Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Кіёта

|  |
| --- |
| Кіёта |
| Населены пункт |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
|  Гімн  | municipal anthem of Kyoto[d] |
|  Краіна  |  Японія
 |
|  Дата заснаваньня  | 1 красавіка 1889 і 18 лістапада 794 |
|  Кіраўніцтва і ўлада  |
| mayor of Kyoto[d] | Daisaku Kadokawa[d] |
|  Выканаўчая ўлада  | Government of Kyoto City[d] |
|  Заканадаўчы орган  | Kyoto City Assembly[d] |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  |  827,83 км²
 |
|  Вышыня НУМ  |  9–971 м
 |
|  Часавы пас  | * UTC+9
 |
|  Каардынаты  | 35°00′42″ пн. ш. 135°46′06″ у. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  |  1 472 027 чал. (2017)

  |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 75 |
|  Паштовы індэкс  | 600-0000–616-9999 і 520-0461–520-0465 |
|  |
|  Сайт  | kyoto.travel |
| Кіёта на мапе Японіі
Кіёта
 |

**Кіё́та** (па-японску: 京都市 *Кё:то-сі*) — горад у Японіі. Разьмешчаны ў цэнтральнай частцы вострава Хансю́. Насельніцтва амаль 1,5 млн чалавек.

## Крыніцы
# Хансю

|  |
| --- |
| Хансю |
|  |
| Плошча  |  227 939,66±0,01 квадратны кілямэтар, 88 968 квадратная міля
  |
| Краіна  |  Японія
 |
| Хансю на мапе Японіі
Хансю |

Выспа Хансю на мапе Японіі
**Хансю́** (па-японску: 本州 *Хонсю*) — самая вялікая выспа Японскага архіпэлягу. Даўжыня выспы 1300 км, шырыня вар’юуецца ад 50 да 230 км, яе сумарная плошча складае 230 500 км², прыкладна 60% усёй плошчы Японіі. Выспа Хансю большая за выспу Вялікабрытанія (Брытанскія астравы). Працягласьць берагавой лініі 5450 км. На Хансю знаходзіцца дзейны вулькан Асама.

## Крыніцы
# Кюсю

**Кюсю́** (па-японску: 九州; літаральна — «дзевяць правінцыяў») — трэці па велічыні востраў Японскага архіпэлягу. Плошча каля 35,6 тыс. км². Насельніцтва 14,7 млн чалавек (2003). Шчыльнасьць насельніцтва — больш за 300 чал/км². Па адной з вэрсіяў лічыцца месцам зараджэньня японскай цывілізацыі. Адміністрацыйна Кюсю дзеліцца на 7 прэфэктураў.
# Сікоку

Востраў Сікоку на мапе Японіі
**Сікоку** (па-японску: 四 国 — «Чатыры вобласьці») — найменшая паводле плошчы і насельніцтва выспа з чатырох найбуйнейшых японскіх выспаў, а таксама адзін з рэгіёнаў Японіі.

Сучасная назва адлюстроўвае той факт, што на высьпе знаходзіліся чатыры гістарычныя вобласьці — Ава, Іё, Санукі і Тоса.

У рэгіён Сыкоку ўваходзяць чатыры прэфэктуры: Кагава, Коці, Такусіма і Эхімэ.
# Хакайда

**Хака́йда** (па-японску: 北海道 *«Паўночны марскі шлях»*, «шлях да Паўночнага мора»), раней вядомы як **Эдзо** — другая паводле велічыні выспа Японіі. Да 1859 году называлася таксама **Мацумаэ** па прозьвішчы кіруючага фэўдальнага клана, якому належаў замкавы горад Мацумаэ.

