# Ліўская мова

|  |
| --- |
| Ліўская мова |
| līvõ kēļ, rāndakēļ |
|  |
|  Ужываецца ў  | Латвіі (колішні арэал) |
|  Рэгіён  | Курзэмэ (паўночнае ўзьбярэжжа) |
|  Колькасьць карыстальнікаў  | 10-30 чал. |
|  Клясыфікацыя  |  Уральская сям’я
 Фіна-вугорская галіна
  Прыбалтыйска-фінская група
 |
|  Афіцыйны статус  |
|  Афіцыйная мова ў  |  —
  |
|  Рэгулюецца  | — |
|  Статус:  | 9 згаслы[d] |
|  Вымерла:  | 2013 |
|  Пісьмо  | лацінскае пісьмо |
|  Коды мовы  |
|  ISO 639-1  | — |
|  ISO 639-2(Б)  |  liv
  |
|  ISO 639-2(Т)  |  liv
  |
|  ISO 639-3  | liv |
|  SIL  |  —
 |

**Лі́ўская мо́ва** (па-ліўску: *līvõ kēļ*) — мова народу ліваў, які жыве на паўночным узьбярэжжы латыскага рэґіёну Курзэмэ. Гістарычна зьяўлялася размоўнай мовай ліваў, але ў цяперашні час амаль не ўжываецца. Цяпер вывучаецца нешматлікімі энтузіястамі на моўных факультэтах ВНУ Латвіі ды Эстоніі.

## Гісторыя зьнікненьня

Большасьць сучасных ліваў зазнала летызацыю (пераход на латыскую мову) і расеізацыю. Сярод 179 ліваў. па стане на 2011 год 92% сваёй роднай мовай назвалі латыскую, 8% — расейскую. Па стане на 2010 год 10 чал. у той ці іншай ступені ведалі ліўскую мову, яшчэ 400 займаліся яе вывучэньнем.

Апошні носьбіт ліўскае мовы, для каго яна была роднай — Віктарс Бэртальдс (лат. *Viktors Bertholds*) — памёр у 2009 годзе.

## Асноўная характарыстыка

Найбліжэйшымі паводле ступені сваяцтва да ліўскае мовы зьяўляюцца эстонская, водзкая, вэпская, карэльская і фінская мовы.

Ліўская мова падзяляецца на два дыялекты:

* Дыялект паўночнага ўзьбярэжжа Курзэмэ (часьцей за ўсё яго і маюць на ўвазе, кажучы пра ліўскую мову)
* Дыялект паўночнага захаду Відзэмэ (вымер у сярэдзіне 19 ст.)

## Пісьмовасьць

Альфабэт ліўскае мовы базуецца на лацінскай аснове і зьмяшчае ў сабе элемэнты латыскага й эстонскага альфабэту. У 2005 годзе былі зацьверджаны правілы ліўскае артаґрафіі.

### Ліўскі альфабэт

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Ā ā | Ä ä | Ǟ ǟ | B b | D d | Ḑ ḑ |
| E e | Ē ē | F f | G g | H h | I i | Ī ī |
| J j | K k | L l | Ļ ļ | M m | N n | Ņ ņ |
| O o | Ō ō | Ȯ ȯ | Ȱ ȱ | Ö ö | Ȫ ȫ | Õ õ |
| Ȭ ȭ | P p | R r | Ŗ ŗ | S s | Š š | T t |
| Ț ț | U u | Ū ū | Y y | Ȳ ȳ | V v | Z z |
| Ž ž |  |

## Гісторыя мовы

Міґраваўшыя ў Прыбалтыку фіна-вугорскія плямёны жылі ў гэтых мясьцінах задоўга да прыходу балта-славянскіх плямёнаў (продкаў сучасных латышоў, летувісаў і латґальцаў). Традыцыйна ў навуцы прынята лічыць, што фіна-вугорскія мовы мелі распаўсюджаньне ў рэґіёне ўжо ў 9000 г. да н. э. Балцкія плямёны, што прыйшлі ў Прыбалтыку з поўдня прыкладна ў 2000—1500 г. да н. э., пачалі доўгі працэс адцясьненьня фіна-вуграў на поўнач Прыбалтыкі і іх асыміляцыі. Нягледзячы на гэта, сьляды былых моваў фіна-вугорскага насельніцтва Латвіі вельмі часта і зараз знаходзяцца ў мясцовай тапаніміцы (асабліва Курзэмэ), а таксама ў якасьці субстрата ў латыскай мове.

## Часта ўжывальныя фразы і словы па-ліўску

| Па-ліўску | Прыкладнае прачытаньне | Па-беларуску |
| --- | --- | --- |
| Tēriņtš! | Тэ:ріньтш! | Вітаю! |
| Jõvvõ sīemnaigõ! | Йыввы сі:эмнайґы! | Смачна есьці! |
| Jõvā ūomõg! | Йыва: у:омыґ! | Добрае раніцы! |
| Jõvā pǟva! | Йыва: пя:ва! | Добры дзень! |
| Tienū! | Тіэну:! | Дзякуй! |
| Vȯndzist Ūdāigastõ! | Вундзіст У:да:йґасты! | Шчасьлівага Новага году! |
| kȭlmä | Кы:лмя | Паміраць |
| ikš | Ікш | Адзін |
| kakš | Какш | Два |
| kuolm | Куолм | Тры |
| nēļa | Нэ:ля | Чатыры |
| vīž | Ві:ж | Пяць |
| kūž | Ку:ж | Шэсьць |
| seis | Сэйс | Сем |
| kōdõks | Ко:дыкс | Восем |
| īdõks | І:дыкс | Дзевяць |
| kim | Кім | Дзесяць |

## Статус

У 1991 годзе латыскі ўрад афіцыйна прызнаў ліўскую мову другой аўтахтоннай (карэннай) мовай нароўні з латыскай.

## Глядзіце таксама

* Вікіпэдыя па-ліўску (Інкубатар)
* Livones.net — сайт, прысьвечаны разьвіцьцю й аднаўленьню ліўскае культуры ды мовы

## Крыніцы