# Турэцкая мова

|  |
| --- |
| Турэцкая |
| Türk dili /Türkçe |
|  |
|  |
|  Ужываецца ў  | Турэччына (Турэччына) |
|  Рэгіён  | Малая Азія |
|  Колькасьць карыстальнікаў  | к. 80 млн. |
|  Клясыфікацыя  |  Алтайская
 Цюрская
  Агуская
   **Турэцкая** |
|  Афіцыйны статус  |
|  Афіцыйная мова ў  |  Турэччыне
 |
|  Рэгулюецца  | Turkish Language Association[d] |
|  Статус:  | 1 дзяржаўная[d] |
|  Пісьмо  | турэцкі альфабэт[d] |
|  Коды мовы  |
|  ISO 639-1  | tr |
|  ISO 639-3  | tur |

**Турэцкая мова** (саманазва: *Türk dili* (каротка: *Türkçe* [tyɾktʃe]) — афіцыйная мова ў Турэччыне, якая належыць да цюрскіх моваў. У якасьці альтэрнатыўнай назвы ў цюркалёгіі выкарыстоўваецца таксама *Türkiye Türkçesi* (турэцкая цюрская).

Існуе мноства дыялектаў турэцкае мовы, аснову турэцкай літаратурнай мовы сёньня ўтварае стамбульскі дыялект. Акрамя таго, у турэцкай мове адрозьніваюць дунайскі, эскішэхірскі (у вілаеце Эскішэхір), разградзкі, дынлерскі, румэлійскі, караманскі (у вілаеце Караман), адрыянопальскі (м. Эдырнэ), газыянтэпскі, дыялект р-на м. Урфы і шэраг іншых.

У 1928 годзе ў якасьці адной з рэформаў, праведзеных урадам Кемаля Ататурка ў першыя гады існаваньня Турэцкай Рэспублікі, асманскі турэцкі альфабэт быў заменены на лацінскі.

Сучасная турэцкая мова належыць да паўднёва-заходніх (або заходне-агускіх) цюрскіх моваў.

Адметнымі характарыстыкамі турэцкай мовы зьяўляюцца гармонія галосных і шырокая аглютынацыя. Асноўны словапарадак будуецца паводле схемы *суб’ект—аб’ект—дзеяслоў*. У турэцкай мове няма граматычнага роду. У мове выкарыстоўваюцца займеньнікі для вызначэньня другой асобы, якія адрозьніваюцца рознымі ўзроўнямі ветлівасьці, сацыяльнай дыстанцыі, узростам у адносінах да адрасату.

## Распаўсюджаньне

Турэцкая мова ў Турэччыне родная для 65 млн чалавек, альбо для амаль 90% насельніцтва краіны.

Каля 850 тыс. чалавек гавораць па-турэцку ў Баўгарыі (1986), 37 тыс. ва Ўзбэкістане, Казахстане, Кыргыстане, Таджыкістане і Азэрбайджане (1979). Роднай турэцкую мову лічаць 120 тыс. чалавек на Кіпры і каля 130 тыс. у Грэцыі (1976).

Цяпер (2005) ва ўсім сьвеце па-турэцку размаўляюць каля 80 млн чалавек (паводле некаторых зьвестках да 100 млн).

## Гісторыя

Сучасная турэцкая мова напроста паходзіць ад агускай — мовы ўсходніх цюрскіх плямёнаў, якія калісьці насялялі Цэнтральную Азію і былі выціснутыя ў VIII-X стст. спаборнымі ўйгурскімі (таксама цюрскімі) плямёнамі на захад.

На працягу апошніх некалькіх стагодзьдзяў турэцкая мова зазнала істотны ўплыў пэрсыдзкай і арабскай моваў, у зьвязку з чым колькасьць запазычаных з гэтых моў словаў дасягала часамі 80% турэцкай лексыкі. Да XX стагодзьдзя існавала літаратурная мова Асманскай Імпэрыі, якая досыць моцна адрозьнівалася ад гутарковай турэцкай прамовы — асманская мова.