## Крыніцы
# Кобэ

|  |
| --- |
| Кобэ |
| Населены пункт |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
|  Гімн  | municipal anthem of Kobe[d] і Bring Happiness to the World[d] |
|  Краіна  |  Японія
 |
|  Дата заснаваньня  | 1 красавіка 1889 |
|  Кіраўніцтва і ўлада  |
| mayor of Kōbe[d] | Kizō Hisamoto[d] |
|  Заканадаўчы орган  | Kobe City Council[d] |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  |  552,26 км²
 |
|  Часавы пас  | * UTC+9
 |
|  Каардынаты  | 34°41′59″ пн. ш. 135°08′36″ у. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  |  1 530 858 чал. (2017)

  |
|  Этнахаронімы  | Kobéen і Kobéenne |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 78 |
|  Паштовы індэкс  | 28100-0 |
|  |
|  Сайт  | city.kobe.jp |
| Кобэ на мапе Японіі
Кобэ
 |

**Ќобэ** — горад у Японіі, разьмешчаны на востраве Хансю, адміністрацыйны цэнтар прэфэктуры Хёго.

З VIII стагодзьдзя Кобэ зьяўляецца адным з галоўных партоў Японіі і цэнтрам міжнароднага гандлю. Грузазварот порта каля 150 млн тон (1/3 зьнешнегандлёвага абароту краіны). Мэталюргія, машынабудаваньне (1/3 танажу будуемых у Японіі судоў), вайсковая, хімічная, тэкстыльная прамысловасьць. Унівэрсытэт. Мастацкі музэй. Турызм.

## Гарады-пабрацімы

* Брысбэйн (Аўстралія)
* Барсэлёна (Гішпанія)
* Рыга (Латвія)

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 8: Канто — Кулі. — 576 с. — ISBN 985-11-0144-3 С. 367
# Осака

|  |
| --- |
| Осака |
| Населены пункт |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
|  Гімн  | Osaka City Anthem[d] і Ōsaka shi no Uta[d] |
|  Краіна  | * Японія
 |
|  Рэгіён  |  Кансай
 |
|  Прэфэктура  |  Осака
 |
|  Дата заснаваньня  | 1 красавіка 1889 |
|  Кіраўніцтва і ўлада  |
| Мэр | Hideyuki Yokoyama[d] |
|  Выканаўчая ўлада  | Government of Osaka[d] |
|  Заканадаўчы орган  | Osaka City Council[d] |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  |  223,00 км²
 |
|  Вышыня НУМ  | 20 м |
|  Часавы пас  | * UTC+9
 |
|  Каардынаты  | 34°41′38″ пн. ш. 135°30′08″ у. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  |  2 666 371 чал. (2012)

  |
|  Этнахаронімы  | Osakien, Osakienne і Osakan |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 06-6208-8181 |
|  Паштовы індэкс  | 530-0001 |
|  Нумарны знак  | Naniwa |
|  |
|  Сайт  | city.osaka.jp |
| Осака на мапе Японіі
Осака
 |

**О́сака** (па-японску: 大阪市) — горад у Японіі, які месьціцца на поўдні вострава Хансю. Зьяўляецца трэцім паводле насельніцтва местам у Японіі.

## Гісторыя

Згодна зь першымі японскімі гістарычнымі кронікамі «Кадзікі» й «Ніхон сёкі», менавіта ў раёне сучаснай Осакі ў 663 годзе да н. э. каля дэльты ракі Ёда, высадзіліся першыя заваёўнікі Ямата, якія пераадолелі супраціў тубыльных плямёнаў і заснавалі ў суседняй правінцыі дзяржаву Ямата, якая лічыцца першымі японскім дзяржаўным утварэньнем.

У XVII—XIX стагодзьдзях Осака была галоўным гандлёвым цэнтрам краіны. У процівагу іншым гарадам Японіі, у якіх жылі пераважна самураі й мяшчане, у Осацы пражывалі пераважна купцы.

## Насельніцтва

Паводле зьвестак перапісу 2005 году насельніцтва Осакі складае 2 628 811 чалавек, пры гэтым прырост за пэрыяд з 2000 па 2005 гады склаў 1,2%.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка
# Ф’ючарс

**Ф’ючарс** (па-ангельску: *futures*) — стандартызаваны тэрміновы кантракт паміж двума бакамі, адзін зь якіх абавязуецца прадаць базысны актыў, а іншы абавязуецца яго аплаціць.

Ф’ючарс — стандартызаваны біржавы форвардны кантракт, від форварднага кантракту. Стандартызацыя палягае ў тым, што гандаль магчымы толькі кантрактамі з вызначанымі біржай умовамі.

Гандаль праводзіцца праз клірынгавую палату.

