Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1801

|  |
| --- |
| Гады |
| 1798 · 1799 · 1800 — **1801** — 1802 · 1803 · 1804 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1780‑я · 1790‑я — **1800‑я** — 1810‑я · 1820‑я |
| Стагодзьдзі |
| XVIII ст. — **XIX стагодзьдзе** — XX ст. |

| 1801 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1801 *MDCCCI* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2554 |
| Армянскі каляндар | 1250 ԹՎ ՌՄԾ |
| Каляндар Багаі | -43 — -42 |
| Бізантыйскі каляндар | 7309 — 7310 |
| Бірманскі каляндар | 1163 |
| Будысцкі каляндар | 2345 |
| Каляндар бэрбэраў | 2751 |
| Габрэйскі каляндар | 5561 — 5562 |
| Галяцэнскі каляндар | 11801 |
| Іранскі каляндар | 1179 — 1180 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1856 — 1857 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1723 — 1724 |
|  · *Калі-юга* | 4902 — 4903 |
| Карэйскі каляндар | 4134 |
| Кітайскі каляндар | 4497 — 4498 |
| Копцкі каляндар | 1517 — 1518 |
| Мусульманскі каляндар | 1215 — 1216 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2344 |
| Этыёпскі каляндар | 1793 — 1794 |

## Падзеі

## Нараджэньні

* 9 студзеня — Восіп Кавалеўскі, беларускі філёляг, манголазнаўца
* 20 студзеня — Канут Русецкі, мастак, пэдагог
* 21 лютага — Джон Генры Ньюмэн, брытанскі кардынал
* 22 лістапада — Уладзімер Даль, расейскі лексыкограф

## Сьмерці
# 1892

|  |
| --- |
| Гады |
| 1889 · 1890 · 1891 — **1892** — 1893 · 1894 · 1895 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1870‑я · 1880‑я — **1890‑я** — 1900‑я · 1910‑я |
| Стагодзьдзі |
| XVIII ст. — **XIX стагодзьдзе** — XX ст. |

| 1892 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1892 *MDCCCXCII* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2645 |
| Армянскі каляндар | 1341 ԹՎ ՌՅԽԱ |
| Каляндар Багаі | 48 — 49 |
| Бізантыйскі каляндар | 7400 — 7401 |
| Бірманскі каляндар | 1254 |
| Будысцкі каляндар | 2436 |
| Каляндар бэрбэраў | 2842 |
| Габрэйскі каляндар | 5652 — 5653 |
| Галяцэнскі каляндар | 11892 |
| Іранскі каляндар | 1270 — 1271 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1947 — 1948 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1814 — 1815 |
|  · *Калі-юга* | 4993 — 4994 |
| Карэйскі каляндар | 4225 |
| Кітайскі каляндар | 4588 — 4589 |
| Копцкі каляндар | 1608 — 1609 |
| Мусульманскі каляндар | 1309 — 1310 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2435 |
| Этыёпскі каляндар | 1884 — 1885 |

**1892** (MDCCCXCII) — высакосны год, які пачынаецца ў пятніцу, і высакосны год юліянскага календара, які пачынаецца ў сераду; 1892-і год нашай эры (н. э.) і *ад Нараджэньня Хрыстовага* (Н. Хр.); 892-і год II тысячагодзьдзя, 92-і год XIX стагодзьдзя і 3-і год 1890-га дзесяцігодзьдзя. У пачатку 1892 году грыгарыянскі каляндар апярэджваў на 12 дзён юліянскі каляндар, якім дзе-нідзе працягвалі карыстацца да 1923.

