Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Алюзія

**Алю́зія** — намёк у паэтычным творы на агульнавядомы факт гістарычнага ці бытавога характару. Некаторыя вершы цалкам засноўваюцца на алюзіі. Злоўжываньне алюзіяй можа прывесьці да своеасаблівай зашыфраванасьці, невыразнасьці сэнсу твору.

## Літаратура

* *Рагойша В. П.* Паэтычны слоўнік. — 3-е выд., дапрац. і дапоўн. — Менск: Беларуская навука, 2004. — 576 с. — 2000 ас. — ISBN 985-08-0598-6
* *Рагойша В. П.* Тэорыя літаратуры ў тэрмінах. — Менск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 384 с. — 1000 ас. — ISBN 985-11-0197-4
# Літаратура

Старыя кнігі на палічцы
**Літарату́ра** (па-лацінску: *litteratura*, што значыць *напісанае*) — творы пісьменства, сукупнасьць пісьмовых і друкаваных тэкстаў, адзін з асноўных відаў мастацтва. Слова літаратура літаральна азначае «знаёмства зь літарамі». Літаратура паводле асноўнай клясыфікацыі падзяляецца на паэзію й прозу. У шырокім сэнсе панятак уключае ў сябе ўсе пісьмовыя тэксты, аднак паводле розных крытэраў панятак може не ахопліваць усе тэксты, напрыклад, па прычыне слабога альбо няспраўнага стылю, выкарыстаньня слэнгу, дрэннай характарыстыцы й павярхоўнай альбо надуманай будовы. Некаторыя крытыкі выключаюць з панятка «літаратура» жанры, як то раман, злачыннасьць і таямніца, навуковая фантастыка, жахі й фэнтэзі. Поп-песьні, тэхнічна зьяўляючыся пісьмовым тэкстам, таксама маюць спрэчны статус. 3 XVIII стагодзьдзя тэрмін літаратура замацаваўся за прыгожым пісьменствам — відам мастацтва, дзе вобразнасць ствараецца з дапамогаю слова.

Літаратура можа быць клясыфікавана ў адпаведнасці з гістарычнасьцю, то бок вынікам ліататуры могуць быць мастацкі твор ці гістарычны твор, а таксама паводле формы, як то паэзія ці проза. Творы таксама могуць мець свае формы, як то аповесьць, апавяданьне, раман і гэтак далей. Літаратурныя працы часьцяком таксама клясыфікуюцца ў адпаведнасьці з гістарычнымі пэрыядамі або пэўнымі эстэтычнымі асаблівасьцямі ці жанрамі.

## Формы

### Паэзія

Каліграма Гіёма Апалінэра. Яна ўяўляе сабой тып верша, у якім напісаныя словы разьмешчаны такім чынам, каб стварыць візуальны вобраз.
Паэзія ёсьць формай літаратурнага мастацтва, якая выкарыстоўвае эстэтычныя й рытмічныя ўласьцівасьці мовы. Паэзія традыцыйна адрозьніваецца ад прозы тым, што звычайна падаецца ў вершах. У той час як проза абапіраецца на сказы, паэзія базуецца на вершаваных радках. Сынтакс прозы дыктуецца сэнсам, тады як паэзія абапіраецца на паэтычны рытм, памер і рыфму, але не заўсёды. Раней паэзія звычайна разумелася як нешта ўсталяванае ў паэтычных рытмах, аднак на сёньня вызначэньнем паэзіі ёсьць любы від суб’екта, які зьяўляецца рытмічным або выкананы ў вершаванай форме. Як форма літаратуры паэзія можа папярэднічаць пісьменству, бо раньнія працы складаліся і падтрымліваліся вуснай традыцыяй, такім чынам, паэзія зьяўляецца адной з самых раньніх формаў літаратуры.

### Проза

Проза зьяўляецца формай літаратуры, якая вызначаецца ўжываньнем звычайнага сынтакса й натуральнай прамовай замест рытмічных структураў. Проза вымяраецца ў сказах, чым адрозьніваецца ад паэзіі. Паводле гістарычнаму разьвіцьцю прозы, Рычард Граф адзначае, што згодна з апошнімі дасьледваньнямі падкрэсліваецца той факт, што фармальная проза атрымала параўнальна позьняе разьвіцьцё й часьцяком асацыюецца з клясычным пэрыядам гісторыі Старажытнае Грэцыі.

