Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Караваджа

|  |
| --- |
| Караваджа |
| Партрэт Караваджа, выкананы Атавіё Леоні каля 1610 г.  |
|  Імя пры нараджэньні  |  Мікелянджэлё Мэрызі Караваджа
  |
|  Дата нараджэньня  | 29 верасьня 1571(1571-09-29) |
|  Месца нараджэньня  | * Мілян, Мілянскае герцагства[d], Гішпанская імпэрыя[d]
 |
|  Дата сьмерці  | 18 ліпеня 1610(1610-07-18)[…] (38 гадоў) |
|  Месца сьмерці  | * Порта-Эрколе[d], State of Presidi[d], Нэапалітанскае каралеўства[d]
 |
|  Месца пахаваньня  | * Порта-Эрколе[d]
 |
|  Занятак  | маляр |
|  Навуковая сфэра  | малярства[…] |
|  Жанры  | жанравае малярства[d], рэлігійны жывапіс[d] і натурморт[d] |
|  Плынь  | барока |
|  Узнагароды  | Мальтыйскі ордэн |
|  Подпіс  |  |
| **Караваджа** ў Вікісховішчы |

**Мікелянджэлё да Караваджа** (па-італьянску: *Michelangelo Merisi de Caravaggio*), сапраўднае імя Мікелянджэлё Мэрызі Караваджа (28 верасьня 1573, Мілян — 18 ліпеня 1610, Грасэта, Таскана) — італьянскі мастак, рэфарматар эўрапейскага жывапісу XVII ст., адзін з найбуйнейшых майстроў барока.

## Галерэя

«Юдыта адсякае галаву Алафэрну» (1599)
## Глядзіце таксама

* Караваджызм

## Крыніцы
# Шпіцбэрген

|  |
| --- |
| **Шпіцбэрген** Svalbard |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
|  |
| **Афіцыйная мова** | нарвэская |
| **Форма кіраваньня** кароль губэрнатар | залежная тэрыторыя Гаральд V Ч’ерстын Аскгальт |
| **Плошча**  • агульная  • адсотак вады |  61 022 км² нязначны |
| **Насельніцтва**  • агульнае (2007)  • шчыльнасьць |  2321 0,035/км² |
| **Валюта** | Нарвэская крона (NOK) |
| **Часавы пас**  • улетку | UTC+1 (UTC+1) +1 (UTC+1) |
| **Дамэн верхняга ўзроўню** | .sj |
| Мапа Шпіцбэргену |

**Шпіцбэ́рген** (па-нарвэску: *Svalbard*) — нарвэская правінцыя ў Арктыцы, месьціцца на архіпэлягу Шпіцбэрген. Знаходзіцца за 800 км на поўнач ад Нарвэгіі і за 1100 км ад палярнага круга. Архіпэляг адышоў Нарвэгіі згодна з дамовай 1920 году.

## Гісторыя

Верагодна выспы былі адкрытыя вікінгамі, а афіцыйнае адкрыцьцё адбылася ў 1596 годзе нідэрляндзкім вандроўнікам Вільлемам Барэнцам. Пасьля гэтага выспы выкарыстоўваліся як база нарвэскіх і расейскіх кітабояў і рыбакоў. Паміж 1669 і 1778 гадамі на Шпіцбэргене часта бывалі галяндзкія рыбакі, якія заснавалі тут горад *Смеерэнбург*. З канца XVIII стагодзьдзя выспы выкарыстоўваліся як база для палярных экспэдыцыяў.

У пачатку ХХ стагодзьдзя тут былі адкрытыя радовішчы вугалю. Згодна з дамовай (Шпіцэргенскі трактат) 1920 году выспы перайшлі пад кіраўніцтва Нарвэгіі. Яле ўмовы трактата забясьпечылі права на распрацоўку радовішчаў, рыбную лоўлю, правядзеньне навуковых дасьледаваньняў іншым краінам. У нашы дні распрацоўкай вугальных радовішчаў займаюцца нарвэскія і расейскія кампаніі. Польшча мае тут сваю навуковую станцыю.

