# Грэцкі альфабэт

|  |
| --- |
| Грэцкі альфабэт |
|  Тып  | альфабэт |
|  Мовы  | грэцкая мова і старажытнагрэцкая мова |
|  Дата стварэньня  | каля IX стагодзьдзе да н. э. |
|  Літары  | * альфа
* бэта
* гама
* дэльта
* эпсылён
* дзэта
* эта
* тэта
* ёта
* капа
* лямбда
* мю
* ню
* ксі
* о мікрон
* пі
* ро
* сыгма
* таў
* іпсылён
* фі
* хі
* псі
* амэга
 |
|

**Грэ́цкі альфабэ́т** — альфабэт грэцкай мовы і іншых моваў грэцкай групы. Ён бесьперапынна выкарыстоўваецца з канца IX альбо пачатку VIII стагодзьдзя да н. э. Грэцкі альфабэт, бадай, першы альфабэт, які ўключаў у сябе і зычныя, і галосныя. Стандартна складаецца з 24 літараў, а таксама ў даклясычную эпоху ў некаторых дыялектах грэцкай мовы ўжываліся яшчэ 3 літары — Ϛ, ϛ (стыгма), Ϟ, ϟ (копа), Ϡ, ϡ (сампі). У клясычнай грэцкай мове стыгма, копа і сампі выкарыстоўваліся для запісу лікаў. Узыходзіць да фінікійскага пісьма. Клясычны агульнагрэцкі альфабэт склаўся ў V—IV стст. да н. э. Кожная літара мела і лічбавае значэньне. Знакі «стыгма», «копа» і «сампі» выкарыстоўваліся для абазначэньня лічбаў. Усходне-грэцкае пісьмо разьвілася ў клясычнае старажытна-грэцкае і бізантыйскае пісьмо, стала асновай для копцкага, гоцкага, славянскага кірылічнага, а магчыма, армянскага і часткова грузінскага пісьма. Заходне-грэцкае пісьмо было зыходным для этрускага, старажытна-германскага рунічнага і лацінскага пісьма. Найбольш старажытныя помнікі грэцкага пісьма датаваныя VIII-VII стст. да н. э. У XIII стагодзьдзі разьвіўся малодшы мінускул, які паслужыў узорам для першага грэцкага друкарскага шрыфту у XV стагодзьдзі. Сучасныя друкаваныя грэцкія літары былі створаныя ў XVII стагодзьді.

## Гісторыя

Дыпілёнскі надпіс уважаецца адным з самым старажытных надпісаў грэцкім альфабэтам.
Першыя вядомыя запісы на старажытнагрэцкай мове былі зробленыя складовым лінейным пісьмом Б за часам мікенскай культуры паміж XVI і XII стагодзьдзямі да н. э. Гэтая сыстэма пісьма, яшчэ не павязаная з сучасным грэцкім альфабэтам, была ва ўжытку да XIII стагодзьдзі да н. э. улучна. Надпісы, зробленыя грэцкім альфабэтам, пачалі зьяўляцца з VIII стагодзьдзя да н. э. У той час як раньнія ўзоры альфабэту датуюцца прынамсі 775 годам да н. э., найстаражытнейшыя вядомыя і зразумелыя грэцкія надпісы, як то надпісы на вазе Дыпілён, кубку Нэстара і кубку Ацэсандра, датуюцца блізу 740 ці 730 гадамі да н. э. Лічыцца, што пашырэньне альфабэту адбылося за некаторы час да стварэньня гэтых надпісаў. У той час як былі прапанаваныя больш раньнія даты, звычайна ўважаецца, што грэцкі альфабэт паўстаў у канцы IX ці пачатку VIII стагодзьдзя да н. э., умоўна блізу 800 году да н. э.

У час паміж выкарыстаньнем дзьвюх сыстэмаў пісьма, як то лінейнага пісьма Б і грэцкага альфабэту, тэксты на грэцкай мове не былі зафіксаваныя. Таму гэты пэрыяд вядомы як Грэцкія Цёмныя стагодзьдзі. Грэкі перанялі альфабэт з ранейшага фінікійскага альфабэту, аднаго з блізкіх пісьменстваў, якія выкарыстоўваліся дзеля заходнесэміцкіх моваў, назваўшы «фінікійскія літары». Аднак фінікійскі альфабэт абмяжоўваўся толькі зычнымі. З укарананьнем яго ў справе напісаньня грэцкай мовы, некаторыя зычныя былі адаптаваныя дзеля пазначэньня галосных. Выкарыстаньне як галосных, гэтак і зычных зрабіла грэцкую мову першым альфабэтам у гэтым сэнсе, у адрозьненьне ад абджадаў, якія выкарыстоўваюцца ў сэміцкіх мовах, дзе маюцца літары толькі дзеля пазначэньня зычных.