## Клясыфікацыі літаратуры

**Паводле зьместу**:

* мастацкая
* інфармацыйна-даведачная
* навукова-тэхнічная

**Паводле прызначэньня**:

* навучальная
* тэхнічная
* публіцыстычная і інш.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Літаратура.org — мастацкія тэксты й пераклады на беларускай мове
* Літэратура на Open Encyclopedia Project
* Ангельскі літэратурны форум
# Аснова слова

**Асно́ва** — нязьменная частка слова. Каб вызначыць аснову, трэба аддзяліць канчатак. Напрыклад, у слове *бяроза* аснова бяроз-, у слове *зялёная* — зялён-, у слове *шуміць* — шум-.

Нязьменныя словы ня маюць канчаткаў і складаюцца толькі з асновы: *уздоўж, улетку, хутка*.

## Падзел асноваў слова

Асновы ў словах бываюць:

* Невытворныя (яны супадаюць у слове з коранем): *стол, стул, сад, вішн-я, бел-ы, сінія, піш-у, няс-уць*
* Вытворныя (у іх, апрача кораня, ёсьць іншыя значымыя часткі): *сталов-ы, сталоўк-а, пасадк-а, садоў-нік, пабелк-а, падпіш-у, прыняс-уць*

Слова з вытворнай асновай звычайна суадносіцца са словам зь невытворнаю асноваю й зьяўляецца аднакаранёвым (роднасным) зь ім: *вішн-ёв-ы — вішн-я, настоль-н-ы — стол, сінь-к-а — сін-і, уз-гор-ак — гар-а*.

## Суплетыўныя асновы

Сустракаюцца выпадкі, калі суадносныя граматычныя формы маюць розныя асновы (я — мяне, мне, мною). Такія асновы называюцца суплетыўнымі. Суплетывізм — адзін са сродкаў утварэньня пэўных формаў слова, напрыклад склону (мы — нас), ліку (чалавек — людзі), ступені параўнаньня (добры — лепшы), трываньня (класьціся — легчы, браць — узяць). Суплетывізм асноў характэрны для назоўнікаў, займеньнікаў, прыслоўяў, дзеясловаў.

## Літаратура

* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.
# Дзеяслоў

| **Прыклады** |
| --- |
| * Я **атрымаў** стыпэндыю.
* **Трэба параіцца** з больш практыкаваным музыкам.
* Гэты лётчык **мог бы стаць** касманаўтам.
 |

*Гэты артыкул распавядае пра тэрмін лінгвістыкі. Магчыма, вас цікавіць часопіс «Дзеяслоў».*
**Дзеясло́ў** — часьціна мовы, якая абазначае дзеяньне, здарэньне або стан як працэс, адказвае на пытаньні «*што рабіць?*», «*што зрабіць?*». Найбольш тыповая роля дзеяслова ў сказе — выказьнік. Дзеяслоў зьмяняецца па часах, асобах, ліках, родах (спрагаецца).

## Лексыка-сэмантычныя катэгорыі дзеяслова

У розных мовах дзеяслоў можа мець такія характарыстыкі:

* фінітнасьць (ужываньне ў якасьці выказьніка) — нефінітнасьць (ужываньне ў якасьці іншых членаў сказу). У сваю чаргу, фінітным дзеясловам у некаторых мовах могуць быць уласьцівыя паказьнікі роду, ліку, асобы (дзеля дапасаваньня да дзейніка і/або дапаўненьня);
* аспэкт: у беларускай мове — трываньне дзеяслова (закончанае — незакончанае), у сэміцкіх — парода (каўзатыў, інтэнсіў ды інш.), статыка — дынаміка й інш.;
* час;
* лад (абвесны, дасягальны, загадны, пажадальны, сувязны, умоўны й інш.);
* стан (агульны, дзейны, залежны, зваротны, незваротны, ніякі, узаемны й інш.);
* валентнасьць: непераходны (1-валентны), пераходны мона- і мультыаб’ектны (2- і больш валентны);
* спражэньне (мяшанае, тэматычнае, першае й інш.);
* пераходнасьць.

## Аддзеяслоўныя часьціны мовы

* Дзеепрыметнік
* Дзеепрыслоўе
* Герундый
* Аддзеяслоўны назоўнік (дэвэрбатыў)

Шматлікія навукоўцы лічаць герундый, дзеепрыслоўе і дзеепрыметнік асаблівымі дзеяслоўнымі формамі.