## Геаграфія

У склад архіпэлягу ўваходзяць наступныя выспы:

* Заходні Шпіцбэрген (37 673 км²)
* Паўночна-Усходняя зямля (14 443 км²)
* Ідж (5 074 км²)
* Выспа Барэнца (1 250 км²)
* Белая выспа (682 км²)
* Зямля прынца Караля (615 км²)
* Каралеўская выспа (191 км²)
* Мядзьведжая выспа (178 км²)
* Швэдзкая выспа (137 км²)
* Выспа Вільгельма (120 км²)

яшчэ шмат невялікіх выспачак.

Каралеўская выспа, Швэдзкая выспа і Абэлоя ўтвараюць Зямлю караля́ Ка́раля. Самым высокім пунктам архіпэлягу лічыцца гара Ньютантопэн (1713 м). Прыкладна 60% паверхні выспаў пакрытыя ледавікамі. Палярная ноч на Шпіцбэргене цягнецца з 20 траўня да 26 жніўня, а палярная ноч з 26 кастрычніка да 15 лютага.

### Клімат

Самыя нізкія тэмпэратуры назіраюцца ў лютым і складаюць каля -20 °C, самыя высокія ў ліпені, +4,4 °C. Зімняя тэмпэратура вагаецца ад -25° да +5 °C, а летам ад +2° да +18 °C. Самая нізкая тэмпэратура зарэгістраваная на выспах склала −46,3 °C, а самая высокая +24,5 °C. Значны ўплыў на клімат аказвае Гальфстрым.

## Дэмаграфія

Насельніцтва Шпіцбэргена налічвае каля 2,8 тыс. чалавек, перш за ўсё нарвэжцаў і расейцаў, якія ў асноўным займаюцца здабычай карысных выкапняў. Увогуле выспы лічацца самай паўночнай зямлёй заселенай чалавекам. Большасьць насельніцтва працуе тут згодна з кантрактамі. Самай ужываемай мовай зьяўляецца нарвэская.
# Каштоўныя камяні

**Каштоўныя камяні** — мінэралы, якія валодаюць прыгожым зьнешнім выглядам (як правіла, толькі пасьля паліраваньня або агранкі) і пры гэтым досыць рэдкія, а як сьледзтва і дарагія. Іх шырока выкарыстоўваюць у вытворчасьці ювэлірных вырабаў, зьбіраюць у калекцыях, выкарыстоўваюць як банкаўскія актывы. Цяжка адрозныя на выгляд імітацыі большасьці каштоўных камянёў вырабляюцца штучна, імітацыі ці падробкі многіх каштоўных камянёў рабіліся яшчэ ў часы Старажытнага Рыма (у нашы дні такія сынтэтычныя камяні і імітацыі самацьветаў вельмі папулярныя, бо кошт іх таньнейшы). У 1902 годзе францускі хімік М. А. Вэрнэйль ўпершыню атрымаў і пачаў пастаўляць на сусьветны рынак сынтэтычныя рубіны, а крыху пазьней сынтэтычныя сапфіры і сынтэтычную шпінэль. Зьяўленьне вялікай колькасьці сынтэтычных камянёў ня зьнізіла, а, наадварот, падвысіла значэньне і кошт натуральных, прыродных самацьветаў. Менш рэдкія мінэралы часта называюць напаўкаштоўнымі.

Вывучэньнем каштоўных камянёў як мінэралаў і пошукамі спосабаў іх дакладнага распазнаваньня ад сынтэтычных падробак займаецца профіль мінэралёгіі — гемалёгія.

## Вонкавыя спасылкі

 **Каштоўныя камяні** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Жалезны век

Зброя й упрыгожваньні часоў жалезнага веку.
**Жалезны век** — заключны пэрыяд першабытнай гісторыі, калі людзі навучыліся здабываць жалеза й вырабляць зь яго прылады працы. Выкарыстаньне мэталу зрабіла карэнны пераварот у разьвіцьці прадукцыйных сілаў, выклікала вялікія зьмены ў грамадзкіх адносінах, істотна паўплывала на далейшы ход гістарычнага працэсу. У гэты пэрыяд зьяўляецца маёмасная няроўнасьць людзей. Удасканальваньне працы й рост ейнай прадукцыйнасьці садзейнічалі таму, што жыцьцё ў складзе роду становіцца неабавязковым. Зь яго вылучаюцца малыя сем’і, не зьвязаныя паміж сабой сваяцкімі адносінамі. Утвараюцца суседзкія абшчыны, пачынаецца разлажэньне першабытнаабшчынных зносінаў.

