# Прыметнік

**Прыме́тнік** — часьціна мовы, якая абазначае прымету прадмета і адказвае на пытаньні які?чый?

Да гэтай часьціны мовы належаць словы, якія абазначаюць:

* якасьць прадмета (*зялёны сьцяг, цёмная ноч, адважны воін, чарговая зьмена*),
* адносіны яго да іншых прадметаў
	+ паводле матэрыялу — *залаты гадзіньнік, драўляны ложак*;
	+ паводле прызначэньня — *студэнцкі інтэрнат, гарадзкая плошча*;
	+ паводле складу ўдзельнікаў — *рабочы сход, настаўніцкая канфэрэнцыя*;
	+ паводле месцазнаходжаньня — *гарадзенскія тэатры, сельскі сход*;
	+ паводле часу — *сьвяточны канцэрт, восеньскі вечар*,
* прыналежнасьць прадмета (*братаў дзёньнік, Верына кніга, буслава гняздо*).

Прыметнік звычайна паясьняе назоўнік і граматычна залежыць ад яго. Прыметнікі зьмяняюцца па родах, ліках і склонах. Роды, лікі й склоны прыметнікаў залежаць ад назоўніка: *ясны дзень, ясная раніца, яснае неба, ясныя дні*.

У сказе прыметнік часьцей за ўсё бывае азначэньнем: *Ідзе вясна ў шумлівых водах, у звонкім срэбры ручаёў і разьлівае мяккі подых, як песьню нейкую бяз слоў*. (Якуб Колас).

Прыметнік можа быць і выказьнікам або можа ўваходзіць у склад выказьніка: *Ночы ўлетку прыгожыя. (В. Каваль). Неба гэтымі днямі сінела чыстае й глыбокае*. (Іван Мележ).

## Падзел прыметнікаў

Паводле свайго значэньня й граматычных асаблівасьцей прыметнікі падзяляюцца на тры разрады:

* якасныя
* адносныя
* прыналежныя

### Якасныя прыметнікі

Якасныя прыметнікі абазначаюць такія прыметы, якія могуць праяўляцца ў прадметах у большай або меншай ступені: *малады хлопец, брат маладзейшы за сястру, самы малады з настаўнікаў*.

Якасныя прыметнікі характарызуюцца пэўнымі граматычнымі асаблівасьцямі. Яны могуць мець:

* ступені параўнаньня — вышэйшую (*прыгожы — прыгажэйшы, больш прыгожы*) і найвышэйшую (*найпрыгажэйшы, самы прыгожы*);
* ужываюцца з памяншальна-ласкавымі ўстаўкамі (*малы — маленькі, маленечкі, малюсенькі, малюпасенькі*);
* абазначае непаўнату якасьці (*мутны — мутнаваты, бледны — бледнаваты, сіні — сіняваты*);
* спалучацца з прыслоўямі (*вельмі добры, надзвычай важны*).

Некаторыя якасныя прыметнікі могуць мець кароткую вымову: *Узяўся за гуж — не кажы што ня **дуж. (Прыказка). Повен** падпечак белых авечак*. (Загадка).

### Адносныя прыметнікі

Адносныя прыметнікі абазначаюць прыметы прадметаў паводле іх адносін да іншых прадметаў і зьяваў: *каменная сьцяна* (сьцяна з каменю), *драўляныя лыжкі* (лыжкі зь дзерава), *пісьмовы стол* (стол для пісьма), *зарэчныя лугі* (лугі за ракою), *дзіцячы сьмех* (сьмех дзяцей).

Пры пераносным ужываньні адносныя прыметнікі могуць набываць значэньні якасных. Параўнайце: *залаты пярсьцёнак* і *залатая восень*, *каменны мост* і *каменнае сэрца*.

### Прыналежныя прыметнікі

Прыналежныя прыметнікі абазначаюць прыналежнасьць прадмета пэўнай асобе або жывой істоце: *матчына радасьць, Віцеў сшытак, вавёрчына дупло*. Такія прыметнікі ўтвараюцца ад асновы назоўнікаў мужчынскага роду пры дапамозе ўставак -оў, -ёў, -аў, -еў (*бацькаў кажух, лесьнікоў дом, братаў сшытак, Андрэеў дзядзька*) і ад асновы назоўнікаў жаночага роду пры дапамозе ўставак -ін, -ын (*Надзін партфель, сестрына сукенка, ластаўчына гняздо*).

## Скланеньні прыметнікаў. Правапіс іх склонавых канчаткаў

Якасныя і адносныя прыметнікі скланяюцца аднолькава. Іх склонавыя канчаткі залежаць ад апошняга зычнага асновы і націску.

Прыметнікі мужчынскага і ніякага роду ў адзіночным ліку ва ўсіх склонах, апрача назоўнага і вінавальнага, маюць аднолькавыя канчаткі. У родным склоне пасьля цьвердых і зацьвярдзелых зычных пішацца канчатак -ога (пад націскам) або -ага (не пад націскам), пасьля мяккіх — -яга, а ў давальным склоне адпаведна — -ому, -аму, -яму. У творным і месным склонах пасьля цьвердых і зацьвярдзелых зычных пішацца -ым, пасьля мяккіх і г, к, х — -ім.