Гешэфты з ф’ючарсамі рэдка заканчваюцца рэальнымі пастаўкамі, іх мэты — страхаваньне (геджаваньне) гешэфту з наяўным таварам або атрыманьне розьніцы цягам перапродажу ф’ючарсу, ці атрыманьне прыбытку ад зьмены цэнаў ці курсаў, што ўзьнікаюць да ліквідацыйнага тэрміну.

Ф’ючарсы шырака ўжываюцца на рынках тавараў, якія гандлююцца буйнымі аб’ёмамі і цана на якія досыць валятыльная.
# Зімовыя Алімпійскія гульні 1998 году

|  |
| --- |
| XVIII Зімовыя Алімпійскія гульні |
| Дэвіз | *Coexistence with the Nature* |
| Горад-арганізатар |
Нагана, Японія |
| Краіны-ўдзельніцы |
72 |
| Колькасьць атлетаў |
2176 |
| Узнагароды |
72 |
| Цырымонія адкрыцьця |
7 лютага |
| Цырымонія закрыцьця |
22 лютага |
| Афіцыйна адкрыў |
Акіхіта |
| Алімпійскі агонь |
Мідоры Іта |
| Алімпійская клятва атлетаў |
Кендзі Агівара |
| Стадыён |
Алімпійскі |

**Зімовыя Алімпійскія гульні 1998 году** (па-ангельску: *1998 Winter Olympics*), афіцыйна вядомыя як **Гульні XVIII Алімпіяды**, праходзілі у Нагана з 7 лютага па 22 лютага 1998 году.

## Вонкавыя спасылкі

 **Зімовыя Алімпійскія гульні 1998 году** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Часьціна мовы

**Часьці́на мовы** — гэта няжорсткае мноства самастойных словаў, валодаючых пучком агульных граматычных — марфалягічных і сынтаксічных — якасьцяў, якія адлюстроўваюць агульнасьць іх сэмантыкі . Гл. назоўнік, прыметнік, лічэбнік і інш.

Часьціцы мовы дзеляцца на:

* самастойныя (назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеньнік, дзеяслоў, прыслоўе)
* службовыя (прыназоўнік, злучнік, часьціцы)
* выклічнік

## Крыніцы

## Лтаратура

* *Супрун А. Е.* Эволюция системы частей речи в славянских языках: X Международный съезд славистов: Доклады.. — Мн.: Университетское, 1988. — 48 с.
# Крываўнік балотны

|  |
| --- |
| Крываўнік балотны |
|  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Расьліны (Plantae)
 |
| Аддзел | Кветкавыя (Angiosperms)
 |
| Кляса | Двухдольныя (Eudicots)
 |
| Атрад | Астракветныя (Asterales)
 |
| Сямейства | Астравыя (Asteraceae)
 |
| Род | Крываўнік (*Achillea*)
 |
| Від | **Крываўнік балотны** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Achillea millefolium*  L., 1753 |
| **Крываўнік балотны на ВіківідахКрываўнік балотны ў Вікісховішчы**ITIS **35423** ·  |

**Крываўнік балотны** (па-лацінску: *Achilléa millefólium*) — шматгадовая травяністая расьліна; від роду крываўнік (*Achillea*) сямейства астравых, ці складанакветных (*Asteraceae*). Выкарыстоўваецца як лекавая расьліна, праная, дэкаратыўная і мёданасная расьліна.
# Бэта

|  |
| --- |
| Грэцкая літара бэта |
| Ββϐ |
|  Выявы  |
| ◄  ϞϘ ϠͲ Ϸ Α Β Γ Δ Ε Ζ  ► |
|  Зьвесткі  |
|  Мовы  | * грэцкая
* старажытнагрэцкая
 |
|  Тып  |  грэцкі альфабэт, альфабэтны;
  |
|  Гук  | * [v]
* [b]
 |
|  Альфабэтная пазыцыя  |  2
  |
|  Назва ў Юнікодзе  |
* greek capital letter beta
* greek small letter beta
* greek beta symbol

 |
|  Юнікод  |  Β: U+0392 β: U+03B2
  |
|  HTML  |  Β: `&#x0392;` β: `&#x03B2;` |
|  UTF-16  |  Β: 0x0392 β: 0x03B2
  |
|  URL-код  |  Β: %CE%92 β: %CE%B2
  |
| Мнэмоніка | `Β: &Beta β: &beta` |
| Разьвіцьцё  |
|
* + - * + Β β
					- * + - * +

 |
|  Іншае  |
|  Кірунак пісьма  |  зьлева направа

  |
| усе сымбалі · лацінка · кірыліца · грэцкія · дыякрытыкі · валюты · дапамога |

**Β**, **β**, **ϐ** (**бэ́та**, па-грэцку: *Βήτα*) — другая літара грэцкага алфабэту. У грэцкім пісьме мае лікавае значэньне 2. Паходзіць ад фінікійскага знаку «бэт», што ў перакладзе азначае «дом». Ад літары паходзяць лацінская літара B і кірылічная В.
# IANA

33°58′58″ пн. ш. 118°24′17″ з. д.

|  |
| --- |
| Сеціўная ўправа наданьня нумароў |
| анг. *Internet Assigned Numbers Authority* |
| Абрэвіятура |
СУНН |
| Дата ўтварэньня |
Сьнежань 1988 |
| Штаб-кватэра |
Лос-Анджэлес, Заходні раён, мікрараён Плая-Віста, Узьбярэжны праезд, д. 12025 |
| Месцазнаходжаньне |
штат Каліфорнія (ЗША) |
| Афіцыйныя мовы |
ангельская |
| Матчына кампанія |
Сеціўнае таварыства па наданьні імёнаў і нумароў |
| Сайт |
iana.org |

**Сеціўная ўправа наданьня нумароў** (анг. IANA) — амэрыканская арганізацыя, якая кіруе прасторамі IP-адрасоў, дамэнаў верхняга ўзроўню, а таксама рэгіструе тыпы дадзеных MIME і парамэтры іншых пратаколаў Інтэрнэта. Знаходзіцца пад кантролем СТНІН.

## Дзейнасьць

IANA адказвае за разьмеркаваньне ўсіх зарэзэрваваных імёнаў і нумароў, якія выкарыстоўваюцца ў пратаколах, вызначаных у RFC.

### Разьмеркаваньне IP-адрасоў

IANA дэлегуе свае паўнамоцтвы па разьмеркаваньні IP-адрасоў рэгіянальным рэгістратарам у выглядзе дыяпазонаў кляса A («/8»). Рэгіянальныя рэгістратары, у сваю чаргу, дэлегуюць драбнейшыя дыяпазоны інтэрнэт-правайдэрам.

Таксама выдаюцца IPv6-адрасы, але ў дадзеным выпадку падзел паўнамоцтваў невялікі, бо прапанова значна перавышае попыт.

### Дамэнныя імёны

IANA, сумесна з апэратарамі дамэнаў верхняга ўзроўню, кіруе дадзенымі каранёвых сэрвэраў DNS.

## Мінуўшчына

1 сакавіка 2000 году кіраўнік Апэратыўнай групы праектаваньня Сеціва (АГПС) Фрэд Бэйкер і старшыня Сеціўнага таварыства па наданьні імёнаў і нумароў (СТНІН) Майк Робэртс падпісалі Мэмарандум паразуменьня датычна тэхнічнай працы Сеціўнай управы наданьня нумароў (СУНН). Паводле пункту 4.1, «СУНН будзе надаваць і ставіць на ўлік уласьцівасьці Інтэрнэт-пратаколу толькі паводле мерак і парадку, вызначанага ЗК (запытамі камэнтароў ад АГПС), у тым ліку прапанаваныя, чарнавыя і поўныя запісы стандартаў Сеціва і лепшай бягучай практыкі». Згодна з пунктам 4.4, «СУНН мае зрабіць даступнымі грамадзкасьці анлайн і задарма зьвесткі пра кожнае бягучае наданьне, у тым ліку кантактныя зьвесткі ўпаўнаважанай асобы». Паводле пункту 4.5, «СУНН мае забясьпечыць грамадзкасьці ўмовы для анлайн-запыту наконт наданьня ўласьцівасьці Інтэрнэт-пратаколу».

### Кіраўнікі

* Джонатан Постэл (сьнежань 1988 — 16 кастрычніка 1998)
* Джойс Рэйналдз (17 кастрычніка 1998 — 2001)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Кантакты (анг.) // Сеціўная ўправа наданьня нумароў, 2018 г. Праверана 9 кастрычніка 2018 г.
# Кандэла

**Кандэ́ла** (пазначэньне: **кд**, **cd**) — адна зь сямі асноўных адзінак вымярэньня сыстэмы СІ, роўная сіле сьвятла, выпусканага ў зададзеным кірунку крыніцай манахраматычнага выпраменьваньня частатой 540·1012 гэрц, энэргетычная сіла сьвятла якога ў гэтым кірунку складае (1/683) Вт/ср.

Абраная частата адпавядае зялёнаму колеру. Чалавечае вока валодае найбольшай адчувальнасьцю ў гэтай вобласьці спэктра. Калі выпраменьваньне мае іншую частату, то для дасягненьня той жа сілы сьвятла патрабуецца бо́льшая энэргетычная інтэнсіўнасьць.

Раней кандэла вызначалася як сіла сьвятла, выпраменьванага чорным целам пэрпэндыкулярна паверхні пллошчай 1/60 см² пры тэмпэратуры плаўленьня плаціны (2042,5 К). У сучасным азначэньні каэфіцыент 1/683 абраны такім чынам, каб новае азначэньне адпавядала старому.

## Гісторыя

* 1909 год уведзеная адзінка сілы сьвятла «міжнародная Сьвечка». Роўная сіле сьвятла кропкавай крыніцы ў такім кірунку, у якім ён выпускае сьветлавы струмень у 1 люмэн, раўнамерна разьмеркаваны ў целавым вугле 1 стэрадыян. 1 міжнародная Сьвечка роўная 1,005 кд. Выкарыстоўвалася з 1921 году (у СССР з 1925 году) па 1948 год.
* 1948 год новая Сьвечка замяніла міжнародную Сьвечку.
* 1967 год замест «новая Сьвечка» уведзена сучасная назва Кандэла.

## Прыклады

Сіла сьвятла, выпраменьваная сьвечкай, прыкладна роўная адной кандэле (па-лацінску: *candela* — сьвечка), таму раней гэтая адзінка вымярэньня звалася «сьвечкай», цяпер гэтая назва зьяўляецца састарэлай і не выкарыстоўваецца.

Сіла сьвятла тыпавых крыніц:

| Крыніца | Магутнасьць, Вт | Прыкладная сіла сьвятла, кд |
| --- | --- | --- |
| Сьвечка |  | 1 |
| Сучасная (2006 г) лямпа напальваньня | 100 | 100 |
| Звычайны сьвятладыёд | 0.015 | 0.001 |
| Звышяркі сьвятладыёд | 0.06 | 3 |
| Сучасная (2006 г) флюарэсцэнтная лямпа | 20 | 100 |

## Кратныя і дзельныя адзінкі

Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

| Кратныя | Дзельныя |
| --- | --- |
| велічыня | назва | пазначэньне | велічыня | назва | пазначэньне |
| 101 кд | дэкакандэла | дакд | dacd | 10-1 кд | дэцыкандэла | дкд | dcd |
| 102 кд | гэктакандэла | гкд | hcd | 10-2 кд | сантыкандэла | скд | ccd |
| 103 кд | кілякандэла | ккд | kcd | 10-3 кд | мілікандэла | мкд | mcd |
| 106 кд | мэгакандэла | Мкд | Mcd | 10-6 кд | мікракандэла | мккд | µcd |
| 109 кд | гігакандэла | Гкд | Gcd | 10-9 кд | нанакандэла | нкд | ncd |
| 1012 кд | тэракандэла | Ткд | Tcd | 10-12 кд | пікакандэла | пкд | pcd |
| 1015 кд | пэтакандэла | Пкд | Pcd | 10-15 кд | фэмтакандэла | фкд | fcd |
| 1018 кд | экзакандэла | Экд | Ecd | 10-18 кд | аттакандэла | акд | acd |
| 1021 кд | зэтакандэла | Зкд | Zcd | 10-21 кд | зэптакандэла | зкд | zcd |
| 1024 кд | ётакандэла | Ікд | Ycd | 10-24 кд | ёктакандэла | ікд | ycd |

## Глядзіце таксама

* Люмэн — адзінка вымярэньня сьветлавога струменя

## Вонкавыя спасылкі
# Афікс

**А́фікс** — усякая значная частка слова з выняткам кораню (прыстаўка/прэфікс, суфікс, канчатак, постфікс). Тое, што й **фармант** (лац. *formans, formantis* — які ўтварае, фармуе).

## Клясыфікацыя афіксаў

Паводле месца разьмяшчэньня датычна кораня афіксы падзяляюцца на:

1. прэпазыцыйныя (перад коранем; прыстаўка);
2. постпазыцыйныя (пасьля кораня; суфікс, канчатак, постфікс);
3. афіксы, якія стаяць паміж марфэмаў (інтэрфіксы).

Паводле частасбці ўжываньня афіксы падзяляюцца на:

1. рэгулярныя (сустракаюцца ў вялікай колькасьці словаў, характарызуюцца паўтаральнасьцю, утвараюць цэлыя словаўтваральныя або формаўтваральныя рады);
2. нерэгулярныя (сустракаюцца ў невялікай колькасьці словаў і не ўтвараюць вытворных).

Паводле здольнасьці ўтвараць новыя словы афіксы падзяляюцца на:

1. прадуктыўныя (актыўна выкарыстоўваюцца пры ўтварэньні новых словаў);
2. непрадуктыўныя (не ўтвараюць новых словаў).

Нерэгулярныя афіксы заўсёды непрадуктыўныя. Рэгулярныя — прадуктыўныя й непрадуктыўныя.

Паводле сэмантычных дачыненьнях паміж сабой афіксы падзяляюцца на:

1. сынанімічныя (маюць блізкае або аднолькавае значэньне, але па-рознаму гучаць);
2. антанімічныя (маюць супрацьлеглае значэньне);
3. полісэмічныя/мнагазначныя (могуць мець некалькі розных значэньняў);
4. аманімічныя (супадаюць паводле формы, але адрозьніваюцца паводле значэньня).

Паводле паходжаньня афіксы падзяляюцца на:

1. спрадвечнабеларускія (*пры-*, *-н-*, *-ск-*, *-осьць* ды іншыя);
2. запазычаныя (*анты-*, *-ірава-*, *-ізм* ды іншыя).

## Крыніцы
# Бібліятэка

Бібліятэка *Geisel* Каліфарнійскага ўнівэрсытэту ў Сан-Дыега
**Бібліятэ́ка** (з грэцкай мовы: βιβλιοθηκη, *biblion* — кніга, *theke* — сховішча) — падабраны пэўным чынам збор кніг, які зьяўляецца прыватнай або грамадзкай уласнасьцю. Установа, якая зьбірае і захоўвае кнігі ды іншыя электронныя, друкаваныя і рукапісныя творы, прапагандуе і выдае кнігі чытачом. Галіна ведаў пра формы і мэтады арганізацыі бібліятэчнай справы называецца бібліятэказнаўствам.

У апошнія гады бібліятэкі набываюць усё большае значэньне ня толькі як месца захаваньня папяровых кніг, але як цэнтар доступу да інфармацыі з шматлікіх крыніцаў і носьбітаў: мапы, мікрафільмы, аўдыёкасэты, відэакасэты, DVD-дыскі, базы зьвестак і іншая інфармацыя на CD-ROM, выйсьце да інтэрнэту.

## Гісторыя

Бібліятэкі ўзьніклі яшчэ ў глыбокай старажытнасьці. Спачатку ў іх зьбіралі гліняныя ды каменныя табліцы (Асырыя, Бабілён), потым — папірусныя скруткі (Эгіпет), пэргамэнтныя, а пазьней папяровы рукапісныя кнігі. Найбольш вядомымі бібліятэкамі старажытнага сьвету былі Александрыйская (3 стагодзьдзе да н. э.), асырыйскага цара Ашурбаніпала (7 стагодзьдзе да н. э.). У Сярэднявеччы бібліятэкі часта існавалі пры манастырах, каралеўскіх ды княскіх дварах, у першых унівэрсытэтах.

На пачатак 2014 году ў сьвеце налічвалася 569 600 бібліятэк, зь якіх звыш 440 000 (77 %) у Эўропе і звыш 125 000 (22 %) у Паўночнай Амэрыцы. У бібліятэках захоўвалі звыш 20 млрд кніг і звыш 10 млрд газэтаў і часопісаў. Найбольш багатыя фонды мелі бібліятэкі Эўропы — звыш 16 млрд асобнікаў захоўваньня, Паўночнай Амэрыкі — 12 млрд і Азіі — 1,5 мільярды. У бібліятэках налічвалася 2,5 млрд абанэнтаў, зь якіх 1,8 млрд (72 %) прыпадала на Эўропу, што больш як 2-кратна перавышала лік насельніцтва апошняй.