Пасьля ўсталяваньня Турэцкай Рэспублікі ў 1923 годзе, то бок у 1930-я гады пачаўся працэс замены іншамоўных запазычаньняў, асабліва з пэрсыдзкай і арабскай моваў, нібыта спрадвечнымі турэцкімі словамі. Гэты працэс працягваецца і ў нашыя дні, і ў турэцкай мове ўсё яшчэ часта можна сустрэць словы пэрсыдзка-арабскага паходжаньня. У XX стагодзьдзі зьявіліся новыя паняткі з эўрапейскіх моваў, у першую чаргу з францускай.

Дзеля рэцюркізацыі і мадэрнізацыі турэцкай мовы ў 1932 годзе было створанае дзяржаўнае «Таварыства турэцкай мовы» («Türk Dil Kurumu») пад патранажам Мустафы Кемаля Ататурка.

Самымі блізкімі да турэцкай мовамі (у лексычным, фанэтычным і сынтаксычным дачыненьні), зьяўляюцца перадусім балкана-цюрскі дыялект гагавузаў, распаўсюджаны на тэрыторыі сучасных Малдовы, Румыніі і Баўгарыі, і паўднёвы дыялект крымскататарскай мовы. Трохі далей стаіць азэрбайджанская, а яшчэ далей — туркмэнская мова.

Пісьмовыя помнікі маюцца з XIII—XIV стагодзьдзяў.

## Альфабэты

Старажытныя ўсходнія цюркі ўжо былі плямёнамі з разьвітай культурай: яны карысталіся для пісьма цюрскай рунічнай пісьмовасьцю.

Да X ст. агузы зазналі ісламізацыю і перанялі арабскую пісьмовасьць у яе пэрсыдзкім варыянце з дадатковымі знакамі, а таксама дадалі некалькі сваіх літараў, ды надалі новае значэньне некаторым ужо наяўным арабскім.

**Асманскі альфабэт у параўнаньні з сучасным турэцкім**| Асобна | У канцы | У сярэдзіне | Напачатку | Сучасны турэцкі альфабэт | МФА |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ﺍ | ﺎ | — | a, e | [a], [e] |
| ﺀ | — |  |  |
| ﺏ | ﺐ | ﺒ | ﺑ | b | [b] |
| ﭖ | ﭗ | ﭙ | ﭘ | p | [p] |
| ﺕ | ﺖ | ﺘ | ﺗ | t | [t] |
| ﺙ | ﺚ | ﺜ | ﺛ | s | [s] |
| ﺝ | ﺞ | ﺠ | ﺟ | c | [ʤ] |
| ﭺ | ﭻ | ﭽ | ﭼ | ç | [tʃ] |
| ﺡ | ﺢ | ﺤ | ﺣ | h | [ħ] |
| ﺥ | ﺦ | ﺨ | ﺧ | h | [x] |
| ﺩ | ﺪ | — | d | [d] |
| ﺫ | ﺬ | — | z | [z] |
| ﺭ | ﺮ | — | r | [r] |
| ﺯ | ﺰ | — | z | [z] |
| ﮊ | ﮋ | — | j | [ʒ] |
| ﺱ | ﺲ | ﺴ | ﺳ | s | [s] |
| ﺵ | ﺶ | ﺸ | ﺷ | ş | [ʃ] |
| ﺹ | ﺺ | ﺼ | ﺻ | s | [s] |
| ﺽ | ﺾ | ﻀ | ﺿ | d, z | [d] |
| ﻁ | ﻂ | ﻄ | ﻃ | t | [t] |
| ﻅ | ﻆ | ﻈ | ﻇ | z | [z] |
| ﻉ | ﻊ | ﻌ | ﻋ | ', h | [ʕ] |
| ﻍ | ﻎ | ﻐ | ﻏ | g, ğ | [ʁ] |
| ﻑ | ﻒ | ﻔ | ﻓ | f | [f] |
| ﻕ | ﻖ | ﻘ | ﻗ | k | [q] |
| ﻙ | ﻚ | ﻜ | ﻛ | k, g, ğ, n | [k] |
| ﮒ | ﮓ | ﮕ | ﮔ | g, ğ | [g] |
| ﯓ | ﯔ | ﯖ | ﯕ | n | [ñ] |
| ﻝ | ﻞ | ﻠ | ﻟ | l | [l] |
| ﻡ | ﻢ | ﻤ | ﻣ | m | [m] |
| ﻥ | ﻦ | ﻨ | ﻧ | n | [n] |
| ﻭ | ﻮ | — | v, o, ö, u, ü | [v], [o], [œ], [u], [y] |
| ﻩ | ﻪ | ﻬ | ﻫ | h, e, a | [h], [æ] |
| ﻯ | ﻰ | ﻴ | ﻳ | y, ı, i | [j], [ɯ], [i] |

