# Бор (элемэнт)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| Бэрыль ← **Бор** → Вуглярод |
| **B** ↓ Al |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

**5B**
Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў |

 |

 |
| Выгляд |
|  Крышталічны бор  Сумесь розных алятропных формаў бору |
| Агульная інфармацыя |
| Назва, сымбаль, атамны нумар | Бор, B, 5 |
| Катэгорыя элемэнту | Паўмэталы |
| Група, пэрыяд, блёк | 13, 2, p |
| Адносная атамная маса | 10,81(1) г·моль−1 |
| Канфігурацыя электронаў | [He]2s22p1 |
| Электронаў у абалонцы | 2 3  |
| Фізычныя ўласьцівасьці |
| Колер | чорны |
| Фаза | Цьвёрдае цела |
| Шчыльнасьць (пры п. т.) | 2,34 г·см−3 |
| Шчыльнасьць (пры п. т.) | 2,46 г·см−3 |
| Тэмпэратура плаўленьня | 2349 K, 2076 °C, 3769 °F |
| Тэмпэратура кіпеньня | 4200 K, 3927 °C, 7101 °F |
| Удзельная цеплыня плаўленьня | 50 кДж·моль−1 |
| Структура крышталічнай краты | ​rhombohedral |
| Магнэтызм | diamagnetic |
| Электрычны супор | (0 °C) 104Ω·м |
| Цеплаправоднасьць | (300 K) 27 Вт·м−1·K−1 |
| Каэф. цеплавога расшырэньня | (25 °C) β форма: 5–7 мкм·м−1·K−1 |
| Хуткасьць гуку (лінейная) | (п.т.) 16200 м·с−1 |
| Цьвёрдасьць Моаса | 9,3 |
| Уласьцівасьці атама |
| Ступені затляненьня | +3, 2, 1 |
| Электраадмоўнасьць | 2,04 |
| Кавалентны радыюс | 84±3 пм |
| Іншыя характарыстыкі |
| Нумар CAS | 7440-42-8 |
| Энэргія забароненай зоны пры 300 K | 1,50 эВ |
| Найбольш стабільныя ізатопы |
| Асн. артыкул: ізатопы бору |
|

| іза | % | пэрыяд паўраспаду | распад | энэргія (МэВ) | прадукты распаду |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 10B | 19,9% | 10B зьяўляецца стабільным пры 5 нэўтронах |
| 11B | **80,1%** | 11B зьяўляецца стабільным пры 6 нэўтронах |

 |
| * п
* а
* р
 |

**Бор** (па-лацінску: *Borum*) **B** — хімічны элемэнт 13 (III) групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 5. Чысты крышталічны бор — чорны бліскучы паўправаднік (немэтал). Таксама адносіцца да катэгорыі паўмэталаў. Мэталёід. Пры высокіх тэмпэратурах ён праяўляе ўласьцівасьці правадніка, пры пакаёвай і ніжэйшых тэмпэратурах — ізалятара. Вядомыя чатыры алятропныя мадыфікацыі бору — чырвоны α-рамбічны бор, чорны β-рамбічны бор, γ-бор ды чорны β-чатырохвугольны бор. Крышталічны бор — адзін з самых цьвёрдых мінэралаў. Нітрыд бору — самы цьвёрды мінэрал пасьля алмазу. Найбольш распаўсюджаная форма — аморфны бор. Гэта карычневы парашок. Аморфны бор не ўзаемадзейнічае з тленам, вадой, кісьлямі і лугамі. Утварае барыды з большасьцю мэталаў.

Хімічныя злучэньні бору былі вядомыя чалавеку напрацягу тысячагодзьдзяў. Элемэнтарны бор вынайдзены ў 1808 годзе францускімі хімікамі Жазэфам Люі Гей-Люсакам і Люі-Жакам Тэнарам (франц. *Louis-Jaques Thénard*) і незалежна ад іх ангельскім хімікам Сэрам Гэмфры Дэві. Назва паходзіць ад араб. бура‎, якое абазначае мінэрал з утрыманьнем гэтага элемэнту.

Шырока распаўсюджаны ў прыродзе (прыкладна 10 мг на кг зямной кары — 0,001%). Сустракаецца толькі ў выглядзе злучэньняў з тленам. Вядома каля 160 мінэралаў бора. Борная кісьля — мінэрал сасалін. Найбольшае значэньне мае бура (тынкал ці буракс), пэнтагідрат Na2B4O7•5H2O, які выкарыстоўваецца ў вытворчасьці ізаляцыйнага шклоплястыка і адбельвальніка. Радовішчы ў Італіі, Нямеччыне, Казахстане, ЗША (пустэльня Махавэ, Каліфорнія), Турэччыне, Расеі (Прыморскі край), Аргентыне ды Кітаі.

У злучэньнях з мэталамі ўтварае звышцьвёрдыя, гарачатрывалыя сплавы. Выкарыстоўваецца ў піратэхнічных вырабах для атрыманьня ўспышак зялёнага колеру. Бор выкарыстоўваецца ў некаторых ракетах для запальваньня. Сынтэтычныя алмазы. Рэгуляцыйныя стрыжні для ядзерных рэактараў (ізатоп 10B паглынае нэўтроны, якія выклікаюць ланцуговую рэакцыю дзяленьня ўрану). Борная кісьля (H3BO3) выкарыстоўваецца ў тэкстыльнай прамысловасьці. Злучэньні бора з вадародам (бараны) выкарыстоўваюцца ў якасьці ракетнага паліва.

## Хімічныя злучэньні бору

* Борная кісьля (H3BO3)
* Карбід бору (B4C)
* Карбаранавая кісьля H(CHB11Cl11)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Boron"the essentials (анг.) [WebElements Periodic Table]
* boron (B) | chemical element (анг.) Britannica.com
* Boron — Element information, properties and uses | Periodic Table (анг.) Royal Society of Chemistry
* Boron (B) — Chemical properties, Health and Environmental effects Lenntech B.V.
* Boron (анг.). Wolfram Alpha LLC. (2017). Праверана  18 студзеня 2026 г.
* Los Alamos National Laboratory (2016). Periodic Table of Elements: Boron. Los Alamos, New Mexico: Los Alamos National Security, LLC.