# Маскаль

«Дзякуй табе, Божа, што я не маскаль»
**Маскалі́** — адна з назваў расейцаў у беларускай мове. Гістарычна ўжывалася датычна жыхароў Маскоўскай дзяржавы побач з назвамі *масквіцін*, *масква*, *масквіч*, *масквічанін*. Часам пад расейскім уплывам разглядаецца як пагардлівая назва.

## Гісторыя тэрміна

Гістарычна ўжываўся ў дачыненьні да жыхароў Масквы, Масковіі, якая часта ў летапісах і гістарычных тэкстах згадваецца як *Маскоўшчына*, а таксама ў дачыненьні да васалаў Масквы.

Назва «маскаль» першапачаткова выкарыстоўвалася ў Вялікім Княстве Літоўскім і Польшчы для азначэньня маскоўскага (суч. расейскага) служылага люду, вайскоўцаў і ўжывалася разам са словамі «маскаві́т», «маскалік», «маскоўскія людзі», «масковец» і г. д.

Слова «маскаль» часта сустракаецца ў летапісах, напрыклад: «егожъ был обжаловал **москал** о бой і зраненье сваё» (1582), ці вось гэткі: «Онъ давно зъ жонкою моею знявшісь, такій учынокъ не пооднокротъ чынілъ і цужоложылгъ, бо **москалікъ** хлопецъ его не зараз іхъ сходілъ» (1617).

Вобраз маскаля захаваўся і ў вуснай народнай творчасьці. У батлейцы маскаль размаўляў на расейскай мове, паводзіў сабе нахабна, груба, часам бязьлітасна. Зьнешні яго выгляд меў праявы нечага «нячыстыга», чужога для тутэйшага насельніцтва. З часам вобраз маскаля стаў зьяўляцца і ва ўсіх праявах беларускага фальклёру: песьнях, загадках, прыказках ды анэкдотах. У песьнях адзначалася, што «**маскаль** ваяваў на нашу старонку, паланіў нашую дзяўчонку…» Тут быў накладзены новы вобраз на стары сюжэт, месца якога раней займаў татарын. З тых часоў слова «маскаль» пачынае прымаць у народа нэгатыўную афарбоўку.

Захавалася спадчына ўжываньня слова «маскаль» і ад рыцарскага саслоў’я Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай. Напрыклад, беларускі паэт Андрэй Рымша ў «Дзесяцігадовай аповесьці ваенных справаў князя Кшыштафа Радзівіла», выдадзенай ім у 1585 годзе ў Вільні па-польску, апавядае пра ваенныя падзеі 1580 году супраць Масковіі:

>
> *Рыцарства ўсё сышлося слаўнае залатое*
> *Да князя Радзівіла ў Селішча Ямское*
> *Дым ужо за агнішчам ўгору слупом нясецца*
> *Кроў ужо маскавітаў струмянём ліецца*
> *Тры пасткі па ўзьлесьсі ворагі прыхавалі*
> *Скеміўшы тое ліцьвіны з коней пасьсядалі*
> *Ворагаў у засадах, гэтых ды парубілі*
> *Як сьвіней калолі, у балоце тапілі.*
> *Але ж наперад паімчаў, гуф літоўскі лепшы*
> *Трапіў у пастку да стральцоў, да стральцоў пярвейшых*
> *Дружныя залпы стральцы, па ліцьвінах пусьцілі*
> *Потым нашых вершнікаў на канях парубілі.*
> *Палеглі слаўны рыцары, Зянкевіч ды Ціхінскі*
> *Быў жа яшчэ забіты там, рыцар Ян Тымінскі*
> *Ўсе яны служылі ў Ёрдановай роце*
> *Доўг свой Айчыне аддалі рыцарскі ў годнай цноце*
> *Многія князя рыцары праз ворага падманы*
> *Зьведалі ран крывавых, цяжкія мелі раны.*
> *Ды Радзівіла слугі, раны ператрывалі*
> *За кроў забітых ліцьвінаў ворага пакаралі*
> *Шмат хто у бітве з ворагаў там галавы пазбыўся*
> *Ці пад ударам дзіды навек угаманіўся*
> *Секлі баярскія ілбы, секлі і білі многа*
> *Там жа вязалі у палон **маскаля** ліхога.*
> *Гетман аплакаў палеглых, годна іх пахаваўшы*
> *Славу героям навякі, гонар ім абяцаўшы*
> *Рыцараў ды герояў, войска суправаджала,*
> *Славаю іх апошні шлях годна аздабляла.*
> *Гетман зноў загадаў трубіць, коней зноў асядлаці*
> *Прагне ў сечы лютай зноў маскоўца спаткаці.*
>

