Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Фанэтычная транскрыпцыя

**Фанэтычная транскрыпцыя** (па-лацінску: *trans* — «праз», «перад» і па-лацінску: *scriptio* — «пісьмо», «пісаньне», літ. — «перапісваньне») — спэцыяльная сыстэма запісу гукаў, якая выкарыстоўваецца пры апісаньні фанэтычных зьяваў.

Неабходнасьць увядзеньня такой сыстэмы выклікана вялікай разнастайнасьцю гукаў у мовах сукупна з неабходнасьцю з максымальнай дакладнасьцю перадаваць вымаўленьне на пісьме, а таксама тым, што звычайнае артаграфічнае пісьмо не прыстасаванае да выкананьня такой задачы.

Фанэтычная транскрыпцыя грунтуецца на наступных прынцыпах:

* кожная яе літара павінна азначаць гук; у ёй не павінна быць літараў, якія б не азначалі ў ёй гукаў;
* кожная літара павінна заўсёды азначаць адзін і той самы гук;
* кожная літара павінна азначаць толькі адзін гук, а не спалучэньне гукаў.

У аснове фанэтычнай транскрыпцыі можа ляжаць які-кольвек альфабэт (напрыклад, у аснове беларускай фанэтычнай транскрыпцыі ляжыць беларуская кірыліца), або сукупнасьць літараў розных альфабэтаў, з магчымым выкарыстаньнем дыякрытычных знакаў. Але літары, якія не адпавядаюць прынцыпам фанэтычнай транскрыпцыі, выкарыстоўвацца ня могуць (накшталт, у фанэтычнай транскрыпцыі на выснове кірыліцы нельга выкарыстаць літары «е», «ё», «ю», «я»).

Фанэтычная транскрыпцыя зьяўляецца асноўным мэтадам запазычаньняў у сучаснай беларускай мове, замяшчаючы звычайную для іншых моваў у такіх выпадках працэдуру трансьлітарацыі

## Глядзіце таксама

* Трансьлітарацыя
* Фанэтычны альфабэт
* Міжнародны фанэтычны альфабэт

## Літаратура

* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. ISBN 985-06-0075-6.
# Міжнародны фанэтычны альфабэт

**Міжнаро́дны фанэты́чны альфабэ́т**, **МФА** (па-ангельску: *International Phonetic Alphabet, IPA*, па-француску: *Alphabet phonétique international, API*) — сыстэма сымбаляў для запісу транскрыпцыяў, заснаваная на лацінскім альфабэце. Распрацаваны і падтрымліваецца Міжнароднай фанэтычнай асацыяцыяй. МФА на практыцы выкарыстоўваецца выкладчыкамі замежных моваў і студэнтамі, лінгвістамі, лягапэдамі, акторамі і іншымі людзьмі, хто мае дачыненьне да іншамоўнае фанэтыцы.

МФА быў распрацаваны дзеля адлюстраваньня непасрэдна тых якасьцяў маўленьня, якія выдзяляюцца ў вусным маўленьні: фанэмаў, інтанацыяў, падзелаў словаў і складаў.

## Глядзіце таксама

* фанэтычны альфабэт
* Трансьлітарацыя

## Крыніцы
# Кітайцы

**Хань** або **ханьцы** (ці ў цэлым, **кітайцы**) — найбуйнейшы па колькасці народ на Зямлі (19% агульнага насельніцтва), найбуйнейшая этнічная група Кітаю (каля 92%).

## Этымалёгія

Слова «хань» бярэ пачатак ад дынастыі Хань, якая зьмяніла дынастыю Цынь, якой удалося аб’яднаць увесь Кітай. Назва дынастыі паходзіць ад назвы ракі Ханьшу ў цэнтральнай частцы Кітаю, у якой жылі заснавальнікі дынастыі Хань. Таксама гэта слова ў Старажытным Кітаі, асабліва ў клясычнай кітайскай літаратуры, можа азначаць Млечны шлях, бо самі ханьцы звалі сваю краіну Нябеснай ракой або Паднябеснай.