## Падзеі

* 10 траўня — адчынілася Менская конка

## Нараджэньні

* 3 студзеня — Джон Рональд Руэл Толкін, брытанскі пісьменьнік і мовазнаўца
* 20 студзеня — Рыгор Шырма, зьбіральнік і прапагандыст беларускай народнай песьні, народны артыст БССР
* 1 сакавіка — Акутагава Рунаскэ, клясык японскае літаратуры
* 28 красавіка — Альбін Дзяконскі, польскі паэт
* 30 верасьня — Зоська Верас, беларуская пісьменьніца, грамадзкая дзяячка
* 9 кастрычніка — Іва Андрыч, югаслаўскі пісьменьнік
* 18 сьнежня — Мікола Куліш, украінскі пісьменьнік, рэжысэр, драматург

## Сьмерці

* 3 сьнежня — Афанасі Фет, расейскі паэт
* 6 сьнежня — Эрнст фон Сымэнс, нямецкі вынаходнік і заснавальнік аднайменнай фірмы
# 1446

|  |
| --- |
| Гады |
| 1443 · 1444 · 1445 — **1446** — 1447 · 1448 · 1449 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1420‑я · 1430‑я — **1440‑я** — 1450‑я · 1460‑я |
| Стагодзьдзі |
| XIV ст. — **XV стагодзьдзе** — XVI ст. |

| 1446 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1446 *MCDXLVI* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2199 |
| Армянскі каляндар | 895 ԹՎ ՊՂԵ |
| Каляндар Багаі | -398 — -397 |
| Бізантыйскі каляндар | 6954 — 6955 |
| Бірманскі каляндар | 808 |
| Будысцкі каляндар | 1990 |
| Каляндар бэрбэраў | 2396 |
| Габрэйскі каляндар | 5206 — 5207 |
| Галяцэнскі каляндар | 11446 |
| Іранскі каляндар | 824 — 825 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1501 — 1502 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1368 — 1369 |
|  · *Калі-юга* | 4547 — 4548 |
| Карэйскі каляндар | 3779 |
| Кітайскі каляндар | 4142 — 4143 |
| Копцкі каляндар | 1162 — 1163 |
| Мусульманскі каляндар | 849 — 850 |
| Тайскі сонечны каляндар | 1989 |
| Этыёпскі каляндар | 1438 — 1439 |

## Падзеі

* На грузінскі трон узышоў Ежы VIII

## Нараджэньні

* Маргарыта Бурґундзкая, жонка Чарльза I Бурґундзкага (пам. 1503)

## Сьмерці
# Кім Чэн Ір

|  |
| --- |
| Кім Чэн Ір лац. Kim Čen Ir |
| па-карэйску: 김정일 |
|  |
| Вялікі кіраўнік КНДР |
|  8 ліпеня 1994 — 17 сьнежня 2011
 |
|  Прэм’ер-міністар  |  Кім Ён Ір (2007-2010
  |
|  Папярэднік  |  Кім Ір Сэн
 |
|  Наступнік  |  Кім Чэн Ын
 |
|  Асабістыя зьвесткі  |
| Нарадзіўся | 16 лютага 1941/1942 Вяцкае, СССР |
| Памёр | 17 сьнежня 2011 (70 гадоў) КНДР |
| Партыя | Працоўная партыя Карэі |
| Адукацыя | * Унівэрсытэт імя Кім Ір Сэна[d] (1964)
* Мальтыйскі ўнівэрсытэт
* Mangyongdae Revolutionary School[d]
 |
|  Сужэнец  | Hong Il-chon[d], Сон Хе Рым[d], Кім Ён Сук[d], Ко Ён Хі[d] і Кім Ок[d] |
|  Дзеці  | Кім Чэн Ын |
|  Бацька  | Кім Ір Сэн |
|  Маці  | Кім Чэн Сук[d] |
|  Узнагароды  |                       |
|  Подпіс  |  |

**Кім Чэн Ір**, пры нараджэньні Ю́ры Ірсе́навіч Кім (16 лютага 1941/1942 — 17 сьнежня 2011) — кіраўнік КНДР, генэральны сакратар Працоўнай партыі Карэі, Вярхоўны галоўнакамандуючы Карэйскай народнай арміяй, старшыня Дзяржаўнага камітэту абароны КНДР. Сын прэзыдэнта КНДР Кім Ір Сэна.

## Біяграфія

Паводле афіцыйнай біяграфіі, Кім Чэн Ір нарадзіўся ў таемным партызанскім лягеры ў гарах Пэктусан у Карэі ў 1941 годзе. Савецкія і кітайскія крыніцы сьцьвярджаюць, што ён нарадзіўся ў вёсцы Вяцкае Хабараўскага краю (СССР) і быў названы Юры Ірсенавіч Кім.

