Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Сарматы

**Сарма́ты** (па-лацінску: *Sarmatac*) — аб’яднаньне качавых жывёлагадоўчых плямён (аляны, раксаляны, саўраматы, языгі і інш.). У 6-4 стагодзьдзі да н. э. жылі ў стэпах паміж рэкамі Табол (у Сыбіры) і Волга. У III стагодзьдзі да н. э. расьсяліліся ў раёнах на поўнач ад Каўкаскіх гор і ў паўночным Прычарнамор’і, дзе моцна пацясьнілі скіфаў. У II стагодзьдзі да н. э. разам са скіфамі ваявалі супраць Пантыйскага царства, але ў I стагодзьдзі да н. э. падтрымалі пантыйскага цара Мітрадата VI Эўпатара ў барацьбе з Рымам. У I стагодзьдзі н. э. сярод сарматаў асабліва ўзмацніліся аляны. У III стагодзьдзі ўлада сарматаў на паўночным Прычарнамор’і падарвана готамі, у IV стагодзьдзі яны разгромлены гунамі. Скіфы прынялі ўдзел у Вялікім перасяленьні народаў (IV—VII стагодзьдзі н. э.), асобныя групы алянаў дасягнулі Гішпаніі і Паўночнай Афрыкі. У наступныя стагодзьдзі сарматы асыміляваліся зь іншымі народамі, у тым ліку зь цюркамоўнымі і славянскімі. У складзе асэтынаў сарматы (аляны) захавалі аснову сваёй мовы. Сарматы дасягнулі высокага майстэрства ў рамёствах, асабліва ў мастацкай апрацоўцы мэталаў і ювэлірнай справе, пра што сьведчаць шматлікія знаходкі ў курганах.

## Літаратура

* Сарматы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.. — Мн.: 2002 Т. 14: Рэле — Слаявіна. — С. 182—183.
# Канічнае сечыва

Канічныя сечывы. А) парабала В) эліпс і акружына С) гіпэрбала
**Кані́чныя (стажко́выя) се́чывы** (**канічныя сячэньні**) — лініі, якія атрымліваюцца пры перасячэньні прамога кругавога конуса роўніцамі, што не праходзяць празь вяршыню гэтага конуса. Канічнымі сечывамі зьяўляюцца:

* эліпс — атрымліваецца, калі сякучая роўніца перасякае ўсе ўтваральная конуса ў пунктах адной яго поласьці. Акружына ёсьць адным з выпадкаў эліпса і атрымліваецца, калі сечная роўніца пэрпэндакулярная восі конуса.
* парабала — сечная роўніца паралельная адной з датычных роўніцаў конуса.
* гіпэрбала — сечная роўніца перасякае абедзьве поласьці конуса.

## Вызначэньне праз эксцэнтрысытэт

Эліпс (*e*=1/2), парабала (*e*=1) ды гіпэрбала (*e*=2) з фокусам *F* і дырэктрысай.
Канічнае сечыва — геамэтрычнае месца пунктаў, для кожнага зь якіх стасунак ягоных адлегласьцяў да фокуса і да дырэктрысы роўны аднаму ліку *e*, які называецца эксцэнтрысытэтам. Пры гэтым калі 0 < *e* < 1 атрымліваецца эліпс; *e* = 1 — парабала; *e* > 1 — гіпэрбала (праз такое вызначэньне нельга атрымаць акружыну, бо яна ня мае дырэктрысы).

## Каардынатнае ўяўленьне

Канічныя сечывы зьяўляюцца лініямі другога парадку (але ня ўсе лініі другога парадку зьяўляюцца канічнымі сечывамі), і іх можна апісаць мнагаскладам:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 (пры гэтым WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ня роўны нулю)
калі:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 , то канічнае сечыва зьяўляецца эліпсам
	+ калі ж яшчэ выконваецца і ўмова WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 і WIKINIUM\_MATH\_PH\_12  — акружынай
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_14  — парабала
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_16  — гіпэрбала

## Крыніцы
# Memento mori

**Memento mori** (з лац.  літаральна — «памятай пра сьмерць») — лацінскі выраз, напамін пра тое, што нельга пазьбегнуць сьмерці: кожны нарэшце памрэ і ня можа таго зьмяніць, бо чалавек ня можа ніяк на гэта ўплываць.

Выраз шмат разоў ўжываўся ў сусьветнай ліатаратуры. У беларускай літаратуры Янка Брыль мае апавяданьне з такой назваю.