У часы праўленьня дынастыяў Цынь і Хань плямёны, якія засялялі Кітай, пачалі адчуваць сябе часткай адзінага народу. Акрамя таго, час праўленьня дынастыі Хань лічыцца найвышэйшым пунктам росквіту старажытнакітайскай цывілізацыі. У гэты час яго ўплыў распаўсюдзіўся на Цэнтральную і Паўночна-Ўсходнюю Азію, а па тэрыторыі і насельніцтву Старажытны Кітай мог супернічаць з Рымскай імпэрыяй.
# Кітайскае пісьмо

Традыцыйныя й спрошчаныя герогліфы
**Кіта́йскае пісьмо́** (па-кітайску: 漢字) ужо некалькі тысячагодзьдзяў зьяўляецца адзіным агульнапрынятым спосабам запісу кітайскай мовы. Знакі кітайскага пісьма таксама шырока выкарыстоўваюцца ў японскім і карэйскім пісьме (там яны называюцца кандзі й ханчча адпаведна). Да 1945 году кітайскае пісьмо выкарыстоўвалася таксама для запісу віетнамскай мовы (хан ты). У кантэксьце інтэрнацыяналізацыі, пісьменнасьці, заснаваныя на кітайскай, называюць CJK (анг. *Chinese, Japanese, Korean*) або CJKV (з даданьнем анг. *Vietnamese*).

Узрост кітайскай пісьменнасьці стала ўдакладняецца. У 1962 годзе пры раскопках неалітычнага паселішча Цьзяху на рацэ Хуанхэ былі выяўленыя надпісы на панцырах чарапахаў, якія нагадваюць па напісаньні найстаражытныя кітайскія герогліфы. Піктаграмы адносяць да VI тысячагодзьдзя да н. э., што больш старажытнае, чым шумэрская пісьменнасьць. Ранейшы вядомы дасьледчык кітайскай пісьменнасьці Тан Лань выказваў здагадку, што кітайская герагліфіка паўстала 4—5 тысячагодзьдзяў таму.

Функцыянальная пісьменнасьць на пісьмовай кітайскай мове патрабуе ведаў ад трох да чатырох тысяч знакаў. У Японіі ў сярэдняй школе выкладаюць веданьне 2136 герогліфаў, але яшчэ больш за сотні выкарыстоўваюцца ў паўсядзённым жыцьці. З-за спрашчэньня сымбаляў у Японіі пасьля Другой сусьветнай вайны, а таксама рэформы ў Кітаі, кітайскія герогліфы, якія выкарыстоўваюцца сёньня ў Японіі, адрозьніваюцца ад тых, якія выкарыстоўваюцца ў Кітаі ў некалькіх аспэктах. Існуюць розныя нацыянальныя стандартныя сьпісы знакаў, формаў і вымаўленьняў. Спрошчаныя формы пэўных герогліфаў выкарыстоўваюцца ў мацерыковым Кітаі, Сынгапуры й Малайзіі; адпаведныя традыцыйныя сымбалі выкарыстоўваюцца ў Тайвані, Ганконгу, Макао й у абмежаванай ступені ў Паўднёвай Карэі. У Японіі найбольш ужываныя герогліфы пішуцца ў спрошчаных для Японіі формах, упрызвычаеныя пасьля Другой сусьветнай вайны, а рэдкія герогліфы пішуцца ў японскіх традыцыйных формах, якія практычна супадаюць з традыцыйнымі кітайскімі формамі.

У сучаснай кітайскай мове большасьць кітайскіх словаў сёньня складаюцца з двух і больш знакаў. Сымбаль амаль заўсёды адпавядае адзінаму складу, які таксама зьяўляецца марфэмай. Аднак ёсьць некалькі выключэньняў з гэтага агульнага правіла. Гэтак маюцца двухскладовыя марфэмы (напісаныя двума сымбалямі), дзьвюхмарфэмныя склады (таксама напісаныя двума сымбалямі) і выпадкі, калі адзін сымбаль уяўляе сабой шматскладовае слова альбо фразу.