## Дзеяслоўныя формы

* Інфінітыў
* Герундый
* Герундыў
* Супін
* Пэрфэкт
* Імпэрфэкт
* Плюсквампэрфэкт

## Глядзіце таксама

* Выказьнік
* Прэдыкатыў
* Зьвязак
# Словазьмена

Стварэньне словаформаў у гішпанскай мове
**Словазьмена** — стварэньне словаформаў той жа лексэмы, якія маюць розныя граматычныя значэньні. Марфэмы, якія ажыцьцяўляюць словазьмену, называюцца флексіяй (лац. *flexio* — «згінаньне», «пераход голасу»).

Прыватнымі выпадкамі словазьмены зьяўляецца скланеньне па склонах (рука-рукі-руцэ…), спражэньне па асобах (іду-ідзеш-ідзе…), зьмяненьне па родах, часах і іншых граматычных катэгорыях. Мноства словаформаў адной лексэмы ўтвараюць словазьмяняльную парадыгму. Словазьмена супрацьпастаўляецца словаўтварэньню.
# Правапіс

**Пра́вапіс** (таксама **артагра́фія**, ад грэцкага **ορθογραφία**, якое складаецца са словаў **ορθος** «правільны» і **γράφειν** «пісаць») — прызнаная ці рэкамэндаваная сыстэма правілаў перадачы маўленьня на пэўнай мове на пісьме з дапамогай альфабэту гэтай мовы і іншых знакаў.

Звычайна прызнаным зьяўляецца правапіс, які замацавала адпаведная дзяржаўная навуковая ўстанова (у Беларусі Інстытут мовазнаўства НАН) альбо аўтарытэтны навуковец, альбо той правапіс, якім карыстаецца значная частка носьбітаў мовы.

Правапіс замацоўваецца на аснове пэўных прынцыпаў, якія зьвязаныя з рознымі сфэрамі пісьмовай практыкі: пунктуацыя, вялікія і малыя літары, разьдзельнае і зьлітнае напісаньне словаў, запіс гукаў і іншыя.

Правапісы канкрэтных моваў клясыфікуюць галоўным чынам паводле спосабу запісу гукаў. Правапіс канкрэтнай мовы практычна ніколі не бывае заснаваны на адным такім спосабе (прынцыпе). Але зь некалькіх прынцыпаў адзін як правіла пераважае, паводле яго правапіс і набывае сваю характарыстыку.

## Прынцыпы правапісу

### Фанэтычны прынцып

Паводле гэтага правіла гукі мусілі б запісвацца дакладна так, як вымаўляюцца. Гэта значыць, што, напрыклад, слова «*сьнег*» мусіла б быць запісаным як «*с’н'эх*». Фанэтычны правапіс рэдка ў якой мове можа пераважаць (бадай, ледзь не адзіным прыкладам можа быць санскрыт, з агаворкай, што яго пісьмовы варыянт увялі ў той час, калі мова была ўжо мёртвай).

### Фаналягічны прынцып

Калі ў мовазнаўстве не былі адасобленыя фанэтыка і фаналёгія, правапісы, якія былі арганізаваныя паводле фаналягічных прынцыпаў, называлі фанэтычнымі. Фаналёгія займаецца не гукамі ў іхнім фізычным выражэньні, а гукамі, якія існуюць у сьвядомасьці маўленцы пэўнай мовы. Гэтыя абагульненыя гукі называюцца фанэмамі. Паводле фаналягічнага прынцыпу адна фанэма пішацца заўсёды аднолькава. Напрыклад, па-беларуску пішам «*разьбіць*», але «*расьпісаць*», таму што «**с'**» ў сьвядомасьці маўленцы — той жа гук, што і ў слове «*сьнег*», і адрозны ад гуку «**з'**» у слове «*разьбіць*»).

### Марфалягічны прынцып

Паводле гэтага прынцыпу запісваюцца ня тыя фанэмы, якія сапраўды вымаўляюцца, а тыя, якія на іхнім месцы вымаўляліся ў асноўнай форме слова альбо ў вытворным слове. Напрыклад, у слове «*касьба*» пішацца «**сь**», а не «**зь**», таму што яно ўтворана ад слова «*касіць*», дзе вымаўляецца і пішацца фанэма «**с'**». У некаторых крыніцах марфалягічны прынцып называецца этымалягічным.