Прыметнікі жаночага роду ў родным, давальным, творным і месным склонах маюць канчаткі -ой (пад націскам), -ай (не пад націскам пасьля цьвёрдых і зацьвярдзелыхх зычных), -яй (пасьля мяккіх зычных). У родным склоне могуць быць розныя канчаткі -ое (-ае), -яе: *густое травы, вясёлае пары, раньняе вясны*, а ў творным — -ою (-аю), -яю: *густою травою, вясёлаю парою, раньняю вясною*. Поўныя канчаткі творнага склону прыметнікаў жаночага роду трэба адрозьніваць ад сугучных зь імі канчаткаў вінавальнага склону -ую, -юю. Адрозьніць гэта дапамагае пытальны займеньнік: *траву* (якую?) *сакавітую, летнюю*; *травою* (якою?) *сакавітую, летняю*.

У множным ліку канчаткі прыметнікаў залежаць ад характару асновы:

* пасьля цьвердых і зацьвярдзелых зычных пішацца -ыя (*новыя, густыя, старыя*),
* пасьля мяккіх і г, к, х — -ія (*раньнія, дарагія, блізкія, ціхія*),

У родным і месным склонах пішуцца канчаткі -ых, -іх, у давальным -ым, -ім, у творным — -ымі, -імі.

### Прыналежныя прыметнікі

Прыналежныя прыметнікі мужчынскага роду ў назоўным склоне адзіночнага ліку маюць ніякі канчатак (*бацькаў падарунак, Зосьчын твар*), у вінавальным склоне іх канчатак залежыць ад адушаўлёнасьці — неадушаўлёнасьці назоўніка (*бачу бацькаў падарунак*, але *бацькавага брата*; *Зосьчын твар*, але *Зосьчынага сына*). Прыналежныя прыметнікі ніякага роду ў назоўным склоне адзіночнага ліку маюць канчатак -о (пад націскам), -а (не пад націскам): *даччыно паліто, дзедава пісьмо*; у жаночым родзе — -а (*матчына песьня, Андрэева радасьць*). Такія ж канчаткі маюць прыметнікі ў вінавальным склоне: *прачытаў даччыно пісьмо, апрануў дзедава паліто* (ніякі род), *слухаў матчыну песьню, падзяляю Андрэеву радасьць* (жаночы род).

Ва ўсіх іншых склонах прыналежныя прыметнікі маюць канчаткі, ўласьцівыя якасным і адносным прыметнікам: *бацькавага падарунка, бацькаваму падарунку, бацькавым падарункам, у бацькавым падарунку; матчынай песьні, матчынаю песьняю* і г. д.

## Правапіс некаторых уставак прыметнікаў

Прыметнікі могуць утварацца:

* ад назоўнікаў, прыметнікаў, дзеясловаў і іншых часьцін мовы (*вёска — вясковы, крыніца — крынічны, мэтал — мэталічны, жах — жахлівы, пазнаваць — пазнавальны, працаваць — працоўны*),
* для ўтварэньня ацэнкі (*стары — старэнькі; вялікі — вялізны, велізарны; шырокі — шырачэзны; высокі — высачэнны*).

Устаўкі ацэнкі -еньк-, -эньк-, -аньк- пішуцца зь мяккім знакам: *маладзенькі, старэнькі, прыгожанькі*. Мяккі знак пішацца таксама перад устаўкаю -ск- у прыметніках утвораных ад назваў
месяцаў і пор году на -нь: *студзеньскі, ліпеньскі, жнівеньскі, чэрвеньскі, восеньскі*. У іншых прыметніках, утвораных ад назоўнікаў на -нь, мяккі знак ня пішацца: *конскі, Любанскі, Астраханскі, Смаргонскі*.

У прыметніках, утвораных ад назоўнікаў, аснова каторых канчаецца на н, а ад назоўнікаў на -мя, пішацца 'нн: *лімон — лімонны, камень — каменны, глыбіня — глыбінны, семя — семянны* (але: *полымя — палымяны*). Два знакі н пішуцца й ва ўстаўцы -енн- (-энн-): *абедзенны, вогненны, страшэнны*. Прыметнікі з устаўкаю -ан- (-ян-), -ін- (-ын-) пішуцца з адным н: *бляшаны, драўляны, духмяны, дзяціны, птушыны, пчаліны*.

У прыметніках, утвораных пры дапамозе ўстаўкі -ск- ад назоўнікаў, аснова якіх канчаецца на с, пішацца адзін знак с (адбываецца зьліцьцё зычных): *беларус — беларускі, Кузбас — кузбаскі*. Зьліцьцё с з папярэднім зычным адбываецца і тады, калі аснова назоўніка канчаецца на ц, т, ч, к (у такім выпадку пішацца ц): *Камянец — камянецкі, рыбак — рыбацкі, брат — брацкі, ткач — ткацкі, Самойлавічы — самойлавіцкі*. У прыметніках утвораных ад земскіх назваў з асновай г, х, з, ж, ш пішацца ўстаўка -ск-: *арэнбурскі, казаская, француская, нясьвіскі, добрускі* і г. д. З устаўкаю -зк- пішуцца прыметнікі, утвораныя ад назоўнікаў з асновай на д: *швэдзкая, гарадзкі, пэрсыдзкая, людзкі*.

У прыналежных прыметніках і прозьвішчах, утвораных ад назоўнікаў мужчынскага роду зь мяккай асновай, пішацца ўстаўка -еў (-ев-): *Пецеў сьцізорык, Сяргеевы канькі; Васільеў Іван Андрэевіч, Афанасьеў Мікалай Антонавіч*.

## Заўвагі

## Крыніцы