыцыях.

ISO-IR-204, менш значная мадыфікацыя (так званая **кодавая старонка 61235** ад FreeDOS), быў зарэгістраваны ў 1998 годзе, зьмяніўшы ISO-8859-1 шляхам замены унівэрсальнага знака валюты (¤) на знак эўра (такая ж замена зробленая ў ISO-8859-15).

### Windows-1252

Папулярны набор сымбаляў Windows-1252 дадае ўсе сымбалі, якіх не хапае і якія прадугледжаныя ISO/IEC 8859-15, а таксама шэраг друкарскіх сымбаляў, замяняючы элемэнты кіравання C1, якія рэдка выкарыстоўваюцца, у дыяпазоне ад 128 да 159 ( шаснаццатковае ад 80 да 9F). Часам тэкст Windows-1252 памылкова пазначаецца як ISO-8859-1. Агульным вынікам было тое, што ўсе двукосьсі і апострафы (утвораныя «разумнымі двукоссямі» ў праграмах апрацоўкі тэкстаў) замяняліся пытальнікамі або квадратамі ў апэрацыйных сістэмах, якія не належаць да Windows, што ўскладняла чытаньне тэксту. Многія вэб-браўзеры і кліенты электроннай пошты будуць інтэрпрэтаваць коды кіравання ISO-8859-1 як сымбалі Windows-1252, і гэтыя паводзіны пазней былі стандартызаваныя ў HTML5 .

### Mac Roman

Кампутар Apple Macintosh прадставіў кадоўку сымбаляў пад назвай Mac Roman у 1984 годзе. Ён быў прызначаны для заходнеэўрапейскага настольнага выдавецтва . Гэта надмноства ASCII і мае большасьць знакаў, якія маюцца ў ISO-8859-1, і ўсе дадатковыя сымбалі з Windows-1252, але ў зусім іншым месцы. Некалькі друкаваных сымбаляў у ISO/IEC 8859-1, але ня ў гэтым наборы, часта зьяўляюцца крыніцай праблем пры рэдагаваньні тэксту на вэб-сайтах з выкарыстаньнем старых браўзераў Macintosh, уключаючы апошнюю версію Internet Explorer для Mac .

### Іншае

DOS мае кодавую старонку 850, якая зьмяшчае ўсе друкаваныя сымбалі, якія ёсьць у ISO-8859-1, хаця і ў зусім іншым размяшчэньні, а таксама найбольш распаўсюджаныя графічныя сымбалі з кодавай старонкі 437 .

Паміж 1989 і 2015 гадамі кампанія Hewlett-Packard выкарыстоўвала іншы набор стандарта ISO-8859-1 на многіх сваіх калькулятарах. Гэты запатэнтаваны набор сымбаляў часам таксама называлі проста "ECMA-94". HP таксама мае кодавую старонку 1053, якая дадае сярэдняе адценьне (▒, U+2592) у 0x7F.

Некалькі кодавых старонак EBCDIC былі спэцыяльна распрацаваны, каб мець той жа набор сымбаляў, што і ISO-8859-1, каб дазволіць лёгкае пераўтварэньне паміж імі.

## Глядзіце таксама

* Юнікод

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* ISO/IEC 8859-1:1998
* Стандарт ECMA-94: 8-бітныя аднабайтавыя наборы графічных знакаў — Лацінскія алфавіты ад № 1 да № 4 *2-е выданне (чэрвень 1986 г.)*
* ISO-IR 100, частка лацінскага алфавіту No.1 *(1 лютага 1986 г.)*
* База даных літар
*