Раньні грэцкі альфабэт на керамічным посудзе з Нацыянальнага археалягінага музэю з Атэнаў.
Спачатку грэцкая мова пераняла ўсе 22 літары фінікійскай мовы. Пяць былі перапрызначаныя да абазначэньня галосных гукаў, гэтак зычныя /j/ (ёд) і /w/ (ваў) пачалі выкарыстоўвацца як [i] (ёта) і [u] (іпсылён), гарлячны зычны /ʔ/ (алеф) пачаў выкарыстоўвацца дзеля пазначэньня гука [a] (альфа), фарынгальныя /ʕ/ (аін) ператварыўся ў [o] (омікрон), а літара для /h/ (хе) ператварылася ў [e] (эпсылён). Акрамя таго, фінікійская літара для эмфатычнага гарлячнага гука /ħ/ (хэт) была запазычаная рознымі дыялектамі грэцкай мовы ў дзьвюх розных функцыях, як то ў якасьці літары для гука /h/ (гэта) тымі дыялектамі, у якіх быў такі гук, і ў якасьці дадатковай галоснай літары для доўгага /ɛː/ (эта) тымі дыялектамі, у якіх быў адсутны зычны. У рэшце рэшт, была даданая сёмая галосная літара для доўгага /ɔː/ (омэга). У грэцкай мове таксама зьявіліся ўласныя тры новыя літары зычных дзеля прыдыхальных выбуховых гукаў і групаў зычных: Φ (фі) для /pʰ/, Χ (хі) для /kʰ/ і Ψ (псі) для /ps/. У заходнегрэцкіх варыяцыях Χ ужывалася для гука /ks/ і Ψ для гука /kʰ/. Паходжаньне гэтых літараў усё яшчэ абмяркоўваецца.

Тры фінікійскія літары выйшлі з ужытку яшчэ да таго, як альфабэт прыняў сваю клясычную форму, гэтак была страчаная літара Ϻ (сан), якая канкуравала з Σ (сыгма) у абазначэньні адной фанэмы /s/. Літара Ϙ (копа) аказалася залішняй з улікам існаваньня Κ (капа) дзеля абазначэньня гука /k/. Літара Ϝ (дыгама) зьнікла, бо ейнае гукавое значэньне /w/ выпала з вуснай мовы да або ў клясычны эліністычны час. Грэцкая мова спачатку пісалася пераважна справа налева, як і фінікійская, але пісцы маглі вольна зьмяняць кірунак. Пэўны час стыль пісьма з чаргаваньнем радкоў справа налева і зьлева направа быў даволі распаўсюджаны, пакуль у клясычны пэрыяд кірунак пісьма зьлева направа ня быў унармаваны як адзіны варыянт. Асобныя формы літараў мелі розны выгляд у залежнасьці ад кірунку напісаньня бягучага радка.

### Архаічныя варыянты

Распаўсюд старажытных тыпаў грэцкага альфабэту згодна з Кірхгофам.
Спачатку існавалі шматлікія лякальныя варыянты грэцкага альфабэту, якія адрозьніваліся выкарыстаньнем і невыкарыстаньнем дадатковых сымбаляў галосных і зычных і шэрагам іншых асаблівасьцей. Эпіхарычныя альфабэты звычайна падзяляюць на чатыры асноўныя тыпы ў адпаведнасьці з рознымі спосабамі выкарыстаньня дадатковых зычных літараў для прыдыхальных зычных (/pʰ, kʰ/) і груп зычных (/ks, ps/) грэцкай мовы. Гэтыя чатыры тыпы часта ўмоўна пазначаюцца як «зялёны», «чырвоны», «блакітны» і «сіні», базуючыся на каляровай мапе з працы XIX стагодзьдзя на гэтую тэму *«Дасьледаваньні па гісторыі грэцкага альфабэту»* Адольфа Кірхгофа 1867 году.

«Зялёны» (ці паўднёвы) тып — найбольш архаічны і блізкі да фінікійскага. «Чырвоны» (ці заходні) тып уважаецца за той тып, які пазьней быў пашыраны на Захад і стаў продкам лацінскага альфабэту. Ён мае некаторыя важныя рысы, характэрныя да пазьнейшага разьвіцьця грэцкага альфабэту. Зь «сіняга» (або ўсходняга) тыпу пазьней паўстаў стандартны грэцкі альфабэту. Атэны выкарыстоўвалі мясцовую форму «блакітнага» альфабэту да канца V стагодзьдзя да н. э. У ёй не было літараў Ξ і Ψ, а таксама галосных сымбаляў Η і Ω. У старажытнаатычным альфабэце ΧΣ абазначала /ks/, а ΦΣ — /ps/. Ε выкарыстоўвалася да ўсіх трох гукаў /e, eː, ɛː/, якія адпаведна пазначаліся ў клясычных варыянтах літарамі Ε, ΕΙ, Η, а Ο выкарыстоўвалася да ўсіх гукаў /o, oː, ɔː/, у той час як у клясычных варыянтах кожны з памёняных меў уласную літару Ο, ΟΥ, Ω адпаведна. Дзеля пазначэньня зычнага /h/ выкарыстоўвалася літара Η.

