# Забарона летувіскага друку

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Афіцыйны загад Аляксандра II на летувіскай мове, але кірылічным альфабэтам (налева) і загад Мураўёва-вешальніка аб забароне друкаваць летувіскія кнігі «польскімі літарамі» (направа) |

**Забаро́на жамо́йцкага (летуві́скага) дру́ку лаці́нскімі («польскімі») лі́тарамі** (лет. *spaudos draudimas*) — частковы захад, які выкарыстоўвалі ўлады Расейскай імпэрыі дзеля зьмяншэньня ўплыву польскай і літоўскай шляхты (і, увогуле, усякага нерасейскага ўплыву) на Жамойці ў другой палове XIX стагодзьдзя.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Летувіскія кнігі, афіцыйна (з дазволу расейскай цэнзуры) надрукаваная летувіскай лацінкай у Казані (1882 год) і Вільні (1895 год) |

У час здушэньня нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) расейскі начальнік «Паўночна-Заходняга краю» Мураўёў-вешальнік ужыў захады да падтрымкі і прапаганды жамойцкай (летувіскай) мовы: 1 лютага 1864 году ў сваім цыркуляры ён дазволіў «*незалежна ад расейскай мовы навучаньне мове жамойцкай як мясцовай гаворцы, а таксама і катэхізму на гэтай мове*», а 5 лютага 1865 году выдаў загад «*прапанаваць біскупу Валанчэўскаму, пад асабістым яго назіраньнем неадкладна распарадзіцца складаньнем зборніка або перакладу на жамойцкую мову пропаведзяў Бялабрэскага і Філіпецкага*». Напярэдадні паўстаньня ў 1862 годзе ў прадстаўленьні папячыцеля Віленскай навучальнай акругі Аляксандра Шырынскага-Шыхматава(ru) да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі Аляксандра Галаўніна(ru) адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна летувіская Ковенская губэрня) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы (ліцьвіны) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не русіфікаваць іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім русіфікаваць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. |  |
|  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| «Расейскі лемантар зь перакладам словаў і фразаў на жамойцкую мову» (1861 год) і «Жамойцка-літоўскі буквар», выдадзены ў 1864 годзе на загад Мураўёва-вешальніка |

Раней, у 1861 годзе Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў афіцыйна паведамляў генэрал-губэрнатару Ўладзімеру Назімаву(ru), што большасьць сельскага насельніцтва Ковенскай губэрні размаўляюць па-жамойцку, а большасьць сельскага насельніцтва Віленскай, Гарадзенскай і Менскай губэрніяў — па-беларуску. Адпаведна, у народных вучэльнях дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам літоўская і летувіская мовы (рас. *литовский язык*) у гэтым дакумэнце не ўпаміналіся:

>
> Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі.
>
>
>

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Праграмы выкладаньня летувіскай мовы ў Панявескай настаўніцкай сэмінарыі: рас. *«Программа преподавания жмудского языка»* (налева), рас. *«Программа жмудско-литовского языка»* (направа) |

