# Беларуская фанэтыка

**Фанэты́чная сыстэ́ма белару́скае мо́вы** — гукавы лад беларускае літаратурнае мовы.

## Апісаньне

Фанэтычная сыстэма сучаснай беларускай мовы складаецца прынамсі з 44 гукаў: 5 галосных і 39 зычных, зычныя пры гэтым таксама могуць быць гемінаванымі. Не існуе дакладнае згоды наконт колькасьці гукаў у беларускай мове: так, напрыклад, паводле іншых дасьледаваньняў беларуская мова можа ўлучаць 6 галосных і 39 зычных гукаў, часам у склад асноўнага гукавага складу ўключаюць толькі 32 зычныя, тады як астатнія 7 адзначаюць у якасьці рэдкіх.

Шматлікія з зычных могуць утвараць пары, якія адрозьніваюцца толькі паводле прыкметы паляталізацыі (цьвёрдыя і мяккія, для пазначэньня мяккасьці апошніх у IPA выкарыстоўваецца сымбаль ʲ). У некаторых з такіх параў месца артыкуляцыі дадаткова зьмяняецца (гл. ніжэй). Разам з гэтым існуюць няпарныя зычныя, якія ня маюць сваіх паляталізаваных параў.

Націск у беларускай мове зьяўляецца вольным (можа падаць на любы склад у слове ў адрозьненьне ад, напрыклад, шэрагу іншых славянскіх моваў, дзе ён замацаваны на пэўным складзе паводле ягонай пазыцыі) і рухомым (можа мяняць пазыцыю ў межах аднае словазьменнае парадыгмы).

### Адметныя рысы

З прычыны таго, што беларуская мова ўваходзіць у склад усходнеславянскіх моваў, фанэтыка беларускае мовы досыць падобная на расейскую і ўкраінскую. Асноўныя адрозьненьні ад фанэтыкаў гэтых моваў заключаюцца ў наступным:

* **Аканьне** — зьліцьцё ненаціскнога /o/ (этымалягічнага ўсходнеславянскага *\*о*) з гукам /a/. У адрозьненьне ад аканьня на ўзор вымаўленьня ў расейскай мове, у беларускай мове аканьне рэалізоўваецца ў якасьці неагубленага галоснага пярэдняга шэрагу ніжняга ўздыму — [a] (у тым ліку й пасьля мяккі зычных і ёту (/j/)). Варта адзначыць, што ва ўкраінскай мове падобнага зьліцьця гукаў не адбываецца навогул.
* Адсутнасьць **і́каньня**. Як і ва ўкраінскай (але ў адрозьненьне ад расейскай), у беларускай мове адсутнічае зьява зьліцьця ненаціскнога /e/ ды /i/, адсутнічае зьліцьцё ненаціскнога /a ~ o/ з гукам /i/ пасьля мяккіх зычных.
* У адрозьненьне ад вымаўленьня ў расейскай мове, пасьля /j/ адсутнічае падкрэсьлены падзел у вымаўленьні ётаваных /ja/, /jo/, /je/, /ji/.
* **Цеканьне**, **дзеканьне** — пераход старажытнаўсходнеславянскіх /tʲ/,/dʲ/ (этымалягічна *т’*, *д’*) у мяккія афрыкаты [tsʲ], [dzʲ] (на пісьме пазначаюцца як *ць*, *дзь* або *ц*/*дз* з наступнай мяккай галоснай). Трэба адзначыць, што большая частка носьбітаў расейскае мовы падобным чынам рэалізоўвае /tʲ/,/dʲ/, аднак гэтая асаблівасьць пісьмова не пазначаецца.
* Моцная паляталізацыя гукаў /sʲ/, /zʲ/.
* Усе постальвэалярныя зычныя зьяўляюцца цьвёрдымі (выступаюць як рэтрафлексныя зычныя), тады як ва ўкраінскай і расейскай яны могуць зьяўляцца мяккімі.
* Ацьвярдзеньне зычнага /rʲ/ (этымалягічна ўсходнеславянскага *\*р’*) і ў выніку гэтага яго зьліцьцё з гукам /r/.
* У адрозьненьне ад расейскай, этымалягічныя *в* (/v/; звычайна ў канцы словаў, між галоснай ды іншай зычнай, перад ётам, г.д.) і *л* (/l/) у шэрагу пазыцыяў перайшлі ў [w].
* Практычна поўнае аглушэньне звонкіх зычных у канцы словаў, якое не адлюстроўваецца на пісьме (*зуб*, *дождж*). Скасоўваецца пры словазьмене (*зубоў*, *дажджоў*).
* Шырока распаўсюджаная рэгрэсіўная асыміляцыя паводле мяккасьці, якая ўзьдзейнічае на ўсе сьвісьцячыя перад любым мяккім зычным (акрамя заднеязычных): напрыклад, *бязь сьмеху*, дзе мяккае *м* памякчае папярэдняе *с*, якое, у сваю чаргу, памякчае папярэдняе *з*. Амаль поўнасьцю не адлюстроўваецца ў акадэмічнай правапіснай норме.

