Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Паралякса

Схема параляксы: пры ссоўваньні назіральніка з пункту A ў пункт Б бачнае месцазнаходжаньне аб’екта таксама ссоўваецца адноса аддаленага тла.
**Параля́кса** (грэц. *παραλλάξ*, ад  *παραλλαγή* — «зьмена, чаргаваньне») — зьмяненьне бачнага месцазнаходжаньня аб’екта адносна аддаленага тла ў залежнасьці ад месцазнаходжаньня назіральніка.

Ведаючы адлегласьць паміж пунктамі назіраньня D (*база*) і кут зрушэньня α ў радыянах, можна вылічыць адлегласьць да аб’екта:
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

Для малых кутоў WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 .

Паралякса выкарыстоўваецца ў геадэзіі і астраноміі (у прыватнасьці — астрамэтрыі) для вылічэньня адлегласьці да аддаленых аб’ектаў (напрыклад, у адмысловых адзінках — парсэках). На зьяве параляксы заснаваны бінакулярны зрок.

## Гісторыя

Галілео Галілей меркаваў, што, калі б Зямля рухалася вакол Сонца, то гэта можна было б заўважыць па непастаянству параляксы для аддаленых зорак.

Упершыню пасьпяховыя спробы назіраньня гадавой параляксы зорак былі зьдзейсьненыя Васілём Струвэ для зоркі Вэга (α Ліры), вынікі апублікаваныя ў 1837 годзе. Аднак навукова абгрунтаваныя вымярэньні гадавой параляксы былі ўпершыню праведзеныя Фрыдрыхам Бэсэлем у 1838 годзе для зоркі 61 Лебедзя. Прыярытэт адкрыцьця гадавой параляксы зорак прызнаецца за Бэсэлем.

## Глядзіце таксама

* Hipparcos

## Вонкавыя спасылкі

* Даведка пра вымярэньне адлегласьцяў да астранамічных аб’ектаў  (анг.)

 **Паралякса** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Тур дэ Скі

Спартовец, які бярэ ўдзел у гонцы Тур дэ Скі.
**Тур дэ Скі** — спаборніцтвы па лыжных гонках, якія штогод ладзяцца, пачынаючы з сэзону 2006—2007 гадоў у Цэнтральнай Эўропе. Стварэньне выпярэдніцтва было натхнёнае роварным шматдзённым спаборніцтвам Тур дэ Франс. Тур дэ Скі ёсьць этапам кубка сьвету па лыжных гонках. Спаборніцтва звычайна складаецца з шасьці ці больш этапаў, якія ладзяцца ў канцы сьнежня і пачатку студзеня ў Чэхіі, Нямеччыне, Італіі і Швайцарыі. Па стане на 2022 год прызавыя выплаты ў суме складалі 548 тысяч швайцарскіх франкаў, якія атрымоўваюць як мужчыны, гэтак і жанчыны. Мужчынскія і жаночыя спаборніцтвы праходзяць у адны і тыя ж дні, аднак дыстанцыі этапаў адрозьнічаюцца.

Кожны год склад дысцыплінаў на спаборніцтвах зьмяняецца, але некаторыя фарматы ўлучаюцца ў праграму кожны год, як то спрынт, масавы старт, гонкі з індывідуальнымі стартамі і пагоняй. Тур дэ Скі звычайна кожны год уключае заключны этап у Віль-дзі-Ф’емэ, дзе лыжнікі ўздымаюцца на горную трасу. Звычайна ў спаборніцтвах бяруць удзел спартоўцы з 20—30 дзяржаваў. Кожная краіна пры гэтым мае квоту, зважаючы на выніковае месца краіны ў папярэднім годзе. Гэтак у спаборніцтвах сэзону 2021—2022 гадоў першыя восем краінаў маглі выставіць максымум па 6 лыжнікаў і лыжніц. На ўсіх этапах час спартоўцаў фіксуецца і сумуецца з часам спартоўцаў у папярэдніх этапах. Лыжнік і лыжніца зь мінімальным затрачаным часам ёсьць лідэрамі агульнага этапу і апранаюць на наступную гонку жоўтую кашулю лідэра. Акрамя табліцы агульнага заліку, вядзецца падлік пунктаў у табліцы спрынтэраў і агульным заліку сярод краінаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Тур дэ Скі на Eurosport. (анг.)
# Кадыскія картэсы

Манумэнт, прысьвечаны Кадыскім картэсам і канстытуцыі 1812 году
**Кадыскія картэсы** (па-гішпанску: *Cortes de Cádiz*) — устаноўчы сход у Гішпаніі падчас Гішпанскай рэвалюцыі 1808—1814 гадоў. Скліканыя 24 верасьня 1810 году на востраве Леон, 20 лютага 1811 году перамясьціліся ў Кадыс, функцыянавалі да 20 верасьня 1813 году. Кадыскія картэсы прынялі шэраг важных рашэньняў, накіраваных на паглыбленьне рэвалюцыі: у кастрычніку 1810 году быў уведзены закон аб роўнасьці паміж гішпанцамі й лацінаамэрыканцы, усталяваная свабода слова й друку, у жніўні 1811 году імі быў выдадзены закон пра зьнішчэньне сэньёрыяльных правоў і прывілеяў, у лютым 1813 году была скасаваная інквізыцыя й прыняты законы супраць рэлігійных ордэнаў. Картэсы прыступілі да канфіскацыі й продажу царкоўных зямель і скасавалі шэраг падаткаў, якія спаганяліся на карысьць царквы, а таксама ліквідавалі цэхі й гільдыі й усталявалі свабоду гандлю паміж мэтраполіяй і амэрыканскімі калёніямі. У цэлым заканадаўчая дзейнасьць Кадыскіх картэсаў выяўляла галоўнымі чынам патрабаваньні буржуазнай рэвалюцыі. Аднак картэсы ня здолелі ўзначаліць барацьбу народных мас супраць францускіх войскаў, якія ўварваліся ў Гішпанію ў 1808 годзе, і сілаў унутранай рэакцыі. Яны распаўсюджвалі сваю ўладу на невялікую неакупаваную частку тэрыторыі Гішпаніі. Картэсы ня вырашыліся канфіскаваць землі сьвецкіх фэадалаў і перадаць іх сялянам. Самым сур’ёзным гістарычным актам Кадыскіх картэсаў было прыняцьце Кадыскай канстытуцыі 1812 году.

## Літаратура

* Маркс К., Революционная Испания, Маркс К. и Энгельс Ф., Соч., 2 изд.. т. 10
* Майский И. М., Испания. 1808—1917, М., 1957
* Трачевский А. С.. Испания девятнадцатого века, ч. 1, М., 1872
# Паўночныя Марыянскія астравы

|  |
| --- |
| **Паўночныя Марыяны** Sankattan Siha Na Islas Mariånas Commonwealth of the Northern Mariana Islands |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
| **Нацыянальны дэвіз**: *«Gi Talo Gi Halom Tasi»* |
|  |
| **Афіцыйная мова** | каморская, каралінская ангелькая |
| **Сталіца** | Саіпан |
| **Форма кіраваньня** прэзыдэнт губэрнатар | залежная тэрыторыя Барак Абама Бэніньнё Фітыял |
| **Плошча**  • агульная  • адсотак вады | 195-е месца ў сьвеце 477 км² нязначны |
| **Насельніцтва**  • агульнае (2007)  • шчыльнасьць | 198-е месца ў сьвеце 86 616 168/км² |
| **Валюта** | Даляр ЗША (USD) |
| **Дамэн верхняга ўзроўню** | .mp |
| **Тэлефонны код** | +1 670 |
| Мапа Паўночных Марыянаў |

**Паўночныя Марыя́ны** (*Садружнасьць Паўночных Марыянскіх астравоў*; па-ангельску: *Commonwealth of the Northern Mariana Islands*) — залежная тэрыяторыя Злучаных Штатаў Амэрыкі, знаходзіцца ў паўночна-заходняй частцы Ціхага акіяна.

## Гісторыя

Марыянскія астравы былі адкрытыя ў 1521 годзе Фэрнанам Магеланам і да 1898 году належалі Гішпаніі. У 1898 годзе паўночная частка архіпэлягу была куплена Нямеччынай. Пасьля Першай сусьветнай вайны, Паўночныя Марыяны былі перададзеныя Лігай Нацыяў пад японскае кіраваньне. У 1945 годзе астравы былі захопленыя амэрыканскімі войскамі, і пасьля вайны засталіся пад ўладай ААН. У 1978 годзе тэрыторыя Паўночных Марыянаў атрымала статус краіны асацыяванай з ЗША.

## Палітыка

Паўночныя Марыяны зьяўляюцца залежнай тэрыторыяй, якая мае статус асацыяванай краіны са Злучанымі Штатамі Амэрыкі. Унутранымі справамі тэрыторыі кіруе губэрнатар, які выпіраецца на ўсеагульных выбарах. Зьнешняе кіраваньне належыць амэрыканскаму Міністэрству замежных справаў. Заканадаўчая ўлада належыць дзьвюхпалатнаму парлямэнту, які складаецца зь ніжняй Палаты прадстаўнікоў (18 дэпутатаў), і Сэнату (9 сэнатараў).

## Геаграфія

Тэрыторыя займае паўночную частку архіпэлягу Марыянскіх астравоў, які знаходзіцца ў Мікранэзіі, у паўночна-заходняй частцы Ціхага акіяна. У склад тэрыторыі ўваходзяць чатырнаццаць астравоў, агульная плошча складае 477 км². Астравы заселеныя ў асноўным мікранэзійскім народам чамора.

## Адміністрацыйны падзел

Паўночныя Марыяны дзеляцца на чатыры акругі:

* Нозэн Айлэнд
* Рота
* Саіпан
* Цініян

## Эканоміка

Асновай эканомікі астравоў зьяўляецца турызм (каля 230 тыс. турыстаў штогод) і сельская гаспадарка. Тут існуюць плянтацыі цукровага трысьнёгу, какосавых пальмаў, бананаў, бавоўны. Тэрыторыя экспартуе ў асноўным прадукцыю сельскай гаспадаркі. Асноўнымі зьнешнегандлёвымі партнэрамі зьяўляюцца Японія і ЗША.

## Дэмаграфія

## Культура

## Вонкавыя спасылкі

* **Паўночныя Марыянскія астравы** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Букмол

Распаўсюджаньне букмалу й нюнашку ў Нарвэгіі па муніцыпалітэтах.
**Букмол** (нарв. *bokmål* — «кніжная мова», больш прыблізны пераклад — «язык кнігі») — адзін з двох (побач зь нюношкам) стандартаў (формаў) нарвэскае мовы. Сфармаваўся на падставе дацкае мовы па чатырох стагодзьдзях панаваньня Даніі над Нарвэгіяй (данска-нарвэская унія).

Многія буйныя нарвэскія пісьменьнікі XIX стагодзьдзя, найперш Генрык Ібсэн і Б'ёрнст'ернэ Б'ёрнсан, пісалі стыхійна нарвэгізаванай данскаю моваю, першапачаткова называнай "данска-нарвэскаю". Назва «букмол» прынятая з 1929 году замест ужыванай раней «дзяржаўнай мовы» (па-нарвэску: *riksmål*). Іншая афіцыйная пісьмовая мова Нарвэгіі — нюношк.

Букмал ужываецца прыкладна 90 % насельніцьтва Нарвэгіі, менавіта яго найчасьцей вывучаюць замежныя студэнты, на ім выходзяць усе цэнтральныя СМІ. Нормы букмолу набліжаныя да ўсходненарвэскіх дыялектаў, асабліва да варыянтаў, на якіх гавораць вакол Осьлё, хоць аснова яго застаецца данскай. Данскія тэксты ў пісьмовым выглядзе зразумелыя носьбітам букмолу, фанэтычныя ж адрозьненьні дастаткова моцныя, таму з разуменьнем вуснай данскай мовы нарвэсцы маюць складанасьці. У букмоле большая колькасьць запазычаньняў, чымся ў нюношку. У XX стагодзьдзі прадпрымалася некалькі моўных і артаграфічных рэформаў дзеля "дэмакратызацыі" "кніжнае мовы", аднак некаторыя не прыжыліся і былі адмененыя. Адзінага артаэпічнага стандарту кніжная нарвэская ня мае.

## Вонкавыя спасылкі

* Нарвэская мова (рас.)
# Эпас

**Э́пас** (па-грэцку: *έπος* — *слова, аповед*) — фальклёрныя творы героіка-легендарнага зьместу, што адлюстроўваюць важныя для народа гістарычныя падзеі або цікавыя выдуманыя сытуацыі.

Сусьветная народная творчасьць пакінула багатую эпічную спадчыну: шумэрскі «Эпас пра Гільгамэша», грэцкія «Іліяда» і «Адысэя», індыйскія «Магабгарата» і «Рамаяна», рымскі «Энэіда», армянскі «Давід Сасунцы», іранскі «Шагнамэ», англа-саксонскі «Бэўвульф», францускі «Песьня пра Ралянда», скандынаўскія сагі, нямецкі «Песьня пра Нібэлюнгаў», партугальскі «Лузіяды», кыргыскі «Манас», фінскі «Калевала» і іншыя.

Эпічныя творы вызначаюцца шырынёй ахопу жыцьцёвага матэрыялу, грунтоўнасьцю пры стварэньні чалавечых характараў, паказе быту, абставінаў, малюнкаў прыроды, разнастайнасьцю спосабаў і сродкаў мастацкага выяўленьня, як то апісаньне, маналёгі, дыялёгі, аўтарскія адступленьні. Эпас выпрацаваў цэлую сыстэму відаў і жанраў, як то эпапэя, раман, аповесьць, апавяданьне, навэла, нарыс, фэльетон, казка, легенда і іншыя. Ён, як правіла, карыстаецца празаічнай мовай, але часам зьвяртаецца і да вершаванай (вершаваныя раманы, аповесьці, апавяданьні, легенды, гумарэскі, казкі і іншыя).

Беларускі эпас узьнік у эпоху Сярэднявечча і прадстаўлены летапіснымі зводамі, палемічнымі і сатырычнымі творамі, перакладнымі аповесьцямі і раманамі, аратарскай прозай, публіцыстыкай. У новай беларускай літаратуры спачатку карыстаўся вершаванай мовай, як то вершаваныя аповесьці, быліцы Дунін-Марцінкевіча — «Вечарніцы», «Купала», «Быліцы, расказы Навума». У канцы XIX стагодзьдзя зьвярнуўся і да празаічнай формы, як то Багушэвіча «Тралялёначка», «Дзядзіна», «Палясоўшчык». Сапраўднага росквіту беларускі эпас дасягнуў у ХХ стагодзьдзі.

## Літаратура

* Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі / пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мінск: Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 320 с. ISBN 978-985-465-898-8
# Заходняя Эўропа

**Захо́дняя Эўро́па** — геаграфічная і палітычная назва, якая ўжываецца для вызначэньня краінаў заходняй часткі Эўрапейскага кантынэнту.

Часта гэтую назву ўжываюць у стасунку да краінаў «старога» Эўрапейскага Зьвязу, а так сама Ісьляндыі, Нарвэгіі і Швэйцарыі. Але пасьля сканчэньня «халоднай вайны» гэтае вызначэньне паступова траціць свой сэнс.

У наш час да Заходняй Эўропы часьцей за ўсё адносяць:

* Францыю
* Бэльгію
* Нідэрлянды
* Люксэмбург
* Вялікабрытанію
* Ірляндыю
# Штырыя (зямля)

|  |
| --- |
| Штырыя |
| па-нямецку:  Steiermark |
| Герб  |
Сьцяг  |
|  Гімн  | Dachsteinlied[d] |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Краіна  | * Аўстрыя
* Першая Аўстрыйская Рэспубліка
 |
|  Статус  | Аўстрыйскі край |
|  Уваходзіць у  | Штырыя |
|  Адміністрацыйны цэнтар  | Грац |
|  Найбольшы горад  |  Грац (*Graz*)
  |
|  Кіраўнік  | Франц Фофэз |
|  Афіцыйныя мовы  | нямецкая мова |
|  Насельніцтва (2019)  | 1 243 052 |
|  Нацыянальны склад  |  аўстрыякі
  |
|  Канфэсійны склад  |  каталікі
 |
|  Плошча  |  16 398,74 км²
 |
|  Вышыня па-над узр. м.  **·** сярэдняя вышыня  |  200 м і 2995 м |
|  Сталіца  |  Грац
 |
|  Штырыя на мапе Аўстрыі  |
|  |
|  Мапа Штырыі  |
|  |
|  Мэдыя-зьвесткі  |
|  Код ISO 3166-2  | AT-6 |
|  [ Афіцыйны сайт] |
|    Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы  |

**Штырыя** (па-нямецку: *Steiermark*, па-харвацку: *Štajerska*, па-вугорску: *Stájerország*) — фэдэральная зямля Аўстрыі, або саюзу Аўстрыі. Знаходзіцца на поўдні краіны. Зьяўляецца другім краем па плошчы, якая складаецца з 16 399 км². На поўдні мяжуе з Славеніяй. На поўначы мяжуе з краямі Аўстрыі: Верхняя Аўстрыя, Ніжняя Аўстрыя, Зальцбург, Бургенлянд, Карынтыя. У 2019 годзе насельніцтва Штырыі склала 1 243 052 чалавек. Галоўным местам зьяўляецца Грац, дзе жыве 288 806 чалавек (на пачатак 2019). Плошча краю Штырыя — 16 398,74 км², насельніцтва — 1 243 052 чалавекі (2019), што складае 14,0% насельніцтва Аўстрыі, з гэтага ліку жыхароў Штырскае зямлі 23,2% прыпадае на Грац. Пераважная большасьць насельніцтва (81,3%) каталікі.

## Паходжаньне назвы

Слова «Штырыя» паходзіць ад назвы шляхецкага роду «Штыр», што панаваў у Верхняй Аўстрыі. Нават цяпер Штырыю завуць Штайрмарк, што перакладаецца, як вотчына Штыраў.

## Гаспадарка

Штырская гаспадарка адносна недаразьвіта. Большасьць людзей займаецца земляробствам, але больш за ўсё на жывёладоўлі. Гэта зьвязана з тым, што значную частку краю займаюць горы й халмы, на якіх цяжка араць.

## Земскі падзел краю

Штырыя. Земскі падзел

Возера Грунэр, Штырыя
Штырыя дзеліцца на 13 частак (*Bezirke* — Бэцырк).

### Галоўнае места

* Грац

### Іншыя часткі

* Брук-Мюрцушляг
* Дойчляндсбэрг
* Грац-Умгебунг
* Гартбэрг-Фюрстэнфэльд
* Ляйбніц
* Леобэн
* Ліцэн
* Мурталь
* Паўднёва-ўсходняя Штырыя
* Фойтсбэрг
* Вайц

## Вядомыя ўраджэнцы краю

* Арнольд Шварцэнэгер (нар. 1947), амэрыканскі актор, колішні губэрнатар штату Каліфорнія (ЗША).

## Вонкавыя спасылкі

* Imperial Austria: Treasures of Art, Arms and Armor from the State of Styria — The Canadian Museum of Civilization
* Official Tourism Website of Styria
# Нэлі Закс

|  |
| --- |
| Нэлі Закс |
|  |
|  Асабістыя зьвесткі  |
|  Нарадзілася  | 10 сьнежня 1891(1891-12-10)[…]* Шонэбэрг[d], Нямеччына
 |
|  Памерла  | 12 траўня 1970(1970-05-12)[…] (78 гадоў)* парафія Ёгалід[d], Стакгольм, Стакгольм, Швэцыя
 |
|  Пахаваная  | * Жыдоўскія могілкі[d]
 |
|  Літаратурная дзейнасьць  |
|  Род дзейнасьці  | паэтка, драматург, перакладніца, пісьменьніца, лібрэтыстка |
|  Мова  | нямецкая |
|  Узнагароды  |  ганаровы грамадзянін Бэрліну[d] прэмія міру нямецкіх кнігагандляроў[d] (17 кастрычніка 1965) прэмія Дростэ[d] (1960) Прэмія Нэлі Закс[d] (1961) Sveriges Radio's Poetry Prize[d] (1958) |
|  Подпіс  |  |
| **Нэлі Закс** у Вікісховішчы
 |

**Ле́ані Нэ́лі Закс** (1891, Бэрлін — 1970, Стакгольм) — паэтка, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры.

У 15 гадоў захаплялася творчасьцю Сэльмы Лягерлёф. Пачала зь ёй ліставаньне, якое доўжылася амаль 35 год. У 18 год пачала пісаць вершы, адзін зь якіх ухваліў і надрукаваў Штэфан Цвайг. Да 1938 час ад часу друкавала сваю паэзію ў пэрыёдыцы.

У 1940 дзякуючы Сэльме Лягерлёф Нэлі Закс атрымала швэдзкую візу і зьехала зь Нямеччыны. У Швэцыі яна пачала пісаць зусім іншыя, нерамантычныя вершы пра лёс габрэяў.

Зборнікі «Wohnungen des Todes» (1946) / «Жытло сьмерці», «Sternverdunkelung» (1949) / «Зорнае зацьменьне», «Und Niemand weiß weiter» (1957) / «І ніхто ня ведае, як быць далей», «Flucht und Verwandlung»(1959) / «Уцёкі і ператварэньне» былі адзначаны крытыкай як выбітныя зьявы паэзіі. У 1960 у Нямеччыне Закс прысудзілі прэмію Ганнэты фон Дростэ-Шюльхоф, у 1965 Прэмію Міра заходненямецкай асацыяцыі кнігавыдаўцоў. У 1966 разам з Шмуэлем Агнонам атрымала Нобэлеўскую прэмію па літаратуры — «… за выбітныя лірычныя і драматычныя творы, з трапяткім натхненьнем і сілай, якія перадаюць лёс Ізраілю і яго народа».

## Беларускія пераклады

* Нэлі Закс. Выбраная лірыка. Пер. Лявона Баршчэўскага. Менск: Зьміцер Колас, 2022. (Паэты плянэты).
* Вершы ў перакладзе Арцёма Арашонка

## Крыніцы
# Раён (Нямеччына)

Раёны ў Нямеччыне
**Раён** (ням. *Kreis*, у Паўночным Райне-Вэстфаліі і Шлезьвіг-Гальштайне) або **зямельны раён** (па-нямецку: *Landkreis*, ва ўсіх астатніх землях) у Нямеччыне — адзінка адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу, якая падзяляецца на гміны (ням. *Gemeinde*). Раён валодае органамі мясцовага самакіраваньня. Вышэйшым органам заканадаўчай улады ў межах дадзенага раёну зьяўляецца абіраны мясцовы сход крайстаг (ням. *Kreistag*).
# Нарвэская літаратура

«Allmanach paa det aar efter Jesu Christi Fødsel 1644» — першая друкаваная кніга, выдадзеная ў Нарвэгіі
**Нарвэ́ская літарату́ра** — літаратура на нарвэскай мове, альбо напісаная нарвэскімі аўтарамі (на букмоле і нованорвэскай мовах).

Гісторыя нарвэскай літаратуры ўзыходзіць да часоў паганскай эдычнай і скальдычнай паэзіі IX—X стагодзьдзяў. Да найбольш значных помнікаў дахрысьціянскай нарвэскай літаратуры і пісьменнасьці адносяцца рунічныя надпісы на камянёх, напісаныя на старажытнаскандынаўскай мове і якія выкарыстоўваліся ў паганскіх набажэнствах. Найстаражытнейшыя скандынаўскія літаратурныя помнікі «Малодшая Эда» і «Старэйшая Эда» ў роўнай ступені маюць дачыненьне да гісторыі нарвэскай, ісьляндзкай і дацкай літаратуры.

У пэрыяд з XIV па XIX стагодзьдзі ў літаратуры Нарвэгіі быў гэтак званы цёмны пэрыяд. Народжаныя ў Нарвэгіі пісьменьнікі, як то Людвіг Гольбэрг, зрабілі ўнёсак у літаратуру Даніі і іншых сумежных краінаў. З праявай нацыяналізму і барацьбы за незалежнасьць у пачатку XIX стагодзьдзя ў нарвэскай літаратуры абазначыўся новы пэрыяд. Драматург Гэнрык Вэргелян зьяўляўся найбольш значнай фігурай гэтага этапу, а працы Гэнрыка Ібсэна дазволілі літаратуры Нарвэгіі заняць годнае месца ў заходнеэўрапейскай літаратуры. У XX стагодзьдзі найбольш значнымі прадстаўнікамі літаратуры Нарвэгіі былі два нобэлеўскіх ляўрэаты — Кнут Гамсун і Сыгрыд Унсэт.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Нарвэская літаратура. Nordic FAQ
# Дацкая крона

|  |
| --- |
| Дацкая крона |
|  Краіна  |  Данія
 |
|  Падзел  |  эрэ
 |
|  Код ISO-4217  | DKK |
|  Сымбаль  | kr. і kr |
|  Цэнтральны банк  | Danmarks Nationalbank[d] |
|  Увядзеньне ва ўжытак  | 27 траўня 1873 |
|  Папярэдняя валюта  | Danish shilling[d] |
|  Абменны курс: (22 красавіка 2009) |  5,757 за 1 USD
 |
|  Галерэя выяваў у Вікісховішчы |

**Дацкая крона** (па-дацку: *dansk krone‎*, код валюты ISO 4217 — *DKK*) – афіцыйная валюта Даніі, таксама ўжываецца ў Грэнляндыі і на Фарэрскіх выспах. Крона дзеліцца на 100 эрэ.

Існуюць манэты вартасьцю 1, 2, 5, 10, 20 крон і 50 эрэ. 1 кастрычніка 2008 году манэта вартасьцю 25 эрэ была выведзена з абарачэньня (яе можна было разьмяняць у банках да 1 кастрычніка 2011 году). Банкноты вартасьцю 50, 100, 200, 500 і 1000 крон.

Крона была ўведзена ў абарачэньне ў 1873 годзе, у выніку стварэньня Скандынаўскага манэтарнага зьвязу. Да зьвязу, акрамя Даніі, далучыліся Швэцыя і Нарвэгія. І хоць зьвяз распаўся адразу пасьля Першай сусьветнай вайны, скандынаўскія краіны захавалі назвы сваіх валютаў, і валюты ў Швэцыі і Нарвэгіі таксама называюцца кронамі.

Нягледзячы на тое, што Данія ўваходзіць у склад Эўрапейскага Зьвязу, пакуль пераход краіны на эўра не плянуецца, у выніку таго, што ў 2000 годзе быў праведзены рэфэрэндум на якім 53,2% насельніцтва Даніі выказаліся супраць гэтага.

## Вонкавыя спасылкі

 **Дацкая крона** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Бэнілюкс

Сьцяг Бэнілюксу
Бэнілюкс
**Бэнілю́кс** — мытна-эканамічны зьвяз трох краінаў: Бэльгіі, Нідэрляндаў і Люксэмбургу. Быў пачаткова аформлены ў 1943—1944 як мытны зьвяз, з 1958 ператвораны ў мытна-эканамічны.

Вышэйшы орган — кабінэт міністраў, у якім па адным прадстаўніку ад кожнай краіны. Генэральны сакратарыят у Брусэлі.

## Гісторыя

25 ліпеня 1921 году быў падпісаны дагавор, які заснаваў эканамічны зьвяз Бэльгіі і Люксэмбургу. Ён зьяўляецца свайго роду папярэднікам Бэнілюксу. 5 верасьня 1944 году быў падпісаны дагавор, які заснаваў мытны зьвяз Бэнілюкс. Праз падзеі, зьвязаныя з Другой сусьветнай вайной, у сілу дагавор уступіў у 1948 годзе, але існаваў нядоўга, бо 1 лістапада 1960 году набыў моц дагавор аб эканамічным зьвязе Бэнілюкс. Сам дагавор быў падпісаны ў Гаазе 3 лютага 1958 году. Ён страціў сваю сілу ў 2010 годзе, калі пачаў дзейнічаць дагавор, падпісаны 17 ліпеня 2008 году. Яго галоўнымі мэтамі зьяўляюцца працяг і ўмацаваньне супрацоўніцтва ў шырэйшым эўрапейскім кантэксьце. Таксама была зьмененая й назва: эканамічны зьвяз Бэнілюкс стаў проста зьвяз Бэнілюкс для таго, каб падкрэсьліць узрослы аб’ём супрацоўніцтва. У 1955 годзе быў створаны парлямэнт Бэнілюксу, які дзейнічае дагэтуль. У 1965 годзе быў падпісаны дагавор, які заснаваў Суд Бэнілюксу. Ён набыў моц у 1975 годзе. Суд, у які ўваходзяць судзьдзі зь Вярхоўных Судоў трох дзяржаваў, павінен забясьпечваць адзінае тлумачэньне агульных законаў. Ён разьмяшчаецца ў Брусэлі.

## Геаграфія, дэмаграфія і мовы

Нідэрляндзкая і француская зьяўляюцца афіцыйнымі мовамі Бэнілюксу і яго інстытутаў.
З агульнага насельніцтва 27,6 мільёнаў асобаў дзяржаваў-членаў 22,6 мільёнаў (82%) жывуць у Нідэрляндах ці Фляндрыі, дзе нідэрляндзкая зьяўляецца дзяржаўнай мовай. У франкамоўнай Валёніі пражываюць 3,5 мільёнаў (12,5%), у той час як большасць Брусэльскага сталічнага рэгіёну (яго насельніцтва складае 3,8%) размаўляе на францускай, хоць фармальна рэгіён лічыцца дзьвюхмоўным. У Люксэмбургу (1,74%) тры афіцыйных мовы: француская, нямецкая і люксэмбурская (заходнегерманскі, сярэдненямецкі культурны дыялект, які належыць да мазэльска-франскіх). Разам зь нямецкай супольнасьцю Бэльгіі гэта складае каля 2% нямецкамоўных жыхароў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт  (нід.)  (фр.)
# Армяне

|  |
| --- |
| Армяне |
| 1 шэраг: Tigranes the Great, Gregory the Illuminator, Мясроп Маштоц, Vardan Mamikonian, Moses of Chorene
2 шэраг: Heraclius, Gregory of Narek, Toros Roslin, Саят-Нава, Khachatur Abovian
3 шэраг: Іван Айвазоўскі, Mkrtich Khrimian, Andranik, Hovhannes Tumanyan, Komitas Vardapet
4 шэраг: Yeghishe Charents, Martiros Saryan, Aram Khatchaturian, William Saroyan, Tigran Petrosian
5 шэраг: Фрунзэ Мкртчан, Viktor Hambardzumyan, Шарль Азнавур, Шэр, Vazgen Sargsyan  |
|  Агульная колькасьць  |  8 млн.
  |
|  Рэгіёны пражываньня  | * Армэнія
 |
|  Мовы  |  армянская
 |
|  Рэлігіі  |  хрысьціянства
  |
| **Армяне** ў Вікісховішчы |

**Армя́не** (па-армянску: Հայեր) — народ, які размаўляе на армянскай мове, прыналежнай да індаэўрапейскай моўнай сям’і.

## Этымалёгія

Саманазва армян — (па-армянску: Հայ, па-беларуску: *гай*), па здагадках, пайшло ад назову народа — хаясы. Краіна Хаяса і народ хаясы згадваюцца на глінянай хетскай табліцы, якая адносіцца да другога тысячагодзьдзя да нашай эры, яна была знойдзеная пры раскопках сталіцы хетскай дзяржавы — Хатушаш.

Назоў краіны *Армі́нія*, у якой пражывалі *арміны*, сустракаецца ўпершыню ў Бэхістунскім надпісе пэрсыдзкага цара Дарыя I, у 522 да н. э. Існуе таксама гістарычны надпіс, які заве рэгіён Армянскага сугор’я Армэніяй, Шумэрскага Нарам-Суена, датаваная 2260 да н. э., на тысячу гадоў апераджальная першае згадваньне Ўрарту. Герадот (V стагодзьдзе да н. э.) мянуе іх *армэнамі*. Пра Армэнію і побыт армян гэтага жа пэрыяду важныя зьвесткі паведамляе Ксэнафонт.

## Глядзіце таксама

* Польскія армяне