# Часьціца

**Часьціца** — службовая часьціна мовы, якая выражае дадатковыя адценьні словаў, словазлучэньняў і сказаў або служыць для ўтварэньня словаў.

Па значэньні ўсе часьціцы дзеляцца на:

* азначальныя (*вось, вунь, гэта, ледзь, хоць, хоць бы, іменна, сапраўды*)
* зьместавыя (*так, ага, але, ці, хіба, няўжо*)
* пачуцьцёвыя (*як, няхай, што за, нават, аж, ж, ну*)
* словаўтваральныя (*бы (б), няхай (хай), давай (давайце)*)

## Азначальныя часьціцы

Азначальныя часьціцы падзяляюцца на:

* указальныя (**вось, вунь, гэта**)
* выдзяляльна-абмежавальныя (**толькі, абы толькі, ледзь, ледзьве, хоць, хоць бы, выключна**)
* удакладняльныя (**амаль, іменна, сапраўды, якраз**)

## Зьместавыя часьціцы

Зьместавыя часьціцы надаюць выказваньню розныя адценьні зьместу: сьцьвярджэньне, адмаўленьне, пытаньне, пабуджэньне. Таму сярод іх выдзяляюцца такія віды:

* сьцьвярджальныя (**так, ага, але**)
* адмоўныя (**не, ні**)
* пытальныя (**ці, хіба, няўжо**)
* пабуджальныя (**ну, але, на, давай, дай**)

## Пачуцьцёвыя часьціцы

Пачуцьцёвыя часьціцы выражаюць пачуцьцёвые значэньне выказваньня або ўзмацняюць яго выражэньне. Да іх адносяцца:

* клічныя (**што за, як, няхай**)
* узмацняльныя (**нават, вось—дык, аж, ж, ні, і, ну**)

## Словаўтваральныя часьціцы

Словаўтваральныя часьціцы служаць для ўтварэньня словаў:

* **бы (б)** — для ўтварэньня ўмоўнага ладу
* **няхай (хай), давай (давайце)** — для ўтварэньня загаднага ладу

Некаторыя часьціцы мнагазначныя, таму адносяцца да двух ці некалькіх разрадаў: **вось, жа, ну** і інш.

## Правапіс часьціц

Часьціцы **бы (б), жа (ж)** пішуцца асобна. Пасьля слова, якое канчаецца на зычны, ужываюцца часьціцы **бы, жа**, а пасьля словаў, якія канчаюцца на галосны, — **б, ж**: *будаваў бы, пісаў бы, гаварыла б, чытаў жа, рабілі ж, гэта ж*.

Часьціца **-такі** пішацца праз злучок, калі стаіць пасьля дзеясловаў: *узараў-такі, сьпісала-такі, вярнулася-такі*, а таксама ў словах *усё-такі, зноў-такі, так-такі, даволі-такі*. У астатніх выпадках часьціца **-такі** пішацца асобна: *Яна такі прыйшла. Мы ўсё ж такі сьпяшаліся*.

Часьціца **абы-** пішацца праз злучок з займеньнікамі і прыслоўямі (тут яна выконвае ролю прыстаўкі): *абы-што, абы-хто, абы-які, абы-як, абы-дзе*. Калі ад займеньнікаў гэтая часьціца аддзяляецца прыназоўнікам, то яна пішацца асобна: *абы з чым, абы зь кім*. Зь іншымі словамі часьціца **абы** пішацца асобна: *абы гаварыць, абы цяплей, абы вада*.

Часьціца **што** пішацца асобна ў спалучэньнях *пакуль што, амаль што, толькі што, сама што, хіба што*.

## Ужываньне часьціц не (ня), ні

Адмоўныя часьціцы **не (ня), ні** — асноўны сродак выражэньня адмаўленьня ў беларускай мове.

### Ужываньне часьціцы не (ня)

Часьціца **не (ня)** найбольш часта знаходзіцца пры выказьніку, але можа быць і пры любым іншым члене сказа:

Не** скруціць ніякай чорнай скрусе маладосьць крылатую маю*. (Генадзь Бураўкін)

*Калі **ня** сёньня, дык цераз гады ты мусіш з дальняй далечы зьявіцца*. (С. Грахоўскі)

Часьціца **не (ня)** ўжываецца як адмоўны адказ на пытаньне: *"Максім яшчэ не вярнуўся?" — "Не"*. (Якуб Колас) Для ўзмацненьня адмоўя часьціца **не (ня)** можа паўтарацца: *"Ты, мусіць, злуесься на мяне, што я папужала табе качак?" " **Не, не** злуюся"*. (Якуб Колас)

Сказ набывае сьцьвярджальнае значэньне, калі адна часьціца не стаіць перад дапаможным дзеясловам (звычайна гэта дзеяслоў *магчы*), а другая перад неазначальным дзеясловам: *Тон быў такі, што Лясьніцкі **ня** мог **не** пайсьці*. (Міхась Зарэцкі) Часьціца **не (ня)** мае сьцьвярджальнае значэньне ў пытаньнях або клічных сказах:

*І хіба можна ўжо ўстрымацца, у час касьбы **не** пакупацца*? (Якуб Колас)

*Таемны вы, зямлі скрыжалі! Чаго ў сябе вы **не** ўпісалі*! (Якуб Колас)

### Ужываньне часьціцы ні

Часьціца **ні** надае адмоўнае значэньне сказу бязь дзейніка:

*У лесе **ні** гуку. **Ні** хмурынкі на небе*. (Якуб Колас)

*На полі не было **ні** душы*. (Т. Хадкевіч)

У адмоўным сказе **ні** часта ўжываецца са значэньнем злучніка і можа быць заменена злучнікам **і**: *Я **ні** ў жыцьці, **ні** ў людзях не зьняверыўся, людзкую ласку дбайна берагу*. (Пімен Панчанка)

Часьціца **ні** можа ўжывацца перад выказьнікам даданага члена сказа для ўзмацненьня сьцьвярджэньня, ўтвараючы з займеньнікам ці прыслоўем устойлівыя спалучэньні (**хто ні, хто б ні, што ні, што б ні, які б ні, як ні, дзе ні, дзе б ні, куды б ні** і інш.): *Прыпяць не сьпяшаецца выносіць свае воды, беражэ, ашчаджае, разьмяркоўвае так, каб хапіла на ўсё лета, **якое б** засушлівае яно **ні** было. (Б. Сачанка)*

### *Правапіс не (ня), ні*

Не (ня)** як прыстаўка пішацца разам:

* калі без **не** слова не ўжываецца: *непагадзь, недахоп, неабходны, неабсяжны, наздаровіцца, ненавідзець, неабходна*
* з назоўнікамі, прыметнікамі і прыслоўямі, ў якіх яна зьяўляецца прыстаўкай і надае слову супрацьлеглае значэньне: *удача—няўдача, лёгкі—нялёгкі, густы—негусты, весела—нявесела, ласкава—неласкава*
* у поўных дзеепрыметніках, калі яны ня маюць паясьняльных словаў: *незасеяннае поле, неадраматаваная школа*
* зь неазначальнымі займеньнікамі і прыслоўямі: *нехта, нешта, нейкі, некаторыя, некалі, недзе, неяк, некуды*
* у дзеяслоўнай прыстаўцы **неда-**, якая абазначае неадпаведнасьць патрэбе: *недаглядзець* (недастаткова, дрэнна глядзець), *недаацэньваць* (ацэньваць ніжэй, чым належыць), *недапісваць* (не пісаць да канца радок, старонку), *недавыканаць* (выканаць менш за патрэбную меру)

Часьціца **не (ня)** пішацца асобна:

* зь дзеясловамі (у тым ліку зь дзеепрыслоўямі і кароткімі дзеепрыметнікамі): *не засеялі, не адрамантавалі; не засеяўшы поля, не адрамантаваўшы школы; поле не засеяна, школа не адрамантавана*;
* з поўнымі дзеепрыметнікамі, калі пры іх ёсьць паясьняльнае слова або супрацьпастаўленьне: *не ўзаранае вясною поле; ня зьвезенае, а толькі зжатае жыта*;
* з назоўнікамі, прыметнікамі і прыслоўямі, калі ёсьць або маецца на ўвазе супрацьпастаўленьне: *ня сябра, а вораг; ня рослы, а малы; ня ціха, а гучна*;
* са словамі *ня трэба, ня варта, ня супраць, не шкада*.

**Ні** як прыстаўка пішацца разам у адмоўных займеньніках і прыслоўях *ніхто, нішто, ніякі, нічый, нідзе, нікуды*. Часьціца **ні** пішацца са словамі асобна.

### Адрозьненьне часьціц не (ня), ні

У некаторых выпадках ненаціскныя часьціцы **не (ня), ні** ў вымаўленьні цяжка адрозьніць паміж сабой, а гэта выклікае блытаніну ў іх напісаньні. Найбольшую цяжкасьць выклікае адрозьненьне спалучэньняў *як не* і *як ні*, *хто не* і *хто ні*, *чаго не* і *чаго ні*, *чаго толькі не* і *чаго толькі ні*, *дзе не* і *дзе ні*, *дзе толькі не* і *дзе толькі ні* і інш. Часьціцы **не (ня)** ўжываюцца ў незалежных пытальных і клічных сказах: *Хто **не** вучыў толькі яго! Дзе ён толькі **ня** езьдзіў! Чым **не** артыстка? Чаго толькі **не** пабачыла яна!* Часьціца **ні** ўжываецца ў складаназалежных сказах, у якіх спалучэньні віду *хто ні, дзе ні, куды ні* падпарадкоўваюць адзін сказ другому і ўзмацняюць сьцьвярджальнае значэньне:

Хто ні** ўваходзіў, усе зьвярталі ўвагу на воўчую скуру. (Якуб Колас)

Вакол сінее лес, **куды ні** глянь. (Кузьма Чорны)

Трэба адрозьніваць напісаньні спалучэньняў **ня раз** (а шмат разоў) ад **ні разу** (ніколі), **не адзін** (а многа, некалькі) ад **ні адзін** (ніхто, ніводны):

Ня раз** мне даводзілася быць у гэтых лясах, але **ні разу** ня бачыў мядзьведзя, хоць ён тут, ведаю, водзіцца*. (В. Вольскі)

*"Ты - адзін?" — запытаўся асьцярожны незнаёмы чалавек. — "Адзін і **не адзін**: са мной стрэльба". (Якуб Колас)

Ва ўстойлівых зваротах ужываецца толькі **ні**: *ні ўзад ні ўперад, ні жывы ні мёртвы, ні села ні пала, ні складу ні ладу, ні праехаць ні прайсьці, ні рыба ні мяса* і інш.**

## **Заўвагі