Артаграфія беларускае мовы зьяўляецца фанэматычнай, праз што большая частка вышэйпералічаных асаблівасьцяў пазначаецца ў пісьмовасьці.

### Гукі

* **Галосныя**:

| Літара | пазначэньне ў IPA | Тып | Прыклад |
| --- | --- | --- | --- |
| і | /i/ | Неагублены галосны пярэдняга шэрагу верхняга ўздыму | л**і**ст |
| э | /ɛ/ | Неагублены галосны пярэдняга шэрагу сярэдне-ніжняга ўздыму | г**э**ты |
| ы | [ɨ] | Неагублены галосны сярэдняга шэрагу верхняга ўздыму | м**ы**ш |
| а | /a/ | Неагублены галосны пярэдняга шэрагу ніжняга ўздыму | к**а**т |
| у | /u/ | Агублены галосны задняга шэрагу верхняга ўздыму | ш**у**м |
| о | /ɔ/ | Агублены галосны задняга шэрагу сярэдне-ніжняга ўздыму | к**о**т |

Гук [ɨ] не зьяўляецца асобным гукам, ён зьяўляецца аляфонам /i/ і ўзьнікае пасьля непаляталізаваных зычных.

* **Зычныя**:

|  | Губныя | Зубныя/Альвэалярныя | Постальвэалярныя | Заднеязычныя |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| цьвёрдыя | мяккія | цьвёрдыя | мяккія | мяккія | цьвёрдыя |
| Насавыя | m | mʲ | n̪ | n̪ʲ |  |   |   |
| Выбухныя | p b | pʲ bʲ | t̪ d̪ |  |  | kʲ (ɡʲ) | k (ɡ) |
| Афрыкаты |  |  | t̪s̪ d̪z̪ | t̪s̪ʲ d̪z̪ʲ | tʃ dʒ |  |  |
| Фрыкатыўныя | f v | fʲ vʲ | s z | sʲ zʲ | ʃ ʒ | xʲ ɣʲ | x ɣ |
| Дрыжачы |  |  | r |  |  |  |  |
| Апраксыманты |  |  | l̪ | l̪ʲ |   | j | (w) |

Гукі /ɡ/ ды /ɡʲ/ зьяўляюцца рэдкімі і сустракаюцца толькі ў запазычаных словах (*цэгла*, *ганак*, *гузік*, *гандаль*, *нягеглы* і г.д., а таксама амаль усе словы заходнеэўрапейскага паходжаньня зь літарай g). Звычайна ў артаграфіі (акадэмічны, клясычны правапісы) гэты гук не адрозьніваецца ад /ɣ/, /ɣʲ/ (якія пазначаюцца літарай Гг), аднак клясычны правапіс дапускае пазначэньне гукаў /ɡ/ ды /ɡʲ/ літарай Ґґ.