У 1961 годзе ўступіў у Працоўную партыю Карэі. З 1964 — у Цэнтральным камітэце партыі. З 1973 — Сакратар ЦК партыі, з 1974 — чалец Паліткамітэту, з 1980 — чалец Прэзыдыюму, з 1982 — дэпутат Вярхоўнага Народнага Сходу КНДР, з 1991 — Вярхоўны галоўнакамандуючы, з 1992 — маршал КНДР, з 1993 — старшыня Камітэту абароны КНДР.

Пасьля сьмерці ў 1994 годзе свайго бацькі — прэзыдэнта КНДР Кім Ір Сэна, стаў кіраўніком дзяржавы з афіцыйным тытулам «вялікі кіраўнік».

## Вонкавыя спасылкі

 **Кім Чэн Ір** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Націск

**На́ціск** — больш гучнае і працяжнае вымаўленьне аднаго са складоў.

## Націск у беларускай мове

У беларускай мове націск дынамічны, або сілавы, бо пры вымаўленьні націскных складоў органы моўнага апарату знаходзяцца ў больш напружаным стане, чым пры вымаўленьні ненаціскных складоў.

У беларускай мове націск разнамесны, г. зн. можа падаць на любы склад.

Пры зьмене формаў слова націск можа не зьмяняць свайго месца, заставацца нерухомым (*ха́та, ха́це, ха́тамі*) або пераходзіць на іншыя склады (*зямля́ — зе́млі, бу́сел — буслы́*).

Націск дапамагае адрозьніваць значэньні словаў: *ка́са — каса́, лю́бы — любы́*).

Націск маюць толькі самастойныя часьціны мовы. Службовыя словы, як правіла, націску ня маюць і ў якасьці ненаціскных складоў прымыкаюць да самастойных словаў.

Складаныя словы могуць мець адзін націск або два — асноўны і пабочны: *шыро́казахва́тны, сво́еасаблі́вы*. Пабочны маюць словы з іншамоўнымі прыстаўкамі: *а́нтыдэмакраты́чны, у́льтрафіяле́тавы*.

## Літаратура

* *Галіна Андарала, Віктар Бекіш, Сяргей Берднік* Беларуская мова. Вучэбны дапаможнік для пед. ВНУ / Пад рэд. Ларысы Грыгор’евай. — Менск: Вышэйшая школа, 1994. — 366 с. — 20 000 ас. — ISBN 5-339-00950-5
# 1970-я

**1970-я**
Стагодзьдзі: XIX стагодзьдзе — XX стагодзьдзе — XXI стагодзьдзе
Дзесяцігодзьдзі:
1920-я
1930-я
1940-я
1950-я
1960-я
**1970-я**
1980-я
1990-я
2000-я
2010-я
2020-я

Гады:
1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1975, 1976, 1977, 1978, 1979

---

## Асноўныя падзеі

* 1973—1974: Арганізацыя краін-экспартэраў нафты ўвяла эмбарга, сусьветны эканамічны крызіс.
# Кінтана-Роо

|  |
| --- |
| Кінтана-Роо |
| Герб  |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Краіна  | * Мэксыка
 |
|  Статус  | штат Мэксыкі[d] |
|  Адміністрацыйны цэнтар  | Чэтумаль[d] |
|  Дата ўтварэньня  | 8 кастрычніка 1974 |
|  Кіраўнік  | Mara Lezama Espinosa[d] |
|  Насельніцтва  | * 1 857 985 чал. (2020)
 |
|  Плошча  | * 44 705 км²
 |
|  Вышыня па-над узр. м.  **·** сярэдняя вышыня  |  31 м |
|  Месцазнаходжаньне  |
|  |
|  Мэдыя-зьвесткі  |
|  Часавы пас  |  UTC-5
  |
|  Код ISO 3166-2  | MX-ROO |
|  Паштовыя індэксы  | 77 |
|  Афіцыйны сайт |
|    Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы  |