Тадэвуш Касьцюшка і касінеры (карціна «Бітва пад Рацлавіцамі» Яна Матэйкі)
Увесну 1794 году ліцьвіны (беларусы) і жамойты разам з палякамі падняліся на паўстаньне, якім кіраваў Андрэй Тадэвуш Банавентура Касьцюшка. Ніжэй прыведзеныя радкі з ананімнага звароту, напісанага на беларускай мове:

«*Помнім добра, што рабілі,*

*Як нас дзёрлі, як нас білі.*

*Докуль будзем так маўчаці?*

*Годзе нам сядзець у хаце!*

*Нашто землю нам забралі?*

*Пашто ў путы закавалі?*

*Дочкі, жонкі нам гвалцілі.*

*Трэ, каб мы ім заплацілі!*

*Коней нам пазаязджалі,*

*Што хацелі, то і бралі.*

*Пойдзем жыва да Касьцюшкі,*

*Рубаць будзем **маскалюшкі!»

*Песьня беларускіх жаўнераў*
У 1863 годзе на тэрыторыі Польшчы, Літвы і Жамойці разгарнулася чарговае агульнанароднае вызваленчае паўстаньне супраць Расейскай імпэрыі. У Літве (Беларусі) кіраваў гэтым паўстаньнем Кастусь Каліноўскі. Пасьля краху паўстаньня Каліноўскі быў прысуджаны да сьмерці праз павешаньне. У сваёй перадсьмяротнай прамове Каліноўскі зьвяртаўся да народу:

*«Бо я табе з-пад шыбеніцы кажу, Народзе, што тады толькі зажывеш шчасьліва, калі над табой **маскаля** ўжо ня будзе!»*

Пасьля захопу Рэчы Паспалітай Маскоўскай дзяржавай і пачатку палітыкі расеізацыі слова «маскаль» пачало ўсё больш пашырацца і мела адносіны ўжо да ўсіх расейцаў — пасаднікаў, настаўнікаў, сьвятароў. Адданы Расеі Язэп Сямашка пісаў расейскаму ўраду ў 1827 г.: «Моладзь у публічных школах (у Беларусі) адзываецца пра Расею з пагардаю — ня ведаючы расейцаў, яна ўважае іх за народ барбарскі, і слова **маскаль** засталося звычайным выяўленьнем пагарды».

Складанасьць беларуска-расейскіх адносінаў адлюстравалася ў беларускім фальклёры ХІХ-ХХ стагодзьдзяў. Расейцы ў фальклёры прысутнічалі пад назвамі «расейцы» ды «маскалі». «Расейцамі» называлі беглых старавераў, а «маскалямі» — пасаднікаў, памешчыкаў, вайскоўцаў, настаўнікаў і г. д. Аналіз фальклёрнага матэрыялу сьведчыць пра талерантныя адносіны ліцьвінаў да «расейцаў»-старавераў. А вось у адносінах да «маскалёў» прысутнічала выразная варожасьць: «Не за тое **маскаля** б’юць, што ўкраў, а за тое, што дрэнна схаваў»; «— Тату, тату! Лезе чорце ў хату! — Дарма! Абы не **маскаль**» і г. д.

Выкарыстоўваў слова «маскаль» і польска-беларускі паэт Адам Міцкевіч.