Кітайскую пісьменнасьць звычайна называюць герагліфічнай або ідэаграфічнай. Яна радыкальна адрозьніваецца ад альфабэтнай тым, што кожнаму знаку прыпісана нейкае значэньне, ня толькі фанэтычнае, і лік знакаў вельмі вялікі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Кітайскае пісьмо** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Найбольш выкарыстоўваемыя кітайскія герогліфы
* Інфармацыя пра кітайскую мову
* Кітайскі слоўнік з сыстэмай распазнаньня знакаў, напісаных рукамі
# Складовае пісьмо

**Складовае пісьмо**, або **сілябічнае пісьмо** (па-грэцку: *syllabe* склад) — від пісьма, у якім знак прадстаўляе фанэтычны склад. У параўнаньні з ідэаграфічным пісьмом мае меней знакаў, дакладней перадае фанэтычную і граматычную структуру мовы. Такое пісьмо пачало фармавацца ў 2 тысячагодзьдзі да н. э. на аснове ідэаграфічнага, калі знакамі таго пачалі азначацца замест цэлых словаў асобныя склады. Сучаснымі прыкладамі складовага пісьма ёсьць індыйскае, японскае, карэйскае. Звычайна сымбаль у складовым пісьме ўяўляе сабою неабавязковы зычны, за якім ідзе галосны. У сярэднім складовыя літары складаюцца з 80—120 сымбалеў.
# Пісьменства

Асноўныя сыстэмы пісьма сучаснага сьвету
**Пісьменства** — форма фіксацыі вуснай мовы, што служыць для зносінаў паміж людзьмі на адлегласьці і замацаваньня ў часе. Пісьмо звычайна перадаецца праз сымбалі, часьцяком у форме літараў і лічбаў, як правіла. Яны запісваюцца на сталым носьбіце, як то ў друкаваным ці электронным выглядзе, хоць таксама могуць быць выкарыстаны для захаваньня на непрацяглы час, як то запіс на пяску або паветраная рэкляма.

Пісьменства выкарыстоўвае пэўную сыстэму знакаў (малюнкаў, герогліфаў, літараў), і паводле аб’ёму значэньня, якое перадае адзін знак, вызначаюцца 4 адметныя формы пісьма: піктаграфічнае (або малюнкавае; знак перадае агульны сэнс выказваньня), ідэаграфічнае (знак перадае значэньне аднаго слова), складовае (або сылябічнае; знак перадае пасьлядоўнасьць гукаў), літарна-гукавое (або фанаграфічнае; знак перадае адзін гук).

Любая канкрэтная сыстэма можа мець атрыбуты больш чым адной з гэтых катэгорыяў. У літарна-гукавой катэгорыі ёсьць стандартны набор літараў, асноўных пісьмовых знакаў ці графаў, як то зычных і галосных, якія кадуюць на аснове агульнага прынцыпу тэкст. Пэўную сыстэму часьцяком можна вызначыць толькі шляхам вызначэньня колькасьці знакаў, якія выкарыстоўваюцца ў сыстэме. Альфабэты звычайна выкарыстоўваюць набор у 20—35 знакаў дзеля перадачы мовы ў поўным аб’ёме, у той час як складовая сыстэма можа мець 80—100 такіх набораў. Піктаграфічныя і ідэаграфічныя сыстэмы могуць мець некалькі сотняў знакаў і больш. Шмат пісьмовых сыстэмаў таксама ўключаюць у сябе адмысловы набор сымбаляў, вядомых як пунктуацыя, які выкарыстоўваецца для тлумачэньня і дапамогі ў фіксацыі нюансаў і зьмяненьняў у значэньні паведамленьня, якія перадаюцца вусна сыгналамі ў тэрмінах, танальнасьці, акцэнце, флексіі ці інтанацыі.

Сыстэмам пісьма папярэднічаў пэрыяд выкарыстаньня протапісьменства, у якім выкарыстоўваліся піктаграмы, ідэаграмы і іншыя мнеманічныя сымбалі. Протапісьменству не хапала магчымасьці захапіць і выказаць поўны спэктар думак і ідэяў. Вынаходніцтва сыстэмаў пісьма, якое датуецца пачаткам бронзавага веку ў эпоху позьняга нэаліту канца 4 тысячагодзьдзя да н. э., дало магчымасьць дакладнага запісу гісторыі чалавецтва, бо вусная форма певедамленьня схільна да павелічэньня недакладнасьці ў тэксьце зь цягам часу. Неўзабаве, пісьменства забясьпечыла надзейную форму зносінаў на далёкіх адлегласьцях. Зьяўленьне выдавецкай дзейнасьці спрыяла разьвіцьцю асяродзьдзя для раньняй формы масавай камунікацыі.