**Кінтана-Роо** (па-гішпанску: *Estado Libre y Soberano de Quintana Roo*) — адзін з трыццаці аднаго штату ў цэнтральнай частцы Мэксыкі. Плошча — 42 361 км². Насельніцтва складае 1 325 578 чалавек (2010 год). Адміністрацыйны цэнтар — горад Чэтумаль.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Кінтана-Роо** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# 1891

|  |
| --- |
| Гады |
| 1888 · 1889 · 1890 — **1891** — 1892 · 1893 · 1894 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1870‑я · 1880‑я — **1890‑я** — 1900‑я · 1910‑я |
| Стагодзьдзі |
| XVIII ст. — **XIX стагодзьдзе** — XX ст. |

| 1891 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1891 *MDCCCXCI* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2644 |
| Армянскі каляндар | 1340 ԹՎ ՌՅԽ |
| Каляндар Багаі | 47 — 48 |
| Бізантыйскі каляндар | 7399 — 7400 |
| Бірманскі каляндар | 1253 |
| Будысцкі каляндар | 2435 |
| Каляндар бэрбэраў | 2841 |
| Габрэйскі каляндар | 5651 — 5652 |
| Галяцэнскі каляндар | 11891 |
| Іранскі каляндар | 1269 — 1270 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1946 — 1947 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1813 — 1814 |
|  · *Калі-юга* | 4992 — 4993 |
| Карэйскі каляндар | 4224 |
| Кітайскі каляндар | 4587 — 4588 |
| Копцкі каляндар | 1607 — 1608 |
| Мусульманскі каляндар | 1308 — 1309 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2434 |
| Этыёпскі каляндар | 1883 — 1884 |

**1891** (MDCCCXCI) — звычайны год Грыгарыянскага календара, які пачынаецца ў чацьвер, і звычайны год юліянскага календара, які пачынаецца ў аўторак; 1891-ы год нашай эры (н. э.) і *ад Нараджэньня Хрыстовага* (Н. Хр.); 891-ы год II тысячагодзьдзя, 91-ы год XIX стагодзьдзя і 2-і год 1890-га дзесяцігодзьдзя. У пачатку 1891 году грыгарыянскі каляндар апярэджваў на 12 дзён юліянскі каляндар, якім дзе-нідзе працягвалі карыстацца да 1923.

## Падзеі

## Нараджэньні

* 15 студзеня — Восіп Мандэльштам, расейскі літаратар, перакладнік
* 23 лютага — Міхаіл Піятуховіч, беларускі літаратуразнавец, крытык, пэдагог
* 23 красавіка — Сяргей Пракоф’еў, расейскі кампазытар
* 14 ліпеня — Аляксандар Мяленцьевіч Волкаў, расейскі пісьменьнік
* 21 ліпеня — Сымон Кандыбовіч, беларускі дзяржаўны дзяяч, гісторык.
* 18 жніўня — Антон Васілеўскі, беларускі пісьменьнік, выдавец сатырычнага часопіса «Авадзень»
* 16 верасьня — Карл Дэніц, нямецкі дзяржаўны і вайсковы дзяяч
* 29 верасьня — Аркадзь Смоліч, беларускі навукоўца, палітычны і грамадзкі дзяяч
* 18 кастрычніка — Лукаш Голад, праваслаўны сьвятар, прыхільнік беларусізацыі царквы, выдавец часопісу «Праваслаўная Беларусь»
* 13 лістапада — Янка Саланевіч, расейскі тэарэтык манархізму
* 9 сьнежня — Максім Багдановіч, беларускі паэт

## Сьмерці

* 23 студзеня — Фрыдрых фон Шміт, нямецкі і аўстрыйскі архітэктар
* 10 лютага — Соф’я Кавалеўская, расейскі матэматык і мэханік, пісьменьніца й публіцыстка, першая ў сьвеце жанчына-прафэсар
* 31 жніўня — Уладзіслаў Віктар Акінчыц, лекар, паўстанец 1863 року
# 1 жніўня

|  |
| --- |
| ← **жнівень** → |
| Пн | Аў | Ср | Чц | Пт | Сб | Нд |
|   |   |   |   |   | 1 | 2 |
| 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
| 31 |   |   |   |   |   |   |
| 2026 год Усе дні |

**1 жні́ўня** — 213-ы дзень году (214-ы ў высакосным годзе) паводле Грыгарыянскага календару. Да канца году застаецца 152 дні.