## Беларусь

На 11 верасьня 2009 року ў Беларусі налічвалася 9300 бібліятэк, што агулам мелі звыш 200 мільёнаў кніг. Чытацкія білеты меў кожны другі жыхар краіны. У бібліятэках працавала 16,5 тысячы бібліятэкараў. На пачатак 2014 году ў бібліятэках Беларусі захоўвалі 667 кніг на 1000 жыхароў краіны, што было 19-м паказьнікам сярод краінаў сьвету.

На лістапад 2022 году ў Беларусі налічвалася каля 7000 агульнадаступных і адмысловых бібліятэк з агульным памерам фонду каля 180 млн асобнікаў. У сельскай мясцовасьці знаходзілася 78 % агульнадаступных бібліятэк. Міністэрства культуры Беларусі ведала 2348 бібліятэкамі, якія складалі 34 % ад іх агульнага ліку ў краіне. За 2011—2022 гады аб'ядналі 475 сельскіх агульнадаступных і школьных бібліятэк. Сярод агульнага ліку бібліятэк 96 % мелі кампутар, 88 % — падлучэньне да Сеціва і 87 % — электронную пошту. Бібліятэкі Беларусі давалі доступ 93-м арганізацыям-супольніцам да больш як 100 базаў зьвестак айчынных і замежных вытворцаў. Сярод іншага, сельскія агульнадаступныя бібліятэкі выкарыстоўвалі 106 перасоўвальных бібліёбусаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Электронная бібліятэка «Беларуская палічка»
* Электронная калекцыя слоўнікаў і энцыкляпэдыяў
* www.kamunikat.org — Інтэрнэт-бібліятэка «Камунікат»
* Бібліятэчны блог (у асноўным па-расейску)
* «Бібліятэка Свабоды. XXI стагодзьдзе»(недаступная спасылка) (*PDF* і *DOC*)
# Рэльеф (скульптура)

Рэльеф

**Рэлье́ф** — від выяўленчага мастацтва, адзін з асноўных відаў скульптуры, у якім выява ствараецца з дапамогаю аб’ёмаў выступаючых над плашчыняю фону.

Віды рэльефу:

* Барэльеф (па-француску: *bas-relief* — нізкі рэльеф) — скульптурны альбо арнамэнтны рэльеф, выява якога выступае над плашчыняю фону як правіла ня болей чым на палову.
* Гарэльеф (па-француску: *haut-relief* — высокі рэльеф)— скульптурны альбо арнамэнтны рэльеф, выява якога выступае над плашчыняю фону больш чым напалову свайго аб’ёму.
* Контрарэльеф (па-лацінску: *contra* — супраць) — від паглыбленага рэльефу, своеасаблівы «нэгатыў» барэльефу.
# Сынтаксіс

**Сынтаксіс** (сынтакс) — разьдзел граматыкі, які вывучае звышслоўныя значэньні (значэньні словазлучэньняў і сказаў), якія ўзьнікаюць у працэсе маўленьня пад уплывам граматычных правілаў. Прадметам дысцыпліны зьяўляюцца словазлучэньні і сказы, спосабы і сродкі іх сувязі, адносіны паміж імі і пад.

## Літаратура

* Курс беларускай мовы: Падручнік / Л. І. Сямешка, І. Р. Шкраба, З. І. Бадзевіч. — Мн.: Універсітэцкае, 1996. — 654 с ISBN 985-09-0043-1
# Кілямэтар

**Кілямэ́тар** (скарот: **км**) — адзінка вымярэньня даўжыні ў сыстэме СІ, роўная 1000 мэтраў.

Назва паходзіць ад грэцкіх словаў: *khilia* — тысяча і *metro* — лік/памер.

