# Ä

|  |
| --- |
| Літара лацінкі A з умляўтам / трэмай |
| Ää |
|  Выява |
| ◄ À Á Â Ã **Ä** Å Æ Ç È ► |
|  Зьвесткі  |
|  Тып  |  пашыраная лацінская літара, альфабэтны;
  |
|  Гук  |  [ɛ], [æ]
  |
|  Назва ў Юнікодзе  | latin capital letter a with diaeresis latin small letter a with diaeresis |
|  Юнікод  |  Ä: U+00C4 ä: U+00E4
  |
|  HTML  |  Ä‎: &#196, &#xc4 ä‎: &#228, &#xe4
  |
|  UTF-16  |  Ä‎: 0xC4 ä‎: 0xE4
  |
|  URL-код  |  Ä: %C3%84 ä: %C3%A4
  |
| Мнэмоніка | `Ä: &Auml ä: &auml` |
| LAΤΕΧ |  Ä: \ddot A ä: \ddot a
  |
| Разьвіцьцё  |
|
* A a +
	+ Ä ä
		- * + - * + - * +

 |
| усе сымбалі · лацінка · кірыліца · грэцкія · дыякрытыкі · валюты · дапамога |

**Ä**, **ä** (**a з умля́ўтам / трэ́май**; курсіў: *Ä ä*) — літара пашыранай лацінкі. Выкарыстоўваецца ў германскіх мовах: нямецкай і швэдзкай, і ў некаторых іншых мовах: фінскай, эстонскай, славацкай, казаскай.

Часьцей за ўсё пазначае гукі [ɛ] або [æ], утвараецца з лацінскай літары **A a** і умляўту альбо трэмы (◌̈).

## Як самастойная літара

Літара **Ä** сустракаецца як самастойная літара ў фінскім, швэдзкім, скольт-саамскім, карэльскім, эстонскім, люксэмбурскім, паўночнафрыскім, сатэрляндзкім, эміліяна-раманьёльскім, ротуманскім, славацкім, татарскім, казаскім, гагавускім, нямецкім і туркмэнскім альфабэтах, дзе яна ўяўляе галосны гук. У фінскай, казаскай, туркмэнскай і татарскай гэта заўсёды [æ]; у швэдзкай і эстонскай рэґіянальныя адрозьненьні, а таксама становішча літары ў слове дапускаюць альбо [æ], альбо [ɛ]. У нямецкай і славацкай мовах **Ä** расшыфроўваецца як [ɛ] (або архаічнае, але правільнае [æ]). У лацінізацыі нанкінскай мандарынскай мовы **Ä** расшыфроўваецца як [ɛ].

У скандынаўскіх краінах галосны гук [æ] першапачаткова запісваўся як «Æ», калі хрысьціянізацыя прывяла да таго, што былыя вікінгі пачалі выкарыстоўваць лацінскі альфабэт прыкладна ў 1100 годзе нашай эры. Літара **Ä** ўзьнікла ў нямецкай, а затым і ў швэдзкай мове ў выніку першапачатковага напісаньня літары E ў AE па-над літарай A, якая з часам спрасьцілася да дзьвюх кропак. У ісьляндзкім, фарэрскім, дацкім і нарвэскім альфабэтах «Æ» па-ранейшаму выкарыстоўваецца замест **Ä**.

Фінская мова выкарыстоўвала швэдзкі альфабэт на працягу 700 гадоў, пакуль Фінляндыя была часткай Швэцыі. Хоць ідэі германскага ўмляўта ў фінскай мове не існуе, фанэма /æ/ існуе. Эстонская мова набыла гэтую літару дзякуючы шырокаму знаёмству зь нямецкай мовай, у тым ліку зь ніжненямецкай на працягу стагодзьдзяў эфэктыўнага кіраваньня прыбалтыйскіх немцаў, і са швэдзкай мовай на працягу 160 гадоў існаваньня Эстоніі ў складзе Швэдзкае імпэрыі да 1721 году.

Літара таксама выкарыстоўваецца ў некаторых альфабэтах цыганскае мовы.

## Казаская мова

У казаскай лацінцы ўзору 2021 году літара **Ä** выкарыстоўваецца для лацінізацыі літары шва (Ә ә). Абазначае гук [æ].

## Нямецкая мова

У нямецкай мове **Ä** уяўляе сабой умляўт-форму [aː] ([a] у кароткім выглядзе), у выніку чаго атрымліваецца [ɛː] (або [eː] для многіх размаўлялых) у выпадку доўгага [aː] і [ɛː] у выпадку кароткага [a]. Па-нямецку літара называецца *Ä* (вымаўляецца як [ɛː]) альбо *Umlaut-A* (умляўт-A).

У нямецкіх слоўніках літара адпавядае A, а ў нямецкіх тэлефонных даведніках літара адпавядае AE. Літара таксама сустракаецца ў некаторых мовах, якія прынялі нямецкія назвы або варыянты напісаньня, але не зьяўляецца часткай альфабэтаў гэтых моваў. Нядаўна яна была ўведзена ў ольстэрска-шатляндзкае пісьмо Адраджэньня.

## Эмільяна-раманьёльскія дыялекты

У эмільяна-раманьёльскіх дыялектах **Ä** выкарыстоўваецца для абазначэньня [æ], які сустракаецца ў некаторых эмільянскіх дыялектах, напрыклад, у балёнскім *bän* [bæŋ] «добры, шчасны» і *žänt* [zæŋt] «людзі».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Вялікая й маленькая літары на сайце Scriptsource.org (анг.)