## Падзеі

* 1291 — заснаваньне Швайцарскае канфэдэрацыі
* 1498 — Экспэдыцыя Хрыстафора Калюмба упершыню дасягнула берагоў Вэнэсуэлы
* 1514 — Войны Вялікага Княства Літоўскага і Маскоўскай дзяржавы: па працяглай аблозе і абстрэле Смаленск капітуляваў перад маскоўскімі захопнікамі
* 1774 — брытанскі хімік Джозэф Прыстлі адкрыў тлен
* 1794 — Паўстаньне Т. Касьцюшкі: пачалася Слонімская бітва
* 1812 — Напалеон I Банапарт аддаў загад аб стварэньні войска Вялікага Княства Літоўскага
* 1888 — заснаваная «Баўгарская дзяржаўная чыгунка»
* 1914 — I Сусьветная вайна: Нямеччына абвясьціла вайну Расейскай імпэрыі
* 1920 — Чырвоная Армія заняла Берасьце
* 1944 — II Сусьветная вайна: у Варшаве выбухнула паўстаньне
* 1980 — украінскі псыхіятар Аляксандар Даўжэнка атрымаў патэнт на кадаваньне ад алькагалізму
* 1981 — у ЗША пачалася трасьляцыя тэлеканалу MTV
* 1990 — заснаваны Беларускі навукова-дасьледчы інстытут агародніцтва

## Нараджэньні

* 1520 — Жыгімонт Аўгуст, вялікі князь літоўскі і кароль польскі
* 1898 — Ільля Галка, савецкі навуковец і грамадзкі дзяяч
* 1923 — Шымон Пэрэс, ізраільскі палітык, прэм’ер-міністар Ізраілю, прэзыдэнт Ізраілю, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру 1994 году (сумесна з Ясірам Арафатам і Іцхакам Рабінам)
* 1936 — Іў Сэн Ляран, францускі мадэльер, які панаваў у сьвеце высокай моды у 1960-я і 1970-я гады
* 1952 — Пятро Сіманенка, украінскі палітычны дзеяч, старшыня Камуністычнай партыі Ўкраіны
* 1975 — Эдуарда Нар’ега, гішпанскі актор
* 1977 — Аляксей Бацюкоў, беларускі пісьменьнік

## Сьмерці

* 1943 — 11 наваградзкіх пакутніц, законныя сёстры Кангрэгацыі Найсьвяцейшай Сям’і з Назарэту
* 2009 — Карасон Акіна, прэзыдэнтка Філіпінаў з 1986 па 1992 год
* 2021 — Анатоль Рудакоў, савецкі і расейскі актор тэатру і кіно

## Сьвяты
# Драўніна

Драўніна
**Драўніна** — дрэва, якое выкарыстоўваецца для будаўніцтва, вырабу мэблі і папяровай пульпы. Драўніна зьяўляецца цяжкай, кудзелістай структурнай тканінай, якая знаходзіцца ў сьцеблах і каранях дрэвах. Яна шырока выкарыстоўваецца на працягу тысячаў гадоў як паліва і ў якасьці будаўнічага матэрыялу. Гэта арганічны матэрыял, прыродны кампазыт з цэлюлёзных валокнаў, якія ўзмацняюцца пры расьцяжэньні. Да цьвёрдых сортаў дрэва адносіцца чырвонае дрэва, цік, чорнае дрэва, ружовае дрэва, дуб, вяз, эўкаліпт і бук. Усе, акрамя эўкаліпта, растуць дужа павольна, з-за чаго іх сусьветныя запасы практычна вычарпаныя. Да мяккіх сортаў драўніны адносяцца драўніна хвойных дрэваў (сасны, яліны, лістоўніцы), яны растуць хутка і лёгка паддаюцца апрацоўцы, але лічыцца драўніна нізкай якасьці. Да белай драўніны адносіцца драўніна бярозы, ясеня, клёна і явара, усе гэтыя дрэвы хутка растуць, іхнюю драўніну выкарыстоўваюць як шпону і лічаць таннай.