У гістарычнай археалёгіі старажытная літаратура жалезнага веку ўключае ў сябе самыя раньнія тэксты захавалай рукапіснай традыцыі. Літаратура на санскрыце й кітайская літаратура квітнелі ў жалезным веку. Іншыя тэксты ўключаюць авэстыйская гаты, індыйскія Веды й самыя старыя часткі Бібліі на іўрыце. Прынцыповай асаблівасьцю, якая адрозьнівае жалезны век ад папярэдніх зьяўляецца ўвядзеньне літарных знакаў, і, як следзтва разьвіцьцё пісьменства, што дазволіла складаць літаратуру й гістарычны запіс.

Жалезны век зьяўляецца трэцім асноўным пэрыядам сыстэмы дагістарычных часоў, створанай дацкім навукоўцам Крыстыянам Томсэнам. Працягласьць жалезнага веку вар’іруецца ў залежнасьці ад рэгіёну. Гэта вызначана археалягічнай канвэнцыяй, сама наяўнасьць вырабаў з жалеза яшчэ не зьяўляецца дастатковым, каб лічыць, што эпоха зьмянілася. Хутчэй, жалезны век пачынаецца лякальна тады, калі вытворчасьць жалеза альбо сталі даводзілася да такога моманту, што жалезныя прылады й зброя пераўзыходзяць іхныя бронзавыя эквіваленты. Напрыклад, мэтэарытны жалезны кінжал Тутанхамона паходзіць з бронзавага веку. На Старажытным Блізкім Усходзе гэты пераход адбыўся ў выніку так званай катастрофы бронзавага веку ў XII стагодзьдзі да н. э. Тэхналёгія вытворчасьці жалеза неўзабаве распаўсюдзілася на тэрыторыі Міжземнаморскага басэйну й у Паўднёвую Азію. Ейнае далейшае распаўсюджваньне ў Цэнтральную Азію, Усходнюю й Цэнтральную Эўропу некалькі зацягнулася, а Паўночная Эўропа дасягнула жалезнага веку яшчэ пазьней, прыблізна ў 500 годзе да н. э.

Жалезны век, таксама паводле канвэнцыі, заканчваецца пачаткам гістарыяграфічнага запісу. Для Старажытнага Блізкага Усходу пэрыяд скончыўся стварэньнем імпэрыі Ахемэнідаў каля 550 году да н.э. У Цэнтральнай і Заходняй Эўропе рымскія заваёвы І стагодзьдзя да н. э. паклалі канец жалезнаму веку. Германскі жалезны век Скандынавіі скончыўся каля 800 году н. э., з пачаткам эпохі вікінгаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Жалезны век** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Дубіцкая Н. М. Вывучэнне помнікаў жалезнага веку і ранняга Сярэднявечча ў басейне Ніжняй Бярэзіны.
# Сэлена

|  |
| --- |
| Сэлена |
| Сэлена, гравюра XVII стагодзьдзя  |
|  Міталёгія  | рэлігія Старажытнай Грэцыі[d] |
|  Сфэра ўплыву  | Месяц |
|  Плоць  | жаночая[d] |
|  Бацька  | Гіпэрыён |
|  Маці  | Тэя[d] або Basileia[d] |
|  Дзеці  | Ersa[d], Нямейскі леў[d], Nemea[d], Pandia[d], Нарцыс[d] і Menae[d] |
|  Selene ў Вікісховішчы |

**Сэле́на** (па-старажытнагрэцку: Σελήνη) — багіня ў старажытнагрэцкай міталёгіі. Увасабляла Месяц.

Сэлена лічылася дачкой тытанаў Гіпэрыёна й Тэі, сястрой бога Сонца Геліёса й багіні ранішняй зары Эас. Часам **Сэлену** атаясамлівалі з Артэмідай і Гекатай.

У рымскай міталёгіі Сэлене адпавядала Дыяна.