### Этымалягічны прынцып

Гэты прынцып таксама дасюль не пераважаў ні ў водным правапісе. Гэты прынцып — «паглыблены» марфалягічны. У ім, каб растлумачыць напісаньне пэўнага знаку, не дастаткова знайсьці вытворнае слова, таму што такога слова можа ня быць. Трэба ведаць этымалёгію слова.

## Глядзіце таксама

* Беларускі правапіс
# Лацінскі альфабэт

**Лаці́нскі альфабэ́т** — альфабэт, якім паслугоўваюцца для запісу большасьці эўрапейскіх (у тым ліку беларускай) і шмат якіх іншых моваў. Найбольш распаўсюджаны альфабэт у сьвеце — ім карыстаецца каля 35% чалавецтва. Паходзіць ад сыстэмы, якая служыць дзеля запісу лацінскай мовы.

## Гісторыя

Лацінскі альфабэт паходзіць ад этрускага альфабэту і ў 2 стагодзьдзі да н. э. ён складаўся з 21 знаку:

**A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X**

На пачатку была яшчэ адна дробная розьніца: паміж **F** і **H** была літара **Z**. Яе выдалілі ў IV стагодзьдзі да н. э. палічыўшы залішняй (у лацінскай мове няма гуку, які адпавядаў бы літары **Z**). На яе месцы паявілася літара **G**, якая зьяўляецца графічным варыянтам літары **C**. Перш чым гэтак сталася, літара **C** служыла дзеля перадачы як гуку /К/, гэтак і /G/, а пасьля рэформы **C** азначала выключна гук /К/. Гэтыя зьмены выклікалі таксама абмежаваньне ўжытку літары **Q**, а літара **K** амаль зусім выходзіць з ужытку.

Літара **Y** была дададзеная, а **Z** вернутая ў I стагодзьдзі да н. э. дзеля больш дакладнай пісьмовай перадачы грэцкіх словаў. У Сярэднявеччы паяўляецца літара **W** якая паўстала з падвойнай **V** (а яна азначала гук /U/ — адсюль ангельская назва **W** — *double U*). Аднак першапачаткова гэтая літара проста выкарыстоўвалася замест сэквэнцыі **VV**, якая азначае сілабу «wu» — адсюль польская назва літары **W**.

Урэшце, у сярэдзіне XVI стагодзьдзя літару **I**, якая да тае пары азначала як галосную, гэтак і зычную, пачынаюць разрозьніваць на **I** ды **J**. Аналягічнае разрозьненне адбываецца ў выпадку літары **V**, якая «распадаецца» на **U** (галосная) ды **V** (зычная).

## Сучасны лацінскі альфабэт

На сёньня у сыстэме 26 знакаў.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M |
| N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z |

З увагі на тое, што яна не адпавядае усім мовам, найчасьцей існуюць дадатковыя нацыянальныя вэрсіі лацінскага альфабэту у якіх існуюць новыя знакі, створаныя галоўным чынам шляхам мадыфікацыі клясычнага набору знакаў — у тым ліку й беларуская лацінка.

Шмат якія сыстэмы запісу, якія грунтуюцца на лацінскім альфабэце, выкарыстоўваюць падвойныя альбо нават патройныя знакі, або сэквэнцыі двух альбо некалькіх лацінскіх знакаў дзеля азначэньня паасобнага гуку.

Некаторыя мовы ставяцца да такіх спалучэньняў як да паўнавартасных знакаў, напрыклад чэская літара **CH**.

## Чарговасьць знакаў

У лацінскім альфабэце сталая чарговасьць знакаў (у межах варыянту для адной мовы).

Дадатковыя знакі зьмяшчаюцца ў ім паводле аднаго з прынцыпаў:

* пасьля базавага знаку, напрыклад **Ń** пасьля **N**;
* у канцы альфабэту — напрыклад дадатковыя знакі швэдзкага альфабэту;
* раўнапраўна са звычайнымі — напрыклад, у нямецкай **Ä** нароўні з **A** і да г. п.

## Лацінскія альфабэты іншых моваў

* Японская мова — romaji (некалькі сыстэмаў: Hepburn, Kunrei і іншыя)
* Кітайская мова — pinyin, Wade-Giles
# Арабскія лічбы

**Ара́бскія лічбы** — набор зь дзесяці лічбаў, які паўсюдна ўжываецца для запісу лікаў у дзесятковай сыстэме зьлічэньня.

Назвы лічбаў супадаюць з назвамі лікаў, што яны абазначаюць. У гутарковай лексыцы ў якасьці назваў лічбаў могуць ужывацца назоўнікі з суфіксам *-ка*, утвораныя ад адпаведных лічэбнікаў: «адзінка», «двойка» і г. д.

|  |  |
| --- | --- |
| нуль | 0 |
| адзін | 1 |
| два | 2 |
| тры | 3 |
| чатыры | 4 |
| пяць | 5 |
| шэсць | 6 |
| сем | 7 |
| восем | 8 |
| дзевяць | 9 |
# Асабовае імя

**Асабовае імя** — сацыялінгвістычная адзінка, кляса ўласных імёнаў, адзін з галоўных пэрсанальных моўных ідэнтыфікатараў чалавека; гэта імя, дадзенае чалавеку пры нараджэньні альбо хрышчэньні.

## Апісаньне

У большасьці заходніх краінаў імя ідзе ўперадзе прозьвішча. Тым ня менш, у многіх краінах Усходу, такіх як Японія й Кітай, яно ідзе пасьля прозьвішча, а часам і ў Эўропе, напрыклад, ва ўсходне-славянскіх мовах, у тым ліку й на Беларусі.

Ад асабістага імя бацькі ўтвараецца імя па бацьку.

Пры афіцыйным афармленьні да асабістага імя дадаецца імя па бацьку ці іншае сярэдняе імя (калі ёсьць) і прозьвішча.

Звычайна мужчынскія й жаночыя імёны адрозьніваюцца, але многія зь іх маюць 2 формы, напрыклад, Аляксандр/Аляксандра, Юлій/Юлія.

Некаторые бацькі вельмі стараюцца прыдумаць як мага арыгінальнейшае імя для свайго немаўляці, напрыклад, адна швэдзкая пара хацела назваць сваю дачку Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116.

## Паходжаньне імёнаў

Вядомы імёны, якія паходзяць з самых розных моў:

* Грэцкія імёны: Агнес, Алесандра, Галіна, Джэйсан, Маргарыта, Мікалай, Сьцівен, Анжэла, Барбара, Джордж, Дораці, Дорыс, Дэбара, Меліса, Ніколь, Крыстафер, Хелен, Эндру
* Яўрэйскія імёны: Джоан, Джэйкаб, Джэсіка, Міхаіл, Марыя, Ханна, Ёсіф, Джошуа, Давід, Дэніел, Захары, Кайла, Мацьвей, Рут, Сара, Сьюзен
* Маскальскія імёны: Сьвятлана
* Валійскія імёны: Джэніфер, Морган
* Ірляндзкія імёны: Браян
* Эгіпецкія імёны: Кацярына
* Лацінскія імёны: Аманда, Вірджынія, Марк, Осьцін, Патрысія, Флорэнс, Эмілі, Аліна
* Францускія імёны: Брытані, Эймі
* Ангельскія імёны: Брэндан, Кімберлі, Мэдзісан, Мілдрэд, Тайлер, Тэйлар, Хэйлі, Хізэр, Шырлі, Эдвард, Эшлі
* Нямецкія імёны: Джэфры, Роберт, Рычард, Уільям, Уолтэр, Фрэнсес, Фрэнк, Рагнгільда
* Шатляндзкія імёны: Дональд
* Італьянскія імёны: Дона
* Гішпанскія імёны: Лінда
* Скандынаўскія імёны: Рональд
* Амэрыканскія імёны: Саманта
* Арамейскія імёны: Томас

і іншыя

## Глядзіце таксама

* Імёны ліцьвінаў

## Крыніцы
# Амафон

**Амафоны** — фанэтычная двухсэнсоўнасьць, фанэтычныя амонімы (грэц. ὁμός — аднолькавы + φωνή — гук) — словы, якія гучаць аднолькава, але пішуцца па-рознаму і маюць рознае значэньне.

Прыклады: ро**д**-ро**т**, гры**б**-гры**п**, ко**д**-ко**т**

## Літаратура

* БЭ ў 18 тамах. Т.1, Мн., 1996, С.308

## Глядзіце таксама

* Амонім
* Паронім