Зямля зьмяшчае каля аднаго трыльёну тон драўніны, якая расьце з хуткасьцю 10 мільярдаў тон у год. Як багатыя вугляродна-нэўтральна аднаўляльныя рэсурсы, драўняныя матэрыялы выкліваюць вялікую цікавасьць у якасьці крыніцы аднаўляльнай энэргіі. У 1991 годзе было сабрана каля 3,5 мільярду кубічных мэтраў драўніны. Яна зьяўляецца дамінуючым матэрыялам пры стварэньні мэблі і пры будаўніцтве.

Беларусь зьяўляецца лясной дзяржавай, маючы комплексны паказчык колькасьці лясных рэсурсаў вышэйшы за большасьць краінаў Эўропы. Пры гэтым большая частка з нарыхтаванай драўніны пераапрацоўваецца ўнутры краіны, дзе маецца вялікая колькасьць пераапрацоўчых прадпрыемстваў.

## Беларусь

На студзень 2014 году ў Беларусі на душу насельніцтва прыпадала 173 кубамэтры лесу, што ў 2,5 разы перавышала сусьветны ўзровень. Пры гэтым, да 2010-х гадоў у экспарце лясной прамысловасьці пераважаў лес-кругляк і танныя паўфабрыкаты. Зь іх за мяжой выпускалі вырабы з высокай дададзенай вартасьцю, а назад увозілі мэблю і паперу.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Фізычныя ўласьцівасьці драўніны
# Германскія мовы

|  |
| --- |
| Германская галіна |
|  Народнасьць  |  германскія народы
 |
|  Арэал  |  Заходняя, Цэнтральная, Паўночная Эўропа, Паўночная Амэрыка, Аўстралія, Новая Зэляндыя, Акіянія, шэраг краінаў Афрыкі й Азіі
 |
|  Лінгвістычная клясыфікацыя  |  Індаэўрапейская сям’я
* **Германская галіна**
 |
|  Склад  |

скандынаўская, заходнегерманскія, усходнегерманскія групы

 |
|  Колькасьць носьбітаў  |  блізу 550 млн чал.
 |
|  ISO 639-5:
 | gem |
|  Германскія мовы на мапе сьвету   Краіны, дзе германскія мовы зьяўляюцца роднай мовай большасьці насельніцтва  Краіны, дзе германскія мовы маюць афіцыйны статус, але зьяўляюцца мовай меншасьці
 |

**Герма́нскія мовы** — адна з групаў індаэўрапейскай моўнай сям’і. Ва ўсім сьвеце носьбітамі германскіх моваў зьяўляюцца каля 559 мільёнаў чалавек.

Распаўсюджанасьць германскіх моваў у Эўропе
Зялёным паказаныя нідэрляндзкая ды нямецкая мовы
Аранжавым паказаная ангельская мова
Блакітным паказаныя паўночнагерманскія мовы
Германская галіна моваў складаецца з трох групаў:

* **паўночнай** (дацкая, швэдзкая, нарвэская, ісьляндзкая, фарэрская мовы)
* **заходняй** (нямецкая, ніжненямецкая, ангельская, нідэрляндзкая, ідыш, флямандзкая, афрыкаанс, фрыская мовы, скотс)
* **усходняй** (гоцкая, бургундзкая, вандальская, гепідзкая, герульская мовы) — усе мовы гэтай падгрупы мёртвыя.

У лінгвістыцы прынятае меркаваньне пра паходжаньне ўсіх германскіх моваў ад колішняй адзінай прагерманскай мовы, якая ў сваю чаргу паходзіць ад праіндаэўрапейскае мовы. Разьвіцьцё германскіх моваў зьвязанае зь міграцыяй германскіх плямёнаў. Першапачаткова яны насялялі поўдзень Скандынаўскага паўвостраву, паўвостраў Ютляндыя і тэрыторыю сучаснага Шлезьвіг-Гальштайну.

Ад астатніх індаэўрапейскіх моваў германскія адрозьніваюцца некаторымі рысамі. Сярод такіх адрозьненьняў у фанэтыцы — перасоўваньне зычных (закон Грыма). Прыкладам закону Грыма можа быць пераход гуку /t/, які захаваўся ў беларускім «тры» да гуку /θ/ у ангельскім «three». Для германскіх моваў характэрная вялікая ступень аналітызму (асабліва ў ангельскай, швэдзкай ды афрыкаанс).
У пабудове сказу характэрны фіксаваны парадак словаў.
У лексыцы прысутнічаюць запазычаньні з кельцкіх, лацінскай, грэцкай моваў, а таксама больш позьнія з францускай.
Найбольшая ступень захаванасьці ўласнагерманскай лексыкі — у ісьляндзкай мове, дзе амаль няма запазычаньняў.

Найстарэйшым помнікам германскага пісьменства зьяўляюцца фрагмэнты гоцкага перакладу Бібліі, зробленага ў IV стагодзьдзі.

Гісторыю разьвіцьця германскіх моваў прынята падзяляць на тры этапы:

* старажытны (ад узьнікненьня пісьма да 11 стагодзьдзя) — разгалінаваньне на асобныя мовы.
* сярэдні (12 стагодзьдзе — 15 стагодзьдзе) — разьвіцьцё пісьменства.
* новы (з 16 стагодзьдзя да сучаснасьці) — фармаваньне нацыянальных моваў.

Самай распаўсюджанай германскай мовай сёньня ёсьць ангельская, яна мае найбольшую колькасьць носьбітаў.

## Вонкавыя спасылкі

* Структура германскай моўнай групы (анг.)
# Скарачэньне набору загадаў

Сан Ультра Спарк, прылада для СНЗ
**Скарачэньне набору загадаў** (скарочана: **СНЗ**) для ЭВМ — спосаб карыстаньня ЭВМ з кароткім наборам загадаў, якія можа справіць ЭВМ. СНЗ дае магчымасьць авалодаць напісаньнем загадаў для ЭВМ больш шырокаму колу людзей. СНЗ супрацьлегласьць Вялікаму НЗ. СНЗ дае магчымасьць:

* простага й хуткага напісаньня наказных для ЭВМ загадаў
* запісу й сьціраньня раней запісаных набораў загадаў у памяці ЭВМ.

## Крыніцы
# Проза

У празаічных творах тэкст не разьбіваецца на рытмічныя групы, сказы ідуць адзін за адным
**Про́за** (па-лацінску: *prosa*, ад *prōsa* — прамая, простая, з *proversa* — зьвернутая наперад) — вуснае ці пісьмовае маўленьне безь дзяленьня на сувымерныя адрэзкі — вершы; у супрацьлегласьць паэзіі ейны рытм абапіраецца на прыблізную суаднесенасьць сынтаксычных канструкцыяў (пэрыядаў, сказаў, калёнаў). Часам тэрмін ужываецца ў якасьці супрацьпастаўленьня мастацкай літаратуры наогул (паэзія) літаратуры навуковай і публіцыстычнай, то бок якая не адносіцца да мастацтва. Раманы, падручнікі й ґазэтныя артыкулы ёсьць яскравымі прыкладамі прозы.

Пачаткова ў старажытнагрэцкай літаратуры любая мастацкая славеснасьць называлася паэзіяй. Аднак само паняцьце мастацкасьці ў грэцкай культуры было неразрыўна зьвязанае з рытмічнасьцю, і, такім парадкам, большая частка літаратурных твораў мела вершаваную форму. Пазьней рытмічна арґанізаванае маўленьне сталі называць вершам, у супрацьпастаўленьне маўленьню, не зьвязанаму з рытмам. Старажытныя рымляне, прадаўжальнікі грэцкае культуры, сталі называць яе прозай. У Квінтыліяна сустракаецца выраз «oratio prosa», у Сэнэкі — проста «prosa» для абазначэньня маўленьня свабоднага, не зьвязанага рытмічнымі паўторамі.

Нягледзячы на ўяўную відавочнасьць, дакладнага разьмежаваньня паняцьцяў проза й паэзія не існуе. Існуюць творы, якія ня маюць рытму, аднак разьбітыя на радкі й адносяцца да вершаў, і наадварот, напісаныя ў рыфму й з рытмам, аднак якія адносяцца да прозы. Прозу цікавіць ня проста эмацыянальна-мысьленчы стан, як паэзію, а стан, які ўзьнік у сувязі з пэўнымі абставінамі й выводзіцца зь іх. Паэзія спэцыялізуецца на абсалютызацыі станаў душы, спыненым імгненьні, у прозе імгненьні разгортваюцца ў падзеі й выстройваюцца ў канцэптуальны парадак. Стылявыя дамінанты прозы — сюжэт, сытуацыя, прадметная й псыхалягічная дэталь, мова, у тым ліку суб’ектная арґанізацыя мовы. Функцыяй прозы ёсьць мастацкі аналіз. Слова ў прозе выступае сродкам адлюстраваньня й узнаўленьня рэальных аб’ектаў, дзеяньняў, перажываньняў герояў, мае канкрэтызаваны сэнс, плястычную дакладнасьць і даволі выразную праяву амбівалентнасьці.

Беларуская проза новага часу ўзьнікла даволі позна, толькі ў канцы XІX стагодзьдзя з апавяданьнямі Францішка Багушэвіча. Даволі доўгі час пераважала на Беларусі паэзія, аднак пасьля Другое сусьветнае вайны роля прозы ў Беларусі значна ўзрасла, дзякуючы шэрагу выбітных аўтараў, як то Іван Мележ, Янка Брыль, Васіль Быкаў, Алесь Адамовіч і іншых.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Вызначэньне і прыклады прозы. Literary Devices (анг.).
* Сучасная беларуская проза. Белорусская цифровая библиотека.
# Палітычная свабода

**Палітычная свабода** — адсутнасьць умяшальніцтва дзяржавы ў справы асобы сродкамі прымусу ці гвалту. Сябры свабоднага грамадзтва маюць поўны кантроль над іх публічным і асабістым жыцьцём. у дадзеным выпадку, «свабода» адносіцца выключна да адносінаў аднаго чалавека да іншага, і да толькі да гвалту, што зьдзяйсьняецца адным чалавекам супраць іншага. Супрацьлегласьць свабодзе — таталітарная дзяржава ці дыктатура, якая абмяжоўвая палітычную свабоду дзеля рэгуляваньня амаль кожнага боку чалавечага жыцьця.

Канцэпцыя палітычнай свабоды знаходзіцца ў шчыльнай узаемасувязі з канцэпцыяй грамадзкіх правоў ды індывідуальных свабодаў. Большасьць дэмакратычных грамадзтваў адрозьніваюцца наяўнасьцю свабодаў, якія гарантуюцца дзяржавай. Гэтыя свабоды ўключаюць:

* Свабоду слова
* Свабоду асацыяцыяў
* Свабоду рэлігіі
* Свабоду сходаў
* Свабоду друку
* Свабоду перасоўваньня
* Свабоду думкі

У больш радыкальных інтэрпрэтацыях (звычайна скрайне левых ці скрайне правых) прысутнічаюць такія «свабоды», як «сэксуальная свабода», ці «свабода насіць зброю».

У той час, як і левыя, і правыя вызначаюць права на свабоду як асноўнае з чалавечых правоў, яны радыкальна падзяляюцца ў вызначэньні сутнасьці гэтага права. Дзеля правых, свабода існуе ў першую чаргу ў нэгатыўным сэнсе (свабода ад), у той жа час як дзеля левых, свабода ў першую чаргу вызначаецца ў пазытыўных тэрмінах (свабода дзеля). Таму, скажам, можна часьцяком пачуць пра «свабоду адукацыі», пад чым разумеецца права на бясплатную адукацыю. Левы кірунак, такім чынам, блытае «свабоду» і «гарантаваныя сацыяльныя паслугі».

Лібэральны кірунак думкі перасьцярагае, што такое вызначэньне свабоды ёсьць на самой справе нішто іншае, як легітымізацыя прымусу над чалавекам «у інтарэсах грамадзтва» і таму сьцьвярджае, што свабода можа быць вызначана толькі ў «нэгатыўных» тэрмінах (свабода «ад»).

Лібэральны кірунак крытыкуецца кансэрватарамі, якія лічаць, што чыста нэгатывісцкае вызначэньне свабоды вядзе да анархіі і маральнага заняпаду. У вызначэньні беларускага палітыка Зянона Пазьняка, свабода — гэта перш за ўсё «магчымасьць рабіць дабро».

## Глядзіце таксама

* Вязень сумленьня
* Палітычныя зьняволеныя