Клясычны альфабэт з дваццаці чатырох літараў, які цяпер выкарыстоўваецца грэцкай мовай, першапачаткова быў мясцовым альфабэтам Ёніяй. Да канца V стагодзьдзя да н. э., ён звычайна выкарыстоўваўся і атэнцамі. У 403 годзе да н. э. на прапанову архонта Эўкліда атэнская асамблея фармальна адмовілася ад старажытнаатычнага альфабэту і зацьвердзіла іянічны альфабэт у рамках дэмакратычных рэформаў па зрынаньні трыццаці тыранаў. Праз ролю Эўкліда ў прапанове ідэі гэтага варыянту стандартны грэцкі альфабэт з дваццаці чатырох літараў часам называюць Эўклідавым альфабэтам. Прыкладна праз трыццаць гадоў эўклідаў альфабэт быў прыняты ў Бэотыі і, магчыма, празь некалькі гадоў быў пераняты ў Македоніі. Да канца IV стагодзьдзя да н. э. ён выцесьніў мясцовыя альфабэты ўва ўсім грэкамоўным сьвеце і стаў стандартнай формай грэцкага альфабэту.

### Назвы літараў

Калі грэкі перанялі фінікійскі альфабэт, яны пакінулі нязьменнымі ня толькі графічную і гукавую формы літараў, але і назвы, з дапамогай якіх пасьлядоўнасьць у альфабэце можна было чытаць і запамінаць. У фінікійскай мове назва кожнай літары пазначалася словам, якое пачыналася з адпаведнага гуку. Такім чынам, першая літара альфабэту называлася словам алеф, што азначала вала. Літара бэт /b/ перакладаецца зь фінікійскага як дом, а гімэль — вярблюд. Грэкі пакінулі фінікійсктія словы назвам літараў, але крыху адаптавалі іх пад сваю фаналёгію. Такім чынам алеф, бэт і гімэль ператварыліся ў грэцкім альфабэце ў альфу, бэту і гаму.

Грэцкія назвы наступных літараў больш-менш ёсьць наўпроставым працягам фінікійскіх папярэднікаў. Паміж старажытнагрэцкай і сучаснай грэцкай мовамі яны засталіся практычна нязьменнымі, за выключэньнем таго, што іхняе вымаўленьне суправаджала рэгулярныя гукавыя зьмены разам зь іншымі словамі. Гэтак літара бэта з гукам /b/ зьмянілася на сучасны гук /v/, а гук /ɛː/ на сучасны /i/, што прывяло да сучаснага вымаўленьня літары як віта. Лямбда ў раньніх крыніцах згадвалася як лябда і ляўбда.

## Сьпіс знакаў

| Літара | Назва | Вымаўленьне |
| --- | --- | --- |
| Α α | альфа | [а] |
| Β β | бэта | [б, в] |
| Γ γ | гама | [ґ, г] |
| Δ δ | дэльта | шчыліннае [д] |
| Ε ε | эпсылён | [э] |
| Ζ ζ | дзэта | [з] |
| Η η | эта | [э, гі] |
| Θ θ | тэта | шчыліннае [т] |
| Ι ι | ёта | [і], [й] |
| Κ κ | капа | [к], [ц] |
| Λ λ | лямбда | [л'] |
| Μ μ | мю (мі) | [м] |
| Ν ν | ню (ні) | [н] |
| Ξ ξ | ксі | [кс] |
| Ο ο | омікрон | [о] |
| Π π | пі | [п] |
| Ρ ρ | ро | [р] |
| Σ σ ς | сыгма | [с] |
| Τ τ | таў | [т] |
| Υ υ | ыпсылён | [і], [ў] |
| Φ φ | фі | [ф] |
| Χ χ | хі | [х] |
| Ψ ψ | псі | [пс] |
| Ω ω | омэга | [о] |

Транскрыпцыя грэцкага альфабэту дагэтуль зьмяшчае вялікі шэраг спрэчных пытаньняў у беларускім мовазнаўстве.

## Крыніцы

## Літаратура

* *Павленко В. А.* История письма. — 2 изд. — Мн.: 1987.
* *Colvin, Stephen* A Brief History of Ancient Greek. — Wiley, 2014. — ISBN 978-1-405-14925-9
* *Guarducci M.* Epigrafia greca. — Roma: [1967-69] Т. 1—2.