У 1914 годзе Янка Купала напісаў свой верш «Сваякі», у якім ён кажа:

«*Раз абселі Беларуса*

*Маскалі ды Ляхі,*

*І давай яму сваяцтва*

*Тыкаці з-пад пахі:*

*— Ты мой ісціны браточак! —*

*Маскалёк бармоча;*

*— Ты мой хрэснік, мой сыночак!*

*Юда-Лях сакоча*.»

За часамі Першай Сусьветнай вайны маскалямі называлі ўсіх расейцаў, незалежна ад іх нацыянальнасьці. З таго часу ў люду засталося шмат жартаў, у якіх высьмейвалася няўменьне маскаля весьці гаспадарку (капаць бульбу, жаць жыта, касіць сена і г. д.) і тое, як яны прыкрывалі сваё махлярства («Махнаты цуд у Хойніках»), злаўчайства («Прададзенае сала», «Рыбалка на жыўцы») і нахвальбу («Маскальскія пчолы»)[*Крыніца?*].

У вершы беларускага паэту XIX стагодзьдзя Паўлюка Багрыма ёсьць радкі — «Каб я каршуном радзіўся, я бы без паноў абыўся: у паншчыну б не пагналі, у рэкруты б не забралі і ў маскалі не аддалі.». У творы паняцьці «рэкрут» і «маскаль» разьмежаваныя і адпавядаюць тэрмінам «навабранец» і «салдат»[*Крыніца?*].

## Назва «маскаль» у Беларусі

### Беларускія прыказкі

* *Ад жыда адкупіся, ад д’ябла адмаліся, а ад маскаля палы ўрэж і ўцякай.*
* *Ад чорта адхрысьцішся, а ад маскаля не адмолішся, ад маскаля палы ўразай ды хутчэй уцякай.*
* *З дурням не вадзіся, з маскалём не мірыся.*
* *Калі маскаль кажа суха, то паднімайся да вуха, бо ён брэша.*
* *Маскавіты такія — на грош амуніцыяў ды на дзесяць амбіцыяў.*
* *Маскаль ад працы памірае, ад гарэлкі акрыяе.*
* *Маскаль у труне — сьвята на сяле.*
* *Мы не маскалі, каб сьпяваць «Госпадзі, памілуй».*
* *Не за тое маскаля б'юць, што ўкраў, а за тое, што дрэнна схаваў.*
* *— Тату, тату! Лезе чорце ў хату! — Дарма! Абы не маскаль.*
* *Цыган падмане, а маскаль заб’е.*
* *Як ліцьвін шабляю блісьне, так маскаль у нагавіцы дрысьне.*

### Беларускія жарты

Існуе вялікая колькасьць беларускіх жартаў, дзе прама ці ўскосна згадваецца маскаль.

### Забарона крычалкі «Хто ня скача, той маскаль!»

У кастрычніку 2018 г. крычалка *«Хто ня скача, той маскаль!»*, якая атрымала пэўную папулярнасьць пад уплывам украінскіх футбольных фанатаў пасьля расейска-ўкраінскай вайны, рашэньнем суда Цэнтральнага раёну Менска была прызнаная экстрэмісцкай, яе нанясеньне на візуальныя інфармацыйныя носьбіты, а таксама прайграваньне гукам і выкрыкваньне былі прызнаныя праявамі экстрэмізму.

## Назва «москаль» ва Ўкраіне

Тарас Шаўчэнка. Малюнак да паэмы Тараса Шаўчэнкі «Катарына». На заднім пляне афіцэр-маскаль, які згвалціў дзяўчыну
Ва Ўкраіне слова «маскаль» таксама выкарыстоўваецца для азначэньня расейцаў, але ўжываецца разам зь іншай, уласнаўкраінскай назвай — каца́п (ад слова «как цап», у сэнсе «як казёл», маецца на ўвазе барадаты «як казёл»). Маскаль зафіксаваны і ва ўкраінскай народнай творчасьці ў якасьці героя разнастайных прыказак, прымавак, жартаў ды анэкдотаў.

Слова «маскаль» выкарыстоўваецца і ўкраінскімі пісьменьнікамі і паэтамі, такімі як Тарас Шаўчэнка, які ніколі ў сваёй творчасьці не называў расейцаў «рускімі» альбо «расіянамі», а толькі «маскоўцамі» альбо «маскалямі». У творах Тараса Шаўчэнка выраз — па-ўкраінску: *«забрали в москалі»* азначае «забралі служыць у войска» (на 25 гадоў).

У творах Нечуя-Лявіцкага ў маскалі таксама набіралі па ўкраінскіх сёлах як у войска на 5 гадоў. Вядома, мясцовае насельніцтва такіх не любіла. Але ў іх былі перавагі: яны і ўся іхняя сям’я былі вольнымі, не прыгоннымі. Праўда ў любы момант іх маглі зноў заклікаць у войска ў сувязі з паўстаньнямі або вайсковымі дзеяньнямі. Украінскіх дзяўчын, якія выйшлі замуж за «маскаля», у творах Нечуя-Лявіцкага звалі «маскоўкамі».

Разам з тым, вершы Шаўчэнкі па-ўкраінску: *«Кохайтеся, чорнобриві, та не з москалями, бо москалі — чужі люде (варыянт: люди зліє), роблять лихо з вами.»* (улюбляйцеся, чарнабровыя, але не ў маскалёў, яны чужыя людзі, робяць вам бяду), хутчэй за ўсё, ставіцца да ўсіх расейцаў (хоць у дадзенай паэме расейцам, які спакусіў гераіню і які прынёс ёй бяду, быў менавіта салдат).

Таксама пра маскалёў верш Шаўчэнкі:

>  Дніпро — брат мій висихає, мене покидає,
>
>  І могили мої милі москаль розриває.
>
>  Що він розкопує, не своє шукає?
>
>

Выраз «москаля везть» (Гогаль) азначае «хлусіць»[*Крыніца?*].

### У папулярнай культуры

Футболкі, прапанаваныя турыстам у 2008 ва Львове: «Маскаль, на Ўкраіну зубы ня шчэр!», «Уставай, Украіна, маскаль ужо гадзіну ня сьпіць!».
Надпісы пра «маскалёў» на футболках, прапанаваных турыстам у Заходняй Украіне (2008)
У цэнтральнай і заходняй Украіне, асабліва пасьля «аранжавай рэвалюцыі» 2004 г., даволі папулярныя футболкі, суколкі, постэры і сувэніры расейскафобскага характару, утрымоўвальныя слова «маскаль».

Прыклады надпісаў (у перакладзе на беларускую):

* *Дзякуй Табе, Божа, што я не маскаль* — варыянт каляровай гамы ад аранжавага да жоўта-сіняга; малюнкі розныя. Зьявіўся ў канцы 1990-х гадоў.
* *Не мачыся ў пад'езьдзе, аж ты не маскаль* (2004).
* *Маскальшчына не мінуе* (2004).
* *Маскалі мацюком не лаюцца. Яны на ім размаўляюць* (2006).
* *Мацюкі ператвараюць цябе ў маскаля* (пачатак 2007).
* *Маскаль, на Ўкраіну зубы ня шчэр* (Маякоўскі).
* *Уставай, Украіна, маскаль ужо гадзіну ня сьпіць* (2000-я).
* *Маскалюга варэнікаў хоча?..* — жаночая футболка (2000-я).
* *Кахаеце, чарнабровых, але не маскалёў* (2004, іншы варыянт 2007) — з рознымі малюнкамі, на адным зь якіх няшчасная шаўчэнкаўская Кацярына.
* *Гэты «перасічны»* («радавы», «звычайны», «сярэднестатыстычны») *жыхар не разумее маскальскі дыялект украінскай мовы* (пасьля 2005).

## Назва «moskal» у Польшчы

Слова *маскаль* шырока ўжывалася польскімі сялянамі і выкарыстоўвалася ў традыцыйным сьвеце — маскалі выглядалі ў якасьці рабаўнікоў ды гвалтаўнікоў.

Шмат слова «маскаль» выкарыстоўваў і польска-беларускі паэт Адам Міцкевіч.

Арыгінальны тэкст «Мазуркі Дамброўскага» ўключаў у сябе дзьве дадатковыя строфы (у афіцыйным тэксьце дзяржаўнага гімна Польшчы яны адсутнічаюць):

|  |  |
| --- | --- |
| Niemiec, Moskal nie osiędzie, | Не сяліцца [у краі нашым] ні немцу, ні **маскалю**, |
| Gdy jąwszy pałasza | Калі, пад шатамі палашоў(?), |
| Hasłem wszystkich zgoda będzie | Нашым заклікам стануць згода |
| I Ojczyzna nasza | І Айчына наша |

## Геаграфічныя назвы

* Маскаленскі раён — адміністрацыйная адзінка на паўднёва-захадзе Омскай вобласьці Расеі.
* Маскаленкі/Маскалёнкі — некалькі населеных пунктаў у Беларусі, Расеі і Ўкраіне.
* Маскалёўка — вёска ў Нараўлянскім раёне Гомельскай вобласьці.
* Маскалёўка — гістарычная частка г. Харкава.
* Маскалёўцы — вёска ў Зьдзецельскім раёне Гарадзенскай вобласьці.
* Маскалёўшчына — некалькі населеных пунктаў у Беларусі і Ўкраіне.
* Маскалі — дзьве вёскі ў Беларусі.
* Маскалішкі — вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласьці.
* Маскаль — горны хрыбет на Паўднёвым Урале.
* Маскальва — порт на Сахаліне.
* Маскаль — рака ў Дняпры.
* Маскальск — горад-крэпасьць.
* Маскаляняты — вёска ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласьці.

### Глядзіце таксама

* Маскоўская Гара
* Маскоўшчына
* Маскаль (у слоўніках)

## Іншыя значэньні

Клоп-маскаль, *Pyrrhocoris apterus*
Маскалямі або маскалікамі ва Ўкраіне называюць клапоў *Pyrrhocoris apterus*, афарбоўка чорная, пярэднесьпінка і надкрылы з чырвоным малюнкам. Заднія крылы, як правіла, адсутнічаюць, але сустракаюцца і выключэньні. Жыве калёніямі на зямлі, у падстаў ствалоў дрэў, смокча расьлінныя сокі, рэдка ежай служаць дробныя казуркі. У калёніях мае месца канібалізм. У Расеі яны маюць назву *клоп-салдацік* або *чырвонаклоп звычайны*.

Таксама маскалямі ва Ўкраіне часам завуць звычайных хатніх прусаў. Такая традыцыя характэрная для большасьці славянскіх народаў (у расейцаў — *прусак*, у чэхаў — *šváb*, у палякаў — *francuz*) .

### Прозьвішчы

#### Асобы

* Генадзь Маскаль — украінскі палітык
* Маскаль (Ігар Маскаленка) — беларускі бубнач
* Робэрт Маскаль — украінскі каталіцкі герарх

#### Глядзіце таксама

* Маскалёў
* Маскалёўская
* Маскалёўскі

## Глядзіце таксама

* Масковія (назва)

## Крыніцы

## Літаратура

* Беларускі фальклор. Выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі», 2006, ISBN 985-11-0366-7 (Т. 2)
* Гістарычны слоўнік беларускай мовы. Вып. 18. Мн. «Беларуская навука» 1999. ISBN 985-08-0179-5
* А. Цьвікевіч. Западно-руссизм. Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў ХІХ ст. і пачатку ХХ стг. Менск, 1929

## Вонкавыя спасылкі

* У Беларусі высьвятлялі, ці зьяўляюцца абразамі словы «бульбаш», «маскаль», «лабус» і «жыд»(недаступная спасылка)  (рас.) - Newgrodno.by, 26 верасьня 2018 г.