## Глядзіце таксама

* Carpe diem
* In vivo

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Memento mori** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Антарктыка

Антарктыка
**Анта́рктыка** — паўднёвая палярная вобласьць Зямлі, якая ўключае мацярык Антарктыду (разам з астравамі і шэльфавым ледавіком) і прылеглыя да яе воды Паўднёвага акіяна. Мяжа Антарктыкі — паўночнае разьмяшчэньне антарктычнага палярнага фронту, які праходзіць паміж 48 гр і 60 гр. паўднёвай шыраты. Плошча каля 52,5 млн км². Мацярык акружае шэльфавая паласа з глыбінямі да 500—600 м. Круты матэрыковы схіл на глыбіні каля 3000 м зьмяняецца шырокай паласой акіянскіх катлавін: Афрыканска-Антарктычнай, Аўстрала-Антарктычнай, Бэлінсгаўзэна і Паўднёва-Антыльскай з глыбінямі 5000—7000 м. Антарктыка — найбольш суровая вобласьць Зямлі зь нізкімі тэмпэратурамі паветра, сьнежнымі завеямі, моцнымі вятрамі і туманамі.
# Градус Фарэнгайта

Краіны, што выкарыстоўваюць шкалу Фарэнгайта.
  Краіны, дзе ўжываюць і градусы Фарэнгейта, і градусы Цэльсія.
  Краіны, што выкарыстоўваюць шкалу Цэльсіюса.
**Градус Фарэнгайта** — адзінка вымярэньня тэмпэратуры з лінейнай шкалой. Доўгі час шкала Фарэнгайта была асноўнай у ангельскамоўных краінах, але ў канцы 60-х — пачатку 70-х гадоў XX стагодзьдзя яна была практычна выцесненая шкалой Цэльсія. Толькі на Ямайцы, у ЗША і Канадзе шкала Фарэнгайта дагэтуль шырока выкарыстоўваецца ў бытавых мэтах. Шкала названая ў гонар нямецкага навукоўца Габрыеля Фарэнгайта, які прапанаваў яе ў 1724 годзе.

На шкале Фарэнгайта пункт раставаньня лёду роўны +32 °F, а пункт кіпеньня вады +212 °F (пры нармальным атмасфэрным ціску). Пры гэтым адзін градус Фарэнгайта роўны 1/180 рознасьці гэтых тэмпэратур. Дыяпазон 0°…+100° па шкале Фарэнгайта прыкладна адпавядае дыяпазону −18°…+38° па шкале Цэльсія.

## Гісторыя

Існуе некалькі вэрсій паходжаньня шкалы. Па адной зь іх, Фарэнгайт першапачаткова прыняў за 0 °F тэмпэратуру плаўленьня (замярзаньня) сумесі лёду і паваранай солі ў роўных колькасьцях, а за 100 °F — нармальную тэмпэратуру чалавечага цела (аднак Фарэнгайт памыліўся ў апошнім вымярэньні: нармальная тэмпэратура чалавечага цела складае 97,9 °F). Існуе вэрсія, паводле якой за 100 градусаў тэмпэратурнай шкалы Фарэнгайт прыняў тэмпэратуру цела сваёй жонкі, якая ў момант вымярэньня была нездаровая — менавіта гэтым і абумоўленае зрушэньне стоградуснага пункту на 2,1 °F, а ня хібнасьцю самога вымярэньня. Сам Фарэнгайт лічыў, што тэмпэратура (па яго шкале) ніколі не бывае адмоўнай, мабыць ён ні разу не быў у халодных краінах.

## Арытмэтычныя пераўтварэньні

Адзін градус Фарэнгайта роўны 5/9 градусу Цэльсія, а тэмпэратура па шкале Фарэнгайта зьвязаная з тэмпэратурай па шкале Цэльсія ніжэйзгаданымі формуламі.