Адзін кілямэтар прыблізна роўны 0,621 міляў, 1094 ярдаў, 3281 футаў.
# Панджаб (Пакістан)

|  |
| --- |
| Панджаб |
| На ўрду: پنجاب , анг.  Punjab |
| Герб  |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Краіна  | Пакістан |
|  Статус  | правінцыя |
|  Уваходзіць у  | Панджаб |
|  Адміністрацыйны цэнтар  |  Лагор
 |
|  Улучае  |  раёны (дыстрыкты)
  |
|  Дата ўтварэньня  | 1 ліпеня 1970 |
|  Губэрнатар  | Махдум Агмэд Мэгмуд |
|  Насельніцтва (2012)  | 91 379 615 чал. |
|  Плошча  |  205 344 км²
 |
|  Месцазнаходжаньне правінцыі Панджаб  |
|  |
|  Мэдыя-зьвесткі  |
|  Часавы пас  |  +5
  |
|  Код ISO 3166-2  | PK-PB |
|  Афіцыйны сайт |
|    Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы  |

**Панджа́б** (урду: پنجاب, па-ангельску: *Punjab*) — правінцыя ўва ўсходняй частцы Пакістану.

## Геаграфія

Правінцыя знаходзіцца на ўсходзе краіны. На поўдні мяжуе з правінцыяй Сынд, на паўднёвым захадзе — з правінцыяй Бэлуджыстан, на паўночным захадзе — з правінцыяй Хайбэр-Пахтунхва, на поўначы — са Сталічнай Тэрыторыяй Ісламабаду, на паўночным усходзе — з Азад Кашмірам, на ўсходзе праходзіць мяжа зь Індыяй.

Плошча складае 205 344 км².

## Адміністрацыйнае ўладкаваньне

Дыстрыкты правінцыі Панджаб
У склад правінцыі ўваходзяць раёны (дыстрыкты).

## Дэмаграфія

Колькасьць насельніцтва складае 91 379 615 чалавек.

## Вонкавыя спасылкі

 **Панджаб (Пакістан)** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Афіцыйны сайт
# Палеаліт

**Палеалі́т** (ад *палеа…* + грэц. *lithos* камень) — дагістарычная эра, старажытны каменны век, самая раньняя і найбольш працяглая эпоха каменнага веку. Прынята лічыць, што палеаліт пачаўся 2,5 мільёна гадоў таму, у пачатку ледавіковага пэрыяду (плейстацэну). Палеаліт характарызуецца зьяўленьнем архантрапаў і пачаткам вырабу чалавекам умелым (па-лацінску: *Homo habilis*) каменных інструмэнтаў. Датаваньне праводзіцца па археалягічных знаходках каменных інструмэнтаў, якія потым праходзяць радыёвугляродны аналіз.
Палеаліт характарызуецца тым, людзі маглі толькі аббіваць камень і не ўмелі шліфаваць, адсутнічаў гліняны посуд. У якасьці матэрыялаў для прылад выкарыстоўвалі крэмень, косьцей жывёл, драўніну ды іншыя расьлінныя матэрыялы. Асноўнымі заняткамі чалавека падчас палеаліту былі паляваньне на мамантаў, шарсьцістых насарогаў, паўночных аленяў і іншых жывёлаў.
Умоўна прынята лічыць, што эпоха палеаліту заканчваецца з адступленьнем ледавікоў каля 10 тыс. год да н. э.

## Пэрыядызацыя

Ніжні палеаліт. Працягваўся ад 2 млн г. таму да 250 000 г. таму. У яго межах выдзяляюць алдувайскую ды ашэльскую культуру. Алдувайская культура характарызуецца зьяўленьнем галечных прылад. Больш позьняя ашэльская культура характарызавалася зьяўленьнем тэхнікі расколваньня каменю.

Сярэдні палеаліт (Пэрыяд Муст'е). Працягваўся ад 250 000 г. таму да 50 00030 000 гадоў таму. У розных рэгіёнах пэрыядызацыя розная, у залежнасьці ад зьяўленьня новых тэхналёгій. У Эўропе сярэдні палеаліт працягваўся ад 125 000-100 000 тыс гадоў таму да 40 000 гадоў таму.

Позьні, або верхні палеаліт

## Глядзі таксама

* Палеаліт на Беларусі
* Дагістарычны час

## Літаратура

* *Язэпенка І. М.* Палеаліт // БЭ. — Мн.: 2000 Т. 11. — С. 545.

## Вонкавыя спасылкі

* Paleolithic Period (анг.) *Encyclopedia Britannica* Праверана  7 кастрычніка 2023 г.