Папулярная дзеля доваду русіфікацыі летувісаў выява табліцы з расейскім тэкстам: «*Говорить по-литовски строго воспрещается*», тым часам такая шыльда вісела ў Зьдзецельскай валасной управе да 1885 году і нібы тычылася ня некалькіх тысячаў беларускаймоўных жыхароў воласьці, а толькі 293 асобаў з роднай летувіскай мовай (паводле перапісу 1897 году)
Па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады пачалі актыўна падтрымліваць летувіскі нацыянальны рух (усе дзеячы якога паходзілі з Жамойці, прытым у яе цяперашніх афіцыйных летувіскіх межах) у супрацьвагу моцным пазыцыям польскага руху за адраджэньне Рэчы Паспалітай. Імпэрскі ўрад пачаў заахвочваць жамойцкія (летувіскія) асьвету і друк, жамойцкую (летувіскую) мову зрабілі мовай навучаньня ў Мар’ямпальскай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Гэтую мову таксама выкладалі ў Сейненскай і Сувалкаўскай гімназіях. Акруговы інспэктар Мікалай Новікаў, які займаўся ўладкаваньнем школаў у Ковенскай губэрні, 25 жніўня 1864 году пісаў папячыцелю Віленскай навучальнай акругі Івану Карнілаву(ru): «*Гэтая сумесь гаворкі дае надзею на магчымасьць стварыць на развалінах розных гаворак расейскую і жамойцкую мовы*», а 11 верасьня таго ж году — «*Дазволю сабе ня першы раз паўтарыць, што сапраўдны стан літоўскай мовы ў Ковенскай губэрні дапускае магчымасьць і ўзнавіць яе з развалінаў, і на гэтых развалінах стварыць хоць-якую іншую мову*». 7 лютага 1869 году віленскі архіяпіскап Макары (Булгакаў)(ru) пісаў да обэр-пракурора Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы) «*Адны мы, расейцы, мусім клапаціцца не пра тое, каб русіфікаваць літоўцаў, а пра тое, каб захаваць і распрацоўваць іх мову, даць ім граматыку і слоўнік іх мовы і праз тое спрыяць падтрыманьню іх нацыянальнасьці…*». Выдадзеная ў 1869 годзе кніга «Апошняе слова пра польскае пытаньне ў Расеі», якая апісвала захады дзеля абмаскаленьня колішняга Вялікага Княства Літоўскага, вызначала ў «Заходнім краі» наступныя тры «народнасьці»: жмудзінаў, якіх прапаноўвалася ніяк не русіфікаваць і ўсяляк падтрымліваць («*калі яны пачнуць паважаць расейцаў, яны стануць цалкам адданымі нам і мы ўсё наступнае стагодзьдзе можам быць пэўнымі ў іх адданасьці*»); беларусаў, якія «*людзі чыста расейскія, але… стаяць на найніжэйшай ступені разьвіцьця, таму ў палітычных дачыненьнях абсалютна нікчэмныя; яны будуць рабіць тое, што прымусяць абставіны*»; трэцяя жа «народнасьць» у кнізе не называлася паводле імя, адзначалася толькі, што яна насяляе Гарадзенскую, большую частку Віленскай і Менскай губэрняў і што, калі жмудзінаў і беларусаў можна прывязаць да Расеі, то гэтая трэцяя «народнасьць» ёсьць напраўду вельмі небясьпечнай праз сваю гістарычную варожасьць да «маскалёў». У 1885 годзе ў расейскай прэсе асьвятлялася наведваньне летувіскіх вучэльняў Ковенскай губэрні генэрал-губэрнатарам Іванам Каханавам(ru), калі той заахвочваў мясцовае насельніцта да летувіскай (жамойцкай) мовы, у тым ліку загадаў хлопчыку чытаць малітву «Ойча наш» па-летувіску: «*ты ліцьвін, дык навошта молісься па-польску, а не на сваёй мове?*» (рас. *«ты литвин, так зачем же молишься по-польски, а не на своем языке?»*).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Летувіскі малітоўнік, надрукаваны лацінкай да забароны (налева) і кірыліцай па забароне (направа) |

6 (18) верасьня 1865 году генэрал-губэрнатар «Паўночна-Заходняга краю» Канстанцін Каўфман забараніў друкаваньне жамойцкіх выданьняў лацінскімі літарамі. Гэты захад прывёў да ўзьнікненьня руху кніганошаў, якія перасьледаваліся расейскімі ўладамі. За 1889—1904 гады было канфіскавана 234 тыс. асобнікаў перавезеных з суседняе Прусіі выданьняў лацінскімі літарамі. Агулам за час дзеяньня забароны за яе парушэньне было затрымана 3047 чалавек, частка зь іх некалькі разоў. Звыш 160 чалавек былі высланыя з месцаў пражываньня, а каля 40 чалавек былі пакараныя рознымі тэрмінамі турэмнага зьняволеньня.

7 траўня 1904 году расейскія ўлады афіцыйна скасавалі забарону на летувіскі друк лацінскім альфабэтам. Цяпер гэты дзень у Летуве адзначаецца як «Дзень вяртаньня друку, мовы й кнігі» (лет. *Spaudos atgavimo, kalbos ir knygos diena*).

## Заўвагі

## Крыніцы