З шкалы Цэльсія ў шкалу Фарэнгайта:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
З шкалы Фарэнгайта ў шкалу Цэльсія:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
## Вонкавыя спасылкі

* Пералік градусаў Фарэнгайта
# Камэта Галея

|  |
| --- |
| 1P/Галея |
|
Камэта Галея ў 1986 годзе |
| Адкрыцьцё |
| Першаадкрывальнік |
Названая ў гонар Эдмунда Галея |
| Дата адкрыцьця |
1758 (першы *прадказаны* пэрыгелій) |
| Альтэрнатыўныя абазначэньні |
Камэта Галея, 1P |
| Арбітальныя характарыстыкі |
| Эпоха |
2449400.5 (17 лютага, 1994) |
| Афэлій |
35.1 а. а. |
| Пэрыгелій |
0.586 а. а. |
| Вялікая паўвось |
17.8 а. а. |
| Эксцэнтрысытэт арбіты |
0.967 |
| Арбітальны пэрыяд |
75.3 a |
| Нахіл арбіты да плоскасьці экліптыкі |
162.3° |
| Апошні пэрыгелій |
9 лютага 1986 |
| Наступны пэрыгелій |
28 ліпеня 2061 |

**Камэ́та Гале́я** (афіцыйная назва **1P/Halley**) — яркая камэта, адна з самых старых пэрыядычных камэт. Першая камэта, для якой вызначылі эліптычную арбіту і ўсталявалі пэрыядычнасьць вяртаньняў. Названая ў гонар ангельскага астранома і прыродазнаўцы Эдмунда Галея. З камэтай зьвязаныя мэтэорныя струмені Эта-Акварыды і Арыяніды.

## Адкрыцьцё

Галей, склаўшы першы каталёг элемэнтаў арбіт камэт, зьвярнуў увагу на супадзеньне шляхоў камэт 1531, 1607 і 1682 гадоў і выказаў здагадку, што ў гэтыя гады назіралася адна камэта, якая абарачаецца вакол Сонца з пэрыядам прыкладна 75 гадоў. Таксама ён прадказаў вяртаньне гэтай камэты ў 1758 годзе. Галей амаль адгадаў — камэта вярнулася ў 1759 годзе, калі яго не было ў жывых. Прадказаньне камэты Галея зьявілася бліскучым пацьверджаньнем мэханікі Ньютана.

## Характарыстыка арбіты

Камэта мае адлегласьць пэрыгелія, роўную 0.587 а. а. і адлегласьць афэлія больш за 35 а. а. Арбіта камэты моцна нахіленая да плоскасьці экліптыкі — на 162,5° (г. зн. яна рухаецца ў кірунку, процілеглым руху плянэт). Эксцэнтрысытэт арбіты роўны 0.967275.

## Гісторыя

Камэта Галея — самая старая пэрыядычная камэта. Яна назіралася 31 раз, прычым першы раз — у 446 да н. э. (паводле іншых зьвестак, заўважаная кітайцамі яшчэ ў 611 да н. э.), эпізод яе зьяўленьня выяўлены на дыване з Баё. Лічылася, што гэта былі розныя камэты, і толькі ў XVIII стагодзьдзі Галей выявіў пэрыядычнасьць гэтай камэты. У 1910 годзе Зямля праходзіла праз хвост камэты Галея. У сувязі з гэтым чакалася, што ў руху Месяца будуць узбурэньні, што дапамагло б вызначыць масу камэты. Але іх не выявілася, і тым самым было даказана, што камэта мае вельмі малую масу.

## Вывучэньне

Першым з касьмічных апаратаў, які здолеў падыйсьці да камэты, быў «Піянэр-7».

Падчас апошняга мінаньня пэрыгелія, у 1986 годзе, да камэты былі запушчаныя некалькі міжплянэтных станцый: «Вэга» (СССР), «Джота» (ЭКА), «Суісэі» і «Сакігаке» (Японія). Місіі былі пасьпяховымі — апараты вывучылі камэту зблізу ды зрабілі першыя здымкі камэтнага ядра.

## Вонкавыя спасылкі

 **Камэта Галея** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Камэта Галея на cometography.com

| Камэты |
| --- |
| ◄ 186P/Гарада | 187P/LINEAR | **1P/Галея** | 2P/Энке | 3D/Біелы ► |
| Сьпіс пэрыядычных камэт |
# Люцэрн

|  |
| --- |
| Люцэрн |
| Населены пункт |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
|  Краіна  |  Швайцарыя
 |
|  Кантон  |  Люцэрн
 |
|  Акруга  |  Люцэрн
 |
|  Кіраўніцтва і ўлада  |
| Прэзыдэнт места | Бэат Цусьлі[d] |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  | * 29,11 км² (2024)
 |
|  Вышыня НУМ  | 436 м |
|  Часавы пас  | * UTC+1
* UTC+2 (летні час)
 |
|  Каардынаты  | 47°03′ пн. ш. 8°18′ у. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  | * ▲86 234 чал. (31 сьнежня 2024)
 |
|  Афіцыйная мова  | нямецкая |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 041 |
|  Паштовы індэкс  | 6000, 6014, 6002, 6003, 6004, 6005, 6006, 6007, 6009 і 6015 |
|  Нумарны знак  | LU |
|  |
|  Узнагароды  | Olomouc City Award[d] (1997) |
|  Сайт  | stadtluzern.ch (ням.) |
| Люцэрн на мапе Швайцарыі
Люцэрн
 |

