# Сарыг-югурская мова

|  |
| --- |
| Сарыг-югурская мова |
| yoğïr lar, yoğïr śoz |
|  Ужываецца ў  | Кітаі |
|  Рэгіён  | Сунань-Югурскі аўтаномны павет (правінцыя Ганьсу, Кітай), СУАР (Кітай) |
|  Колькасьць карыстальнікаў  | ад 4 600 да 10 569 чал. |
|  Клясыфікацыя  |  Алтайскія мовы
* Цюрскія мовы
	+ Хакаскія мовы
		- **Сарыг-югурская мова**
 |
|  Афіцыйны статус  |
|  Статус:  | 8а памірае[d] |
|  Коды мовы  |
|  ISO 639-2(Б)  |  tut
  |
|  ISO 639-2(Т)  |  tut
  |
|  ISO 639-3  | ybe |

**Сары́г-югу́рская мова** (саманазва: *yoğïr lar*, *yoğïr śoz*) — цюрская мова, на якой размаўляе цюрскі народ жоўтыя ўйгуры. Жоўтыя ўйгуры традыцыйна падзяляюцца на дзьве супольнасьці, адна зь якіх выкарыстоўвае сарыг-югурскую мову, тады як іншая — шыра-югурскую мову; пры гэтым апошняя, у адрозьненьне ад сарыг-югурскай, належыць да мангольскае моўнае сям'і.

Носьбіты сарыг-югурскай мовы жывуць галоўным чынам у Сарыг-Югурскім аўтаномным павеце правінцыі Ганьсу і Сіньцьзян-Уйгурскім аўтаномным раёне КНР.

## Клясыфікацыя

Сарыг-югурская мова належыць да хакаскае групы цюрскае моўнае сям’і, паводле некаторых характарыстык набліжаецца да ўйгурскай мовы, мовы рунічных надпісаў і саянскіх моваў. Вызначаныя рысы (галоўным чынам, наяўнасьць архаізмаў) збліжаюць мову з сыбірскімі (паўночна-ўсходнімі) мовамі. Між тым, нягледзячы на гэтыя акалічнасьці, сарыг-югурская мова збольшага мае хакаскую аснову.

## Агульная характарыстыка

### Фанэтыка

Серад асаблівасьцяў сарыг-югурскай мовы вылучаецца наяўнасьць зьявы прэасьпірацыі (зьяўленьне прыдыханьня перад гукам), якая адпавядае фарынгалізацыі або нізкім галосным у тувінскай і тафаларскай мовах, а таксама кароткім галосным у якуцкай ды туркмэнскай. Прыкладам: /oʰtɯs/ (па-беларуску: *«трыццаць»*), /jaʰʂ/ (па-беларуску: *«добры»*), /iʰt/ (па-беларуску: *«мяса»*).

У сарыг-югурскай мове практычна зьнікла ўласьцівая для іншых цюрскіх моваў сыстэма гармоніі галосных. На ўзор кітайскае мовы ў сарыг-югурскай адбыўся працэс замены звонкасьці ў выбухных і афрыкатах прыдыханьнем.

* **Зычныя**:

У сарыг-югурскай прысутнічае 28 зычных гукаў і два дадатковых, якія сустракаюцца толькі ў запазычаньнях.

**Зычныя**|   | Лябіяльныя | Альвэалярныя | Рэтрафлексныя | Палятальныя | Вэлярныя | Увулярныя | Глётальныя |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Насавыя | m | n |   |   |   |   | ŋ |   |   |   |   |
| Выбухныя | pʰ | p | tʰ | t |   |   |   |   | kʰ | k | qʰ | q |   |   |
| Афрыкаты |   |   | (tsʰ) | ts | ʈʂʰ | ʈʂ | tɕʰ | tɕ |   |   |   |   |   |   |
| Фрыкатыўныя | (f) |   | s | z | ʂ | ʐ | ɕ |   | x | ɣ |   |   | h |   |
| Ратычныя |   |   | r |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Апраксыманты |   |   |   |   | l | j | w |   |   |   |   |

Паводле прыкметы рэалізацыі протацюрскага -d- мова належыць да хакаскай групы (аб’ядноўвае мовы, у якіх цюрскае -d- перайшло ў -z-). З хакаскіх моваў сарыг-югурская мова зьяўляецца найбольш архаічнай, што тлумачыцца верагодным аддзяленьнем мовы ад агульнахакаскай асновы яшчэ ў XII—XIII стагодзьдзях. Так, напрыклад, у мове на гукі -s-, -š- не распаўсюдзілася азванчэньне інтэрвакальных зычных, у сарыг-югурскай адсутнічае назалізацыя на ўзор j-/ʒ- > -n-, таксама серад хакаскіх моваў мову вылучаюць марфалягічныя асаблівасьці.

### Лексыка

Сарыг-югурская мова зьяўляецца адзінай цюрскай мовай, у якой захавалася асаблівая сыстэма ліку, як і ў архона-енісейскай мове — мове старажытных цюрак, якая зьяўляецца нашчадкам цюрскае протамовы.

Разам з гэтым, з прычыны геаграфічнага палажэньня носьбітаў мовы, сарыг-югурская мова ўвабрала ў сябе заўважную колькасьць запазычаньняў з тыбэцкай, кітайскай, мангольскіх моваў, прычым гэты працэс адбіўся нават на граматычным узроўні мовы. Таксама сарыг-югурская мова зазнала ўплыў з боку геаграфічна блізкіх дыялектаў кітайскае мовы.

### Граматыка

У сарыг-югурскай мове ў значнай ступені страціліся асабовыя паказчыкі ў назоўніках і дзеясловах. Эвідэнцыяльнасьць (набор значэньняў, што выражаюць указаньне на крыніцу зьвестак пра апісаную сытуацыю) выпрабавала на сабе істотную граматыкалізацыю (пераўтварэньне лексычных адзінак у граматычныя паказчыкі), што, меркавана, магло адбыцца пад уплывам тыбэцкае мовы.

## Літаратура

* *Тенишев Э. Р., Тодаева Б. Х.* Язык жёлтых уйгуров. — М.: Наука (ГРВЛ), 1966. — 84 с. — (Языки народов Азии и Африки).
* Chén Zōngzhèn & Léi Xuǎnchūn. 1985. Xībù Yùgùyǔ Jiānzhì [Concise grammar of Western Yugur]. Peking.
* Léi Xuǎnchūn (proofread by Chén Zōngzhèn). 1992. Xībù Yùgù Hàn Cídiǎn [Western Yugur — Chinese Dictionary]. Chéngdu.
* Малов, С. Е. 1957. Язык жёлтых уйгуров. Словарь и грамматика. Алма-Ата.
* Малов, С. Е. 1967. Язык жёлтых уйгуров. Тексты и переводы. Москва.
* Roos, Martina Erica. 2000. The Western Yugur (Yellow Yugur) Language: Grammar, Texts, Vocabulary. Diss. University of Leiden. Leiden.
* Тенишев Э. Р. 1976. Строй сарыг-югурского языка. Москва.

## Вонкавыя спасылкі

* CHAPTER 11 — Horse That Leaps Through Clouds | Retracing Mannerheim's Journey Across Asia(недаступная спасылка)
* Yugur, West | Ethnologue
* The Western Yugur Steppe

## Крыніцы