Ататурк паказвае новы турэцкі альфабэт жыхарам. 20 верасьня 1928
На пачатку 1926 г. Кемаль Ататурк узяў удзел у кангрэсе цюрколягаў у Баку, на якім, у прыватнасьці, прагучала патрабаваньне аб стварэньні альфабэту на аснове лацінскага для цюрскіх моў.

З 1928 г. для турэцкай мовы выкарыстоўваецца варыянт лацінскага шрыфту, у распрацоўцы якога Ататурк браў удзел. Асновай новага напісаньня словаў (як для агульнай рэформы мовы) паслужыў стамбульскі дыялект.

У турэцкай абэцэдзе 29 літараў, прычым кожнаму гуку адпавядае літара:

|  |
| --- |
| **Вялікія літары** |
| A | B | C | Ç | D | E | F | G | Ğ | H | I | İ | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | V | Y | Z |
| **Маленькія літары** |
| a | b | c | ç | d | e | f | g | ğ | h | ı | i | j | k | l | m | n | o | ö | p | r | s | ş | t | u | ü | v | y | z |

### Асаблівасьці вымаўленьня

| Літара | Фанэма | Апісаньне |
| --- | --- | --- |
| **c** | [dʒ] | афрыката, як бел. *дж* |
| **ç** | [tʃ] | афрыката, як бел. *ч* |
| **e** | [ɛ] | як бел. *э* |
| **ğ** | [ː], [j] | *yumuşak g (мяккі g)*: слаба-прыдыхальны або часьцей нямы зычны; на канцы складу рэалізуецца, падаўжаючы папярэдні непярэдні галосны альбо, пасьля галосных пярэдняга шэрагу, пазначае гук, блізкі да бел. *й* |
| **h** | [h] | як бел фрыкатыўнае *h* у *гамон* |
| **ı** | [ɯ] | паміж бел. *ы* і *і*, але бліжэй да *ы* |
| **j** | [ʒ] | мякчэй бел. *ж* |
| **o** | [ɔ] | як бел. *o* |
| **ö** | [œ] | як ням. *ö* у *möchte* |
| **s** | [s] | як бел. *с* |
| **ş** | [ʃ] | мякчэй бел. *ш* |
| **ü** | [y] | як ням. *ü* у *müssen* |
| **v** | [v]/[w] | блізкі да бел. *у* альбо да губна-губнога *w*, як у ангел. *wood* |
| **y** | [j] | як бел. *й* |
| **z** | [z] | як бел. *з* |

Астатнія літары вымаўляюцца як у нямецкай мове.
Літары лацінскага альфабэту q, w, x у турэцкай графіцы выкарыстоўваюцца толькі ў замежных уласных імёнах; літара j сустракаецца толькі ў запазычаньнях.