## Літаратура

* Сэлена // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 14: Рэле — Слаявіна. — 512 с. — ISBN 985-11-0238-5
# Стралец (сузор’е)

|  |
| --- |
| Стралец |
| Сьпіс зорак у сузор’і Стральца  |
|  Лацінская назва  | Sagittarius |
|  · у родным склоне  |  Sagittarii
  |
|  · скарот  |  Sgr
  |
|  Простае ўзьняцьцё  |  19г |
|  Схіленьне  |  −25°
  |
|  Квадрант  |  SQ4
  |
|  Плошча  |  867 кв. гр. (15-е)
  |
|  Зорак паводле Баера/Флэмстыда  |  68
  |
|  Зорак з плянэтамі  |  25
  |
|  Зорак ярчэй за 3.00m |  7
  |
|  Зорак у 10 пк (32,62 сьв. г.)  |  2
  |
|  Найярчэйшая зорка  | ε Sgr (1,79m)
  |
|  Найбліжэйшая зорка  |  Рос 154 (9,69 сьв. г., 2,97 пк) |
|  Аб’екты Мэсье  |  15
  |
|  Памежныя сузор’і  | * Арол
* Шчыт
* Хвост Зьмяі
* Зьмеядзержнік
* Скарпіён
* Паўднёвая Карона
* Тэлескоп
* Індзеец (кутамі)
* Мікраскоп
* Казярог
 |
| **Назіраецца ў шыротах паміж +55° і −90°.Найлепш назіраецца ў 21:00 на працягу жніўня.** |

**Страле́ц** (па-лацінску: *Sagittarius, Sgr*) — задыякальнае сузор’е, у якім знаходзіцца пункт зімняга сонцавароту і цэнтар Нашай Галяктыкі. Сымбалем сузор’я зьяўляецца знак  (у Юнікодзе ♐). Найчасьцей Стральца выяўляюць у выглядзе кентаўра, які нацягвае стралу. Сузор’е ляжыць між Зьмеядзержнікам на захадзе і Казярогам на ўсходзе.

## Літаратура

* *Ridpath, Ian; Tirion, Wil* Stars and Planets Guide. — London: Collins, 2007. — ISBN 978-0-691-13556-4

Каардынаты:  19г 00х 00с, −25° 00′ 00″
# Мэсыдор

Невядомы мастак. Алегорыя, што выяўляе месяц **мэсідорМэсідо́р** (па-француску: *messidor*, паводле лац. *messis* — жніво і грэц. *δῶρον* — дарунак) — 10-ы месяц (19/20 чэрвеня — 18/19 ліпеня) францускага рэспубліканскага календару, які дзейнічаў з кастрычніка 1793 па 1 студзеня 1806.

Як і ўсе месяцы францускага рэспубліканскага календару, складаўся з 30 дзён, якія падзяляліся на 3 дэкады. Кожны дзень меў назву сельскагаспадарчай расьліны, акрамя пятага ды дзясятага дзён, якія мелі назву свойскай жывёлы і сельскагаспадарчае прылады адпаведна.
# Вэгетацыйны пэрыяд

**Вэгетацы́йны пэры́яд** — пэрыяд году, у які магчымыя рост і разьвіцьцё (вэгетацыя) расьлінаў.

Працягласьць залежыць галоўным чынам ад геаграфічнай шыраты, клімату.

Іншае значэньне — час, неабходны для разьвіцьця расьліны:

* для аднагадовага — ад пасадкі (прарастаньня насеньня) да пасьпяваньня насеньня (уборкі ураджаю)
* для шматгадовага — ад ўзыходу або набраканьня ныркі да пасьпяваньня насеньня (уборкі ўраджаю)
* для дрэў гэта таксама — час актыўнай жыцьцядзейнасьці расьлін ад пачатку руху соку і параспусканьня нырак да ападу лісьця.

Аднак для кожнай з расьлінаў існуюць свае мінімальныя тэмпэратуры. Калі холадаўстойлівыя расьліны спакойна пераносяць нізкую тэмпэратуру, то цеплалюбыя пры такой тэмпэратуры могуць загінуць. Таму часта за вэгетацыйны пэрыяд прымаюць кліматычнае лета.
# Паўднёвая Аўстралія