У канцы складаў гук /v/ пераходзіць у гук [w] ([u̯], утвараючы дыфтонгі). Таксама ў гук [w] можа пераходзіць гук /l/ (напрыклад, праславянскае *\*vьlkъ* > *воўк*).

У беларускай мове існуюць гемінаваныя зычныя (гл. вышэй), што пазначаецца падваеньнем зычнай на пісьме. Напрыклад:

* падаро**жж**а [padaˈrɔʒ:a]
* **зьзя*ць [zʲ:atsʲ]
* стаго**дзьдзе* [staˈɣɔdzʲ:e]
* каха**ньне* [kaˈxanʲ:e]
* ра**сься*чы [raˈsʲ:atʃɨ]
* ліхале**цьце* [lʲixaˈlʲetsʲ:e]
* сярэдняве**чч**а [sʲarɛdnʲaˈvʲetʃ:a].

### Артыкуляцыя

Агульнымі рысы артыкуляцыйнай базы беларускае мовы зьяўляюцца агульная ненапружанасьць пры гукаўтварэньні, моцнае памякчэньне (паляталізацыя) адных зычных і цьвёрдасьць (вэлярызацыя) іншых.

Серад прынцыпаў агульнае ненапружанасьці адзначаюцца замена губна-губнога [в] *у пэўных месцах* на губна-губны [ў] і цьвёрдае вымаўленьне губных у канцы словаў і перад зычнымі ў пазыцыях, дзе ў іншых усходнеславянскіх мовах ім звычайна этымалягічна адпавядае мяккі (прыкладам, *сем*, *дроб*, *сям'я*). Ненапружанасьць кончыка языка пры памякчэньні зубных [д], [т] ператварае іх у мяккія змычна-шчылінныя [дз'] і [ц'] адпаведна.

Пераважная колькасьць гукаў утвараецца ў цэнтры ротавай поласьці пры высокім агульным уздыме языка, самая актыўная частка яго — сярэдняя. У задняй частцы ротавай поласьці ўтвараецца нязначная колькасьць гукаў.

У параўнаньні з фанэтыкамі іншых моваў беларуская вылучаецца наяўнасьцю вялікае колькасьці мяккіх зычных. Пры ўтварэньні большасьці мяккіх зычных кончык языка ўздымаецца да паднябеньня, што стварае ўражаньне іх асаблівай мяккасьці (напрыклад, палятальныя [з'] і інш.). Разам з гэтым адзначаецца тэндэнцыя да моцнага памякчэньня зычных і вэлярызацыі ўсіх цьвёрдых зычных гукаў.

У адсутнасьці зьявы рэдукцыі галосных (скарачэньня, выпадзеньня) акрэсьліваецца зьява г.зв. «сьпеўнасьці мовы».

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура

* Беларуская мова. — Вышэйшая школа, 1991. — ISBN 5-339-00539-9
* *Mayo, Peter.* Belorussian // The Slavonic Languages / Comrie, Bernard; Corbett, G. G. — London: Routledge, 2002. — ISBN 0-415-28078-8
* *Падлужны.* Фанетыка беларускай літаратурнай мовы. — 1989. — С. 335. — ISBN 5-343-00292-7
* *Sussex, Roland; Cubberly, Paul.* The Slavic Languages. — Cambridge: Cambridge University Press, 2006. — ISBN 0-521-22315-6
* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш.. — 2-е выд., дапрац. і дап.. — Мн.: Выш. школа, 1995. — 334 с. — ISBN 985-06-0075-6
* Беларуская мова: Вучэб. дапам. / Э. Д. Блінава, Н. В. Гаўрош, М. Ц. Кавалёва і інш.; Пад рэд. М. С. Яўневіча. — Мн. : Выш. школа, 1991. ISBN 5-339-00539-9.