## Фанэтыка і фаналёгія

### Галосныя

У турэцкай мове восем галосных: a, ı, u, o (галосныя задняга шэрагу), e, i, ü, ö (галосныя пярэдняга шэрагу). У некаторых выпадках галосныя могуць быць доўгімі, гэта мае месца, у прыватнасьці, у некаторых запазычаных словах і пры выпадзеньні зычнай ğ, якая ідзе за галоснай.

| Табліца турэцкіх галосных (МФА) |
| --- |
|  |

### Зычныя

**Зычныя ў літаратурнай турэцкай мове**|  | Білябіяльныя | Лябіядэнтальныя | Зубныя | Альвэалярныя | Постальвэалярныя | Палятальныя | Вэлярныя | Ґлятальныя |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Выбухныя | p | b |  | t̪ | d̪ |  |  | c | ɟ | k | ɡ |  |
| Насавыя | m |  | n |  |  |  |  |  |
| Фрыкатыўныя |  | f | v | s | z |  | ʃ | ʒ |  |  | ɣ | h |  |
| Афрыкаты |  |  |  | tʃ | dʒ |  |  |  |  |
| Ударныя |  |  |  | ɾ |  |  |  |  |
| Апраксыманты |  |  |  |  |  | j |  |  |
| Лятэральныя |  |  | ɫ |  | l |  |  |  |

### Гармонія галосных

Для турэцкай мовы характэрны сінгарманізм (гармонія галосных), гэта азначае, што пры далучэньні афіксаў галосныя ў іх прыпадабняюцца апошняй галоснай асновы.
Пры гэтым турэцкія галосныя маюць дзьве асноўныя прыкметы па якіх адбываецца прыпадабненьне: шэраг (задні/пярэдні) і лябіялізаванасьць. Гармонія галосных зьяўляецца прычынай таго, чаму шмат якія турэцкія словы маюць у сваім складзе галосныя альбо толькі задняга яльбо толькі пярэдняга шэрагу (напрыклад huzursuzsunuz, вы непакоіцеся).

Турэцкія галосныя паводле шэрагу і лябіялізаванасьці|  | Пярэдняга шэрагу | Задняга шэрагу |
| --- | --- | --- |
|  | Нелябіялізаваныя | Лябіялізаваныя | Нелябіялізаваныя | Лябіялізаваныя |
| Высокага ўздыму | *i* | *ü* | *ı* | *u* |
| Нізкага ўздыму | *e* | *ö* | *a* | *o* |

Адрозьніваюць вялікую і малую гармонію галосных:

* У вялікай гармоніі ўдзельнічаюць галосныя высокага ўздыму, пры гэтым прыпадабненьне адбываецца і па шэрагу, і па лябіялізаванасьці;
* У малой гармоніі ўдзельнічаюць галосныя нізкага ўздыму, пры гэтым прыпадабненьне адбываецца толькі па шэрагу.

Прыкладам вялікай гармоніі можа служыць афікс прыналежнасьці nız/niz/nuz/nüz:

* masa*nız* — ваш стол
* dişçi*niz* — ваш дантыст
* kaparo*nuz* — ваш задатак
* köprü*nüz* — ваш мост

Прыкладам малой гармоніі зьяўляецца афікс месцазнаходжаньня de-da:

* bahçe*de* — у садзе
* lokanta*da* — у рэстаране

### Гармонія складу

У турэцкай мове дзейнічае закон гармоніі складу, гэта азначае, што ў межах складу з галоснымі пярэдняга шэрагу спалучаюцца палянталізаваныя (мяккія) варыянты зычных, а з галоснымі задняга шэрагу непалянталізаваныя (цьвёрдыя). Выключэньні могуць сустракацца ў запазычаных словах, пры гэтым, калі галоснай задняга шэрагу /a/ папярэднічае мяккая зычная, над ёй (над галоснай) ставіцца спэцыяльны значак «^», напрыклад: kâğıt (папера).

### Націск

Націск у турэцкай мове, як правіла, падае на апошні склад. Выключэньнем зьяўляюцца некаторыя словы зь ненаціскнымі афіксамі, запазычаныя словы (асабліва з італьянскай і грэцкай моваў), службовыя словы і шмат якія ўласныя імёны. У той час як у запазычаных словах націск зазвычай падае на перадапошні склад ([ɫoˈkanta] lokanta «рэстаран» альбо [isˈcele] iskele «набярэжная»), ува ўласных імёнах ён менш прадказальны ([isˈtanbuɫ] İstanbul, [ˈaŋkaɾa] Ankara).

## Граматыка

Турэцкая належыць да аглютынацыйных (або «прыляпляючых») моваў і, тым самым, істотна адрозьніваецца ад індаэўрапейскіх. Гэта выяўляецца ў тым, што ў слове выразна вылучаецца корань, а ўсе граматычныя формы выражаюцца (практычна заўсёды адназначнымі) афіксамі, якія як бы прылепліваюцца да кораня. Пры гэтым адзін за адным могуць узьнікаць некалькі афіксаў запар, кожны з сваім значэньнем. Парадак сьледаваньня тыпаў канчаткаў выразна фіксаваны.

Прыклад:
Uçurtmayı vurmasınlar. *Яны не павінны зьбіваць паветранага зьмея* (Назва фільма)

Гэты сказ можна раскласьці наступным чынам:  Uçurtma-yı vur-ma-sın-lar. *«зьмей-яго зьбіваць-не-павінны-яны.»* Канчатак *-yı* паказвае на вызначаны вінавальны склон; *-ma* азначае адмаўленьне; *-sın* — паказьнік загаднага ладу, *-lar* — афікс 3 асобы множнага ліку.

У турэцкай вылучаюць 5 склонаў (назоўны, давальны, вінавальны, зыходны і месны), родны склон часам разглядаюць у якасьці шостага. Асноўныя формы дзеяслова: (вызначаны) прэзэнс, аарыст, (вызначаны) прэтэрыт, наратыў, дубітатыў, а таксама складовыя формы, вылучаюць таксама залежны стан і умоўнае і пажаданае трываньне. Даданыя сказы выражаюцца, як правіла, так званымі канвэрбамі.

Акрамя таго, у турэцкай існуе толькі нявызначаны артыкль bir і адсутнічае граматычная катэгорыя роду.

## Лексыка

Прыклады запазычаных словаў з розных моваў:

* з арабскай: fikir *(ідэя, думка)*, hediye *(падарунак)*, resim *(малюнак)*, alkol *(алькаголь)*, saat *(гадзіна)*
* з пэрсыдзкай: pencere *(вакно)*, şehir *(горад)*, hafta *(тыдзень)*
* з грэцкай: liman *(порт)*, kutu *(скрынка)*
* з францускай: lüks *(раскоша)*, kuzen *(стрыечны брат)*, pantolon *(штаны)*, kuafür *(цырульнік)*, hoparlör *(гучнагаварыцель)*, kamyon *(грузавік)*
* зь іншых моў: pikap *(прайгравальнік)*, şalter *(выключальнік)*, tişört *(футболка)*

## Турэцкая мова ў Беларусі

Асманская турэцкая (побач з старажытнажыдоўскай) была, праўдападобна, першай усходняй мовай, якая шырока ўвайшла ў культурны кантэкст Беларусі яшчэ ў сярэднявеччы. Захавалася мноства кніг-білінгваў на старабеларускай і асманскай мовах. У Нацыянальным музэі Літоўскай Рэспублікі ў Вільні захоўваецца турэцка-беларускі размоўнік 1836 году, напісаны ў Слоніме Мустафой Шагідзевічам. Дзякуючы Сяргею Шупу і Галіне Александровіч-Мішкінене гэты размоўнік быў перавыдадзены ў 1995 годзе ў Нью-Ёрку пры падтрымцы Беларускага інстытуту навукі і мастацтва.

## Вонкавыя спасылкі

 **Турэцкая мова** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Турэцка-расейскі слоўнік і расейска-турэцкі слоўнік на ruscasozluk.gen.tr
* Навука турэцкай мовы
* Расейска-турэцкія ўрокі на Інтэрнэт-Паліглёце
* расейска-турэцкі размоўнік (тур.)