|  |
| --- |
| Паўднёвая Аўстралія |
| Герб  |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Краіна  | * Аўстралія
 |
|  Статус  | штат Аўстраліі[d] |
|  Адміністрацыйны цэнтар  | Адэлаіда |
|  Дата ўтварэньня  | 28 сьнежня 1836 |
|  Кіраўнік  | Peter Malinauskas[d] |
|  Насельніцтва  | * ▲1 891 700 чал. (31 сьнежня 2024)
 |
|  Плошча  | * 984 321 км²
 |
|  Вышыня па-над узр. м.  **·** сярэдняя вышыня  |  162 м |
|  Месцазнаходжаньне  |
|  |
|  Мэдыя-зьвесткі  |
|  Часавы пас  |  UTC+9:30, UTC+10:30, Australia/Adelaide
  |
|  Код ISO 3166-2  | AU-SA |
|  Тэлефонны код  | 08 |
|  Афіцыйны сайт |
|    Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы  |

**Паўднёвая Аўстра́лія** (па-ангельску: *South Australia*) — штат у цэнтры паўднёвай часткі Аўстраліі. Тэрыторыя штату разьмяшчаецца на найбольш сухіх землях кантынэнту, а яго агульная тэрыторыя 984 377 км² робіць яго чацьвертым па памерах аўстралійскім штатам. На захадзе мяжуе з Заходняй Аўстраліяй, на поўначы — з Паўночнай тэрыторыяй і Кўінзлэндам, на ўсходзе — з Кўінзлэндам, Новым Паўднёвым Ўэйлзам і Вікторыяй. З паўднёвага боку абмываецца Вялікім Аўстралійскім залівам і Паўднёвым акіянам. Насельніцтва штату складае 1,5 млн чалавек, што складае менш за 10 працэнтаў усяго насельніцтва краіны. Па колькасьці насельніцтва штат займае ў краіне пятае месца. Большая частка насельніцтва пражывае ў сталіцы штату Адэлаідзе, а большасьць сельскіх жыхароў — на ўрадлівых тэрыторыях уздоўж паўднёва-ўсходняга ўзьбярэжжа і ў басэйне ракі Мурэй.

## Крыніцы
# Прыручэньне

Сабакі й авечкі ёсьць першыя прыручаныя жывёлы
**Прыручэ́ньне** ці **дамэстыка́цыя** (ад лац. *domesticus*) — працэс, пры якім папуляцыі жывёлаў альбо расьлінаў, праз працэс адбору, прывыкае да чалавечага забесьпячэньня й кантролю. Вызначальнай характарыстыкай прыручэньня зьяўляецца штучны адбор чалавекам. Людзі ўзялі групы жывёлаў і расьлнаў пад свой кантроль і клопат дзеля самых разнастайных мэт: дзеля вытворчасьці прадуктаў харчаваньня альбо каштоўных тавараў, як то напрыклад, воўны, бавоўны альбо шоўку, дзеля дапамогі ў розных відах працаў, як то транспарт, ахова й вайна, а таксама дзеля навуковых дасьледаваньняў, альбо проста каб атрымліваць асалоду ад сумеснага жыцьця.

Расьліны, якія былі прыручаныя ў першую чаргу дзеля эстэтычнай асалоды, як правіла, называюцца хатнімі расьлінамі ці дэкаратыўнымі расьлінамі, у той час як прыручаныя дзеля буйнамаштабнай вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, як правіла, называюць культурамі. Можна правесьці адрозьненьне паміж тымі прыручанымі расьлінамі, якія былі наўмысна зьменены альбо выбраны дзеля спэцыяльных пажаданых характарыстык, і тых, якія па сутнасьці не адрозьніваюцца ад сваіх дзікіх субратаў, мяркуючы, што прыручэньне не абавязкова маецца на ўвазе як фізычная мадыфікацыя.

Сабака быў першым прыручаным хрыбетным. Ён быў прыручаны ў Эўразіі да канца эпохі позьняга плейстацэну, задоўга да вырошчваньня й да прыручэньня іншых жывёлаў. Археалягічныя й генэтычныя зьвесткі сьведчаць аб тым, што на працягу доўгага часу быў распаўсюджаны двунакіраваны абмен генаў паміж дзікімі й свойскімі жывёламі, як то аслоў, коней, вярблюдавых, коз, авечак і сьвіней. Улічваючы значэньне й каштоўнасьць у рамках эвалюцыі чалавека й ягоных дэмаграфічных зьмяненьняў, прыручэньне прыцягвае навукоўцаў з розных галін навукі, як то археалёгіі, палеанталёгіі, антрапалёгіі, батанікі, заалёгіі, генэтыкі й экалягічных навук. Сярод птушак, на сёньня асноўным прыручаным відам зьяўляецца курыца, бо яна зьяўляецца крыніцай атрыманьня мяса й яек, хоць эканамічна больш каштоўнымі птушкамі зьяўляецца індык, цацарка ды іншыя віды. Найстарэйшымі бесхрыбетнымі прыручанымі чалавекам зьяўляюцца пчолы й ядвабнік.

Прыручэньне расьлінаў пачалося па меншай меры 12 тысяч гадоў таму. Першымі зь іх зьяўляюцца збожжавыя культуры, якія пачалі культывавацца на Блізкім Усходзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Схема прыручэньня буйной рагатай жывёлы.
# Каларада

Месцазнаходжаньне штату Каларада
**Каларада** (па-ангельску: *Colorado*) — штат на захадзе цэнтру ЗША.

## Геаграфія

Каларада — адзін з 3-х штатаў (разам з Ваёмінгам і Ютай), межы якіх праходзяць па паралелям і мэрыдыянам, утвараючы прастакутнік (а дакладней — сэктар зямной паверхні).

З поўначы на поўдзень штат перасякаюць Скалістыя горы.

Асноўныя рэкі штату — Рыё-Грандэ і Каларада.

Сталіца і найбуйнейшы горад Каларада — Дэнвэр.

## Глядзіце таксама

* Калярадзкі жук
* Каларада Эвэланш
* Дэнвэр Нагетс

## Вонкавыя спасылкі

 **Каларада** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Сіянізм

**Сіяні́зм** (па-габрэйску: *צִיּוֹנוּת‎*, цыёнут — ад назвы гары Сіён у Ерусаліме) — палітычны рух, мэтай якога зьяўляецца аб’яднаньне й адраджэньне габрэйскага народу на яго гістарычнай радзіме — у Ізраілі (Эрэц-Ісраэль), а таксама ідэалягічная канцэпцыя, на якой гэты рух грунтуецца. Ідэалёгія сіянізму аб’ядноўвае розныя па сваёй арыентацыі рухі — ад лева-сацыялістычных да артадаксальна-рэлігійных. Да Другой сусьветнай вайны (гл. Галакост) сіянізм быў адным з найбольш буйных грамадзка-палітычных рухаў габрэйскага народу (разам Бундам і тэрытарыялізмам).

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 14: Рэле — Слаявіна. — 512 с. — ISBN 985-11-0238-5

## Вонкавыя спасылкі

* Гісторыя сіянізму на сайце Габрэйскага агенцтва
* Цэнтральны сіянісцкі архіў (Ерусалім)  (іўр.) (анг.)
# Баку

|  |
| --- |
| Баку |
| Населены пункт |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
|  Краіна  |  Азэрбайджан
 |
|  Кіраўніцтва і ўлада  |
|  Кіраўнік адміністрацыі  | Эльдар Азізаў[d] |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  |  2130 км²
 |
|  Вышыня НУМ  | −28 м |
|  Часавы пас  | * UTC+4
* UTC+5 (летні час)
 |
|  Каардынаты  | 40°23′43″ пн. ш. 49°52′56″ у. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  |  2 122 300 чал. (2012)

  |
|  Афіцыйная мова  | азэрбайджанская мова |
|  Этнахаронімы  | Bakuvian, Bakılı, Bakuano, Bakiner, Бакинец, Bakinoise, Bakinois і Bakülü |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 12 |
|  Паштовы індэкс  | AZ1000 |
|  Нумарны знак  | 10, 90 і 99 |
|  |
|  Узнагароды  |  |
|  Сайт  | baku-ih.gov.az (азэрб.) |
| Баку на мапе Азэрбайджану
Баку
 |

**Баку́** (па-азэрбайджанску: *Bakı*) — сталіца і найбуйнейшы горад Азэрбайджану. Насельніцтва складае крыху больш за 2 мільёны жыхароў (2012 год), такім чынам Баку зьяўляецца самым вялікім паводле колькасьці насельніцтва горадам на беразе Касьпійскага мора і на Каўказе. Баку разьмешчаны на 28 мэтраў ніжэй за ўзровень мора, што робіць яго самай нізкай сталіцай у сьвеце, а таксама самым вялікім горадам у сьвеце, які разьмешчаны ніжэй за ўзровень мора. Афіцыйна, каля 25 адсоткаў усіх жыхароў краіны жывуць у сталічным рэгіёне Баку. Баку падзелена на адзінаццаць адміністрацыйных акругаў і 48 воласьцяў. Сярод іх мястэчкі на астравох у Бакінскай бухце і горад Нэфт-Дашлары, які пабудаваны ў Касьпійскім моры.

Горад зьяўляецца навуковым, культурным і прамысловым цэнтрам Азэрбайджану. Шматлікія значныя азэрбайджанскія ўстановы маюць свае штаб-кватэры ў ім, у тым ліку Дзяржаўная нафтавая кампанія Азэрбайджану, якая ўваходзіць у сьпіс 100 найбуйнейшых кампаніяў.

## Гаспадарка

У Нарыманаўскім раёне Баку месьцілася Дзяржаўная нафтавая кампанія Азэрбайджанскай Рэспублікі. У Насімінскім раёне — галаўная сядзіба «Азэрбайджанскай чыгункі». У Ясамальскім раёне — «Азэрсэл Тэлекам».

## Геаграфія

Баку знаходзіцца на заходнім узьбярэжжы Касьпійскага мора. У навакольлі гораду ёсьць мноства гразевых вульканаў, як то Кейракі, Богх-Богха, Локбатан ды іншыя, і салёных азёраў, як то Бёюк-Шор, Ходасан ды іншыя.

## Насельніцтва

Да 1988 году ў Баку пражывала вялікая колькасьць расейцаў, армянаў і габрэяў, што спрыялі культурнай разнастайнасьці гораду. З пачаткам Карабаскай вайны і пагромаў супраць армянаў, пачынаючы са студзеня 1990 году, вялікая частка армянскай дыяспары зьехала з гораду.

## Ураджэнцы

* Натальля Арсеньнева (1903 — 1997) — беларуская паэтка, перакладніца, драматург

## Глядзіце таксама

* Бакінская тэлевежа
* Чорны студзень

## Крыніцы
# Анігіляцыя

Дыяграма Фэйнмана анігіляцыі электрона з пазытронам у віртуальны фатон, які потым распадаецца зноў на электрон і пазытрон.
**Анігіля́цыя**(ад лацінскага *annihilatio* — зьнішчэньне) — працэс узаемадзеньня элемэнтарнае часьцінкі з антычасьцінкай, у выніку якога яны пераўтвараюцца ў іншыя часьцінкі. Тыповы і добра вядомы прыклад — анігіляцыя электронна-пазытронных (e- — e+) пар за кошт электрамагнітнага ўзаемадзеяньня, якія, ў залежнасьці ад арыентацыі сьпінаў, пры гэтым пераўтвараюцца ў 2 ці 3 фатоны. Тэрмін «анігіляцыя», які ўзьнік гістарычна — недакладны, анігіляцыя — не зьнішчэньне матэрыі, а пераход яе ў іншую форму, які адбываецца ў адпаведнасьці з законамі захаваньня. Паводле закону захаваньня электрычнага зараду прадуктамі анігіляцыі могуць быць толькі часьцінкі, сумарны зарад якіх роўны нулю. Закон захаваньня энэргіі-імпульсу не дазваляе пераўтварацца свабоднай e- — e+ пары ў адзін фатон. Гэтыя правілы справядлівыя таксама для адваротнага працэсу нараджэньня e- — e+-пары свабоднымі фатонамі.
Анігіляцыя — гэта толькі адзін з магчымых раўнапраўных працэсаў узаемадзеяньняў (каналаў рэакцыі) элемэнтарнае часьцінкі з антычасьцінкай. Напрыклад пры ўзаемадзеяньні электрона і пазытрона, акрамя анігіляцыі, магчымы таксама пругкае і няпругкае расьсейваньне і інш. працэсы. Пара e- — e+ можа ўтвараць недаўгавечную зьвязаную сыстэму — пазытроній, падобны да атама вадароду, у якім месца пратона займае пазытрон. Анігіляцыя e- — e+ можа ісьці за кошт слабога ўзаемадзеяньня элемэнтарных часьцінак (напр. пераўтварэньне e- — e+ у пару нейтрына-антынейтрына), за кошт электраслабага ўзаемадзеяньня (пераўтварэньне e- — e+ пары ў мюённую μ- — μ+-пару), і г. д. уключаючы моцнае ўзаемадзеяньне.
Пасьля таго, як з дапамогай магутных паскаральнікаў пратонаў былі атрыманы ў дастатковай колькасьці антыпратоны, пачалося інтэнсіўнае вывучэньне анігіляцыі нуклон-антынуклонаў. Гэты працэс ідзе галоўным чынам за кошт моцнага ўзаемадзеяньня і прыводзіць да ўтварэньня π-, K-мэзонаў, Λ-, Σ-, Ξ-гіпэронаў, іх антычасьцінак і іншых гадронаў. Пры гэтым утвараюцца шматлікія і разнастайныя рэзанансы.
Тэарэтычнае вывучэньне анігіляцыі з высокай дакладнасьцю і ў адпаведнасьці з экспэрымэнтам праведзена толькі для электра-магнітных працэсаў на падставе квантавае электрадынамікі. Пры тэарэтычным разглядзе працэсаў анігіляцыі, выкліканых моцным узаемадзеяньнем, звычайна карыстаюцца толькі прыблізнымі ацэнкамі, атрыманнымі на падставе мадэльных уяўленьняў і фэнамэналягічных суадносін.
# Кампакт-дыск

|  |
| --- |
| Кампакт-дыск |
|  |
|
Працоўная паверхня кампакт-дыска, на якой разьмешчаная сьпіральная сьцежка. Віткі сьцежкі палягаюць адзін ад аднаго настолькі блізка, што сьвятло дыфрагуе ўвесь бачны спэктар.  |
|  Тып носьбіта  |  аптычны дыск
 |
|  Аб’ём  |  звычайна да 700 МБ (80 хвілін аўдыё)
 |
|  Спосаб чытаньня  |  паўправадніковы лазэр, λ=780 нм 1200 кБ/с (1×)
 |
|  Спосаб запісу  |  1200 кБ/с (1×)
 |
|  Распрацоўнікі  |  Philips, «Соні»
 |
|  Выкарыстаньне  |  захоўваньне аўдыё і зьвестак
 |

**Кампакт-дыск** — аптычны дыск, які служыць для захаваньня лічбавых зьвестак. Ад пачатку кампакт-дыск распрацоўваўся для захаваньня аўдыё-запісаў, але пазьней фармат быў адаптаваны для стварэньня носьбіту зьвестак (CD-ROM), носьбіту аўдыё і зьвестак з магчымасьцю запісу (CD-R) і перазапісу (CD-RW). Фармат быў таксама адаптаваны для відэазапісаў (VCD і SVCD), фатаздымкаў (PhotoCD) і гэтак далей. У свабодным продажы аўдыё-дыскі і плэеры для іх праслухоўваньня зьявіліся ў кастрычніку 1982 году.

Стандартны кампакт-дыск мае дыямэтар 120 мм і можа ўтрымліваць да 80 хвілін нясьціснутага аўдыё, або 700 мэгабайтаў (700 × 220 байтаў) лічбавых зьвестак. Дыямэтар Mini CD вагаецца ад 60 да 80 мілімэтраў — яны часам выкарыстоўваюцца для выпуску сынглаў на CD і могуць несьці ў сабе да 24 хвілінаў гуку. Вэндары апаратнага забесьпячэньня выкарыстоўваюць Mini CD для пастаўкі драйвэраў.

CD-ROM і CD-R застаюцца запатрабаванай тэхналёгіяй у кампутарнай індустрыі. CD ў розных фарматах у 2004 годзе было прададзена да 30 мільярдаў. У 2007 годзе было прададзена 200 мільярдаў кампакт-дыскаў. Цяпер кампакт-дыскі актыўна выцясьняюцца іншымі формамі лічбавай дыстрыбуцыі і сховішчаў, такімі як загрузка з Інтэрнэту ці флэш-дыскаў, з-за чаго дзель аўдыё-дыскаў на рынку зьнізілася на 50% у параўнаньні зь пікам 2000 году.

## Крыніцы