## Вонкавыя спасылкі

* Дасьледваньні формаў пісьменства. Оксфардзкі часопіс. (анг.)
* Кансорцыюм Юнікоду. (анг.)
* Сыстэмы пісьма. Ancient Scripts. (анг.)
# Запазычаньне

**Запазы́чаньні** — лексычныя, марфалягічныя, фанэтычныя і іншыя сродкі пэўнай мовы, што перайшлі зь іншай мовы ў выніку моўнага ўзаемадзеяньня. Запазычаньні абумоўленыя сацыяльна-эканамічнымі, дзяржаўна-палітычнымі й культурнымі зносінамі паміж народамі.

Пранікаюць непасрэдна з моваў-крыніцаў і праз пасрэдніцтва іншых моваў вусным (размоўныя кантакты) і пісьмовым (кнігі, афіцыйныя дакумэнты, перапіска) шляхам. Найбольш актыўна праяўляюцца ў галіне слоўнікавага складу. Падпарадкоўваюцца законам фанэтыкі, граматыкі, правілам словаўтварэньня й сэмантычнай сыстэмы мовы-рэцэптара.

Паводле ступені асыміляцыі падзяляюцца на цалкам засвоеныя й часткова засвоеныя (экзатызмы). Асобны разрад запазычаньняў складаюць барбарызмы, якія проці экзатызмаў амаль заўсёды знаходзяцца па-за літаратурнай мовай і не адлюстроўваюцца ў слоўніках.

У залежнасьці ад мовы, зь якой запазычанае слова, такія словы называюць англіцызмы, германізмы, палянізмы, беларусізмы і г.д. Запазычаньні з адной мовы ў некалькі, зь мінімальнай зьменай вонкавага аблічча й значэньня, завуцца інтэрнацыяналізмамі.

## Крыніцы
# Рэстаўрацыя Мэйдзі

Імпэратар Муцухіта (Мэйдзі), які ўзьяднаў імпэрыю пад сваёй уладай.
**Рэвалю́цыя Мэйдзі́** ці **Рэстаўра́цыя Мэйдзі́** (па-японску: 明治維新, *мэйдзі ісін*, «абнаўленьне [гадоў] Мэйдзі») — падзея, якая адбылася ў Японіі ў 1870-х—1880-х гадох і мела пад сабой пераход ад самурайскай сыстэмы кіраваньня краінай у выглядзе сёгунату Эда да наўпростага імпэратарскага кіраваньня ў асобе імпэратара Муцухіта і ягонага ўраду, а таксама сукупнасьць палітычных, сацыяльных і эканамічных рэформаў, якія былі ажыцьцёўленыя гэтым урадам.

Палітыка рэстаўрацыі імпэратарскай улады істотна паўплывала на бюракратычны апарат, заканадаўства, імпэратарскі двор, сыстэму станаў, правінцыйную адміністрацыю, фінансы, прамысловасьць, дыпляматыю, асьвету, рэлігію ды іншыя сфэры жыцьця японцаў. З рэстаўрацыяй Мэйдзі зьвязваецца фармаваньне японскай нацыянальнай дзяржавы і японскай нацыянальнай ідэнтычнасьці. Гады Мэйдзі характарызаваліся ламаньнем японскага традыцыйнага ладу жыцьця і прысьпешаным укараненьнем дасягненьняў заходняй цывілізацыі.

Няма пэўнага меркаваньня пра дакладны час пачатку «Рэстаўрацыі Мэйдзі». Паводле адной вэрсіі яна пачалася 23 кастрычніка 1868 году разам са зьменай дэвізу імпэратарскага праўленьня на Мэйдзі (асьвечанае кіраваньне). Але часта яе пачатак датуюць 9 лістапада 1867 году, так званай падзеяй «Вяртаньня вялікага кіраваньня» (яп. 大政奉還), калі сёгун Такугава Ёсінобу вярнуў сталічнаму імпэратарскаму двару права наўпростага кіраваньня ў Японіі.

Ня вызначаная і завяршальная дата «рэстаўрацыі». Некаторыя ўважаюць, што гэта было заканчэньне Паўднёва-заходняй вайны ў 1877 годзе. Другія цьвердзяць, што рэстаўрацыя Мэйдзі скончылася з стварэньнем сыстэмы Кабінэту міністраў у 1885 годзе. Трэція мяркуюць, што фіналам усіх рэформаў было ўсталяваньне асобнай заканадаўчай галіны ўлады ў краіне ў 1889 годзе.

У часы рэстаўрацыі Мэйдзі японскі ўрад часьцяком называў сябе «новым урадам», але зьняважліва яго звалі «ханскім урадам», бо большасьць яго чальцоў паходзіла з самурайскіх ханаў Сацума (род Сімадзу) і Цёсю (род Моры), а таксама жменькі кіёцкіх арыстакратаў, якія правілі аўтарытарнымі мэтадамі. Але набор сярэдніх бюракратаў і чыноўнікаў зьдзяйсьняўся без прывязкі да сямейнага, клянавага ці тэрытарыяльнага паходжаньня кандыдата.

Рэстаўрацыя Мэйдзі была рэакцыяй кіруючых колаў Японіі на каляніяльную палітыку дзяржаваў Захаду — Расейскай, Брытанскай імпэрыяй, ЗША і Францыі. За кароткі час японцы мадэрнізавалі і вэстэрнізавалі сваю краіну, унебясьпечыўшы яе ад вонкавай агрэсіі. Самая Японія і ейны манархічны лад сталі ўзорамі для перайманьня многіх дзяржаваў Азіі. Аднак Рэстаўрацыя Мэйдзі заклала таксама асновы для разгортваньня імпэрыялістычнай вайны на кантынэнце, якую японскія кіруючыя колы разглядалі як працяг абароны Японіі і вызваленьне Азіі ад эўрапейска-амэрыканскага каляніяльнага прыгнёту.

## Вонкавыя спасылкі

 **Рэстаўрацыя Мэйдзі** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Фатаздымкі Японіі часоў Рэстаўрацыі Мэдзі. Photos of Japan (анг.).
# Калькаваньне

**Калькава́ньне** (па-француску: *calque* — копія) — адмысловы тып запазычаньня іншамоўных словаў, выразаў, фраз. У беларускай мове калькаваньне часьцей адбываецца з расейскай або польскай мовы.

## Тыпы калек словаў у беларускай мове

* **Словаўтваральныя калькі** — гэта словы, атрыманыя «памарфэмным» перакладам замежнага слова на беларускую мову. Такая калька звычайна не адчуваецца як запазычанае слова, бо складзеная са спрадвечна беларускіх марфэмаў. Таму рэальнае паходжаньне такіх словаў часьцяком зьяўляецца нечаканым для чалавека, які ўпершыню даведваецца пра яго. Так, напрыклад, слова «насякомае» («казурка») — гэта калька з лацінскага insectum (in- — на-, sectum — сякомае).

Сярод іншых словаўтваральных калек можна адзначыць такія словы, як летапісец, жывапіс (з грэцкай); вадарод, паўвостраў (зь нямецкай); падразьдзяленьне, хмарачос (па-ангельску: *skyscraper*), паўправаднік (па-ангельску: *semiconductor*).

Бывае калькаваньне частковае: у слове працаголік (па-ангельску: *«workaholic»*) — калькаваная толькі першая частка слова.

* **Сэмантычныя калькі** — гэта беларускія словы, якія атрымалі новыя значэньні пад уплывам адпаведных словаў іншай мовы. Так напрыклад значэньне «выклікаць спагаду» слова «кранаць» прыйшло з францускай мовы. Аналягічнае паходжаньне значэньня «пахабны, недасьціпны» ў слова «плоскі».

* **Фразэалягічныя калькі** — гэта даслоўны пераклад фразэалягізма: «сьляпая пакора» зпа-нямецку: *blinder Gehorsam*.

Калькі ўзьнікаюць як рэакцыя носьбітаў мовы на рэзкае ўзрастаньне колькасьці прамых запазычаньняў. Суадносіны калькаваных словаў і прамых запазычаньняў у розных моваў рознае. У некаторых мовах (ісьляндзкая, тыбэцкая) стварэньне калькі — амаль што адзіны мэтад засваеньня іншамоўнай лексыкі.