Сымбалі горада: Капэльны мост і воданапорная вежа
**Люцэ́рн** (па-нямецку: *Luzern*, па-француску: *Lucerne*, па-італьянску: *Lucerna*, дыялект *Lozärn*) — швайцарскі горад, сталіца аднайменнага кантона, эканамічны й культурны цэнтар Цэнтральнай Швайцарыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт
# Гандола

Гандола на вэнэцыянскім канале
**Гандола** (па-італьянску: *góndola*; вэнэцыянская гандола) — традыцыйная вэнэцыянская вясьлярная лодка. Зьяўляецца адным з сымбаляў Вэнэцыі.

Гістарычна зьяўлялася галоўным сродкам перамяшчэньня па каналах гораду, у цяперашні час служаць для забавы шматлікіх турыстаў. Па ацэнцы гісторыкаў у XVIII стагодзьдзі ў Вэнэцыі налічвалася некалькі тысячаў гандол.

Ліцэнзіі на гэту працу могуць перадавацца па спадчыне ад бацькі да сына.
# Аксыд

**Аксы́д** — гэта складанае хімічнае рэчыва, якое ўяўляе сабою злучэньне простых хімічных элемэнтаў з тленам.

## Апісаньне

Аксыды адасабляюцца на солеўтваральныя й нясолеўтваральныя. Солеўтваральныя бываюць трох тыпаў: асноўнымі, кіслотнымі ды амфатэрнымі.

Прыкладам нясолеўтваральных аксыдаў можа быць: NO (аксыд азоту) — уяўляе сабою газ бяз колеру й паху, які можа ўтварацца пасьля навальніцы. Або CO (аксыд вугляроду) — газ бяз паху.

## Асноўныя аксыды

Асноўныя аксыды — гэта складаныя рэчывы, якія ўтвараюць солі пры хімічнай рэакцыі з кісьлямі альбо кіслотнымі аксыдамі. З асновамі ды асноўнымі аксыдамі не рэагуюць. Прыкладам асноўных аксыдаў можа быць:

K2O (аксыд калю) або CaO (аксыд вапню). Да асноўных аксыдаў адносяць аксыды мэталаў першай і другой валентнасьці.

Хімічныя ўласьцівасьці:

1. Узаемадзеяньне з вадою:

- узаемадзеяньне з вадою з утварэньнем асновы (лугу)

CaO+H2O = Ca(OH)2

2. Узаемадзеяньне з кісьлямі:

- узаемадзейнічаюць з кісьлямі, утвараючы солі й ваду (рашчына солі ў вадзе)

CaO+H2SO4 = CaSO4+ H2O

3. Пры ўзаемадзеяньні з кіслотнымі аксыдамі ўтвараюць солі:

CaO+CO2=CaCO3 (крэйда)

## Кіслотныя аксыды

Кіслотныя аксыды — складаныя рэчывы, да якіх адносяцца аксыды немэталаў і аксыды мэталаў з V, VI і VII валентнасьцю. Яны ўтвараюць солі пры хімічным ўзаемадзеяньні з асновамі альбо асноўнымі аксыдамі. З кіслотнымі аксыдамі не рэагуюць.

Прыкладам асноўных аксыдаў можа быць:

CO2 (дыяксыд вугляроду), P2O5 — (пентаксыд фосфару) утвараецца пры гарэньні белага фосфару й SO3 — трыяксыд серкі.

Хімічныя ўласьцівасьці:

- рэагуюць з вадою:

CO2+H2O=H2CO3 (вугальная кісьля)

- рэакцыя з лугамі (асновамі):

CO2+NaOH=Na2CO3

- узаемадзеяньне з асноўнымі аксыдамі:

CO2+MgO=MgCO3 (карбанат магну)

## Амфатэрныя аксыды

Амфатэрныя аксыды — складаныя рэчывы, да якіх адносяцца аксыды мэталаў III, IV валентнасьці. Утвараюць солі ў рэакцыях з кісьлямі, кіслотнымі аксыдамі, асновамі ды асноўнымі аксыдамі. Нягледзячы на тое, што ZnO, Beