# Дзэн

Энсо — сымбаль дзэн-будызму
**Дзэн** (ад яп. 禅; санскр. ध्यान *дг’я́на*, кіт. 禪 *чань*, кар. 선 *сŏн*) — кірунак будызму традыцыі Магаяны, якая зарадзіўся ў Кітаі ў V—VI стагодзьдзях пад вялікім уплывам даасізму і атрымаў распаўсюджаньне на Далёкім Усходзе, то бок у Віетнаме, Кітаі, Карэі і Японіі. У шырокім сэнсе *дзэн* — гэта школа містычнага сузіраньня або вучэньне пра асьвету, якое зьявілася на аснове будыйскага містыцызму. У больш вузкім сэнсе *дзэн* разумеецца як кірунак менавіта японскага будызму, што мае сваю нацыянальную спэцыфіку і быў прыўнесены ў Японію з Кітаю ў XII стагодзьдзі. Акрамя таго , пад дзэн разумеюць практыку дзэнскіх школаў, якая таксама вызначалася паняткам «дг’яна» і якая зьяўляецца найбольш важнай часткай будыйскай практыкі.

Вучэньне дзэн прыйшло з Індыі ў Кітай, куды яго прынёс Бадгідгарма і атрымала далейшае распаўсюджваньне на Далёкім Усходзе, то бок на тэрыторыі сучаснага Кітаю, Віетнаму, Карэі і Японіі. Традыцыі кітайскага чань, японскага дзэн, віетнамскага тгіен і карэйскага сон разьвіваліся шмат у чым самастойна і цяпер, захоўваючы адзіную сутнасьць, набылі свае характэрныя рысы ў вучэньні і стылі практыкі . Японскі дзэн прадстаўлены некалькімі школамі: рындзай, абаку, фуку і сато. Японскім дзэн належыць каля 20% будыйскіх храмаў у Японіі.

## Гісторыя

### Чань-будызм

Хуйке, які падае руку Бадгідгарме, малюнак Сэсю (1496).
Дзэн-будызм, ці як па-кітайску яго называюць чань-будызм, як мы яго ведаем сёньня, зьяўляецца вынікам доўгай гісторыі са шматлікімі зьменамі і ўмоўнымі фактарамі. Кожны пэрыяд меў розныя тыпы дзэну, некаторыя зь якіх заставаліся ўплывовымі, а іншыя зьнікалі. Гісторыя чань у Кітаі падзяляецца на розныя пэрыяды рознымі навукоўцамі, якія звычайна адрозьніваюць клясычную фазу і постклясычны пэрыяд.

Калі будызм прыйшоў у Кітай з Гандгары (сучасны Аўганістан) і Індыі, ён першапачаткова быў адаптаваны да кітайскае культуры і разуменьня. Будызм падвяргаўся ўплыву канфуцыянцаў і даасістаў. Даоская тэрміналёгія выкарыстоўвалася з мэтай выражэньня будысцкіх дактрынаў у найстарэйшых перакладах будыйскіх тэкстаў, не зважаючы на тое, што паўсталы будызм павінен быў канкураваць з даасізмам і канфуцыянствам. Першымі ж прыхільнікамі будызму ў Кітаі сталіся даасісты. Яны запазычылі будысцкія мэдытацыйныя мэтады і спалучылі іх зь існай даоскай мэдытацыяй. Прадстаўнікі раньняга кітайскага будызму, як то Сэнчжао і Дао-Шэн, былі пад глыбокім уплывам даоскіх асноўных твораў Лао-Цзы і Чжуан-Цзы.

### Тыен

Тыенскі манастыр у Віетнаме.
У канцы VI стагодзьдзя ў Віетнам прыбыў Вінітаручы, вучань Сэн-Цаня, і заснаваў першую школу тыен. Далейшае разьвіцьцё віетнамскага тыен зьвязваюць з школай У Яньтуна, былога вучня Байчжана Хуай-хая, і школай Тхао Д’юнга. Апошняя школа была заснаваная імпэратарам Лі Тхань-тонгам. Крыху раней, у 968 годзе, тыен стаў дзяржаўнай ідэалёгіяй краіны і ў далейшым згуляў важную ролю ў ейнай гісторыі. Пазьней у Віетнаме зьявілася школа чуклам, заснаваная імпэратарам Чан Нян-тонгам і, якая ня мела аналягу ў Кітаі.

У XVII стагодзьдзі школу чанская школа Лінь-цзы зьявілася ў Віетнаме, дзе атрымала назву Лам-Тэ. Яна зьмяшала ў сябе філязофію чань і ідэю «чыстай краіны». Лам-Тэ застаецца самым вялікім манаскім ордэнам у краіне і па сёньня. Сучасны віетнамскі тыен знаходзіцца пад уплывам будысцкага мадэрнізму. Віетнамскі тыён ёсьць эклектычным і ўключае ў сябе шматлікія практыкі, як то дыхальная мэдытацыя, ніянфа, мантра, узьдзеяньне Тэравады, сьпевы, дэклямацыя сутры і актыўны актывізм будызму.

### Сон-будызм

Дзэн паступова трапіў у Карэю ў пэрыяд позьняга Сілы, то бок з VII па IX стагодзьдзі, калі карэйскія манахі пачалі выпраўляцца ў Кітай, каб вывучыць папулярную на той момант традыцыю чаня Мазу-Даоі, і вярталіся дадому, пашыраючы тут школы чаню, які ў Карэі атрымаў назву сон. Першапачаткова былі створаныя дзевяць школаў сон-будызму, якія былі вядомыя як «дзевяць горных школаў».

Сон атрымаў найбольш значны імпульс і кансалідацыю ў XII стагодзьдзі ад кар’ёскага манаха Боджа Джынула, які лічыцца самай уплывовай фігурай у станаўленні сьпелай сонскай школы. Ён заснаваў ордэн джогі, які застаецца самай вялікай школай сон-будызму ў Карэі сёньня. Джынул заснаваў храм Сунгуан-са як новы цэнтар вывучэньня і практыкі сону. Таксама, ён напісаў шматлікія працы па сон-будызьме, распрацаваўшы ўсебаковую сыстэму думкі і практыкі вучэньня. Супернічаючы з «кананічнымі» будыйскімі школамі, сон паступова набіраў папулярнасьць. Аднак падчас панаваньня дынастыі Чосан, якая сымпатызавала нэаканфуцыанству, будызм страціў у Карэі сваю галоўную ролю. Манахам быў прад’яўлены шэраг жорсткіх абмежаваньняў, напрыклад абмежаваньне на наведваньне гарадоў, а лік іхных манастыроў і колькасьць духавенства значна скараціліся. Пэрыяд японскай акупацыі таксама прынёс шматлікія мадэрнісцкія ідэі і зьмены ў карэйскі сон-будызм. Некаторыя манахі перанялі японскую практыку шлюбу і стварэньня сем’яў, іншыя, напрыклад, юнсон, працавалі, каб супрацьстаяць японскае акупацыі. Сёньня самая вялікая школа сона — чоге, прытрымліваецца цэлібату ў дачынэньні да манахаў, а другая паводле велічыні школа дэега, якая дазваляецца сьвятарам абірацца шлюбам.

Пасьля расколу Карэі на КНДР на поўначы і Рэспубліку Карэя на поўдні, у Паўночнай Карэі рэлігійная практыка была здушаная, у той час як у Рэспубліцы Карэя будызм пачаў канкураваць з хрысьціянствам.

### Японскі дзэн

Храм Соджы школы сато, які месьціцца ў Якагаме.
Дзэн зьявіўся ў Японіі ў якасьці асобнай школы да пачатку XII стагодзьдзя, калі манах Эйсай не выправіўся ў Кітай, дзе вывучаў практыку школы Лінь-цзы. Празь дзесяцігодзьдзі Нанпа Сом’ё таксама вывучаў вучэньні Лінь-цзы ў Кітаі, перш чым заснаваць японскі ордэн атакан, самы ўплывовы і адзіны ацалелы ордэн, які базуецца на напрамку рындзай дзэну ў Японіі. У 1215 годзе Догэн, малодшы сучасьнік Эйсая, падарожнічаў у Кітай, дзе стаў вучнем майстра Руджынга. Пасьля вяртаньня Догэн заснаваў школу сато, японская школа, якая базуецца на ідэях і ўяўленьнях школы цаодун.

У сучаснай Японіі ўснуюць тры традыцыйныя школы дзэну, як то сато (яп. 曹洞), рындзай (яп. 臨済) і абаку (яп. 黃檗). Самай вялікай зь іх ёсьць сато, а самай маленькай — абаку. Рындзай знаходзіцца прыкладна паміж імі. Гэтыя школы дадаткова падзяляюцца на розныя кірункі з адзіным галаўным храмам. Гэтак існуюць два галоўныя храмамі сато, чатырнаццаць галоўных храмаў рындзай і адзіны галоўны храм абаку.

## Крыніцы

## Літаратура

* *Fowler, Merv* Zen Buddhism: Beliefs and Practices. — Sussex Academic Press, 2005. — ISBN 978-1-902210-42-1
* *Dumoulin, Heinrich* Zen Buddhism: A History. Volume 1: India and China. — World Wisdom Books, 2005. — ISBN 978-0-941532-89-1

## Вонкавыя спасылкі

* Дзэн. Сайт прысьвечаны дзэн  (анг.).
* Хто ёсьць хто ў дзэне  (анг.).
* Слоўнік японскіх дзэн-тэрмінаў  (анг.).
* Віртуальная бібліятэка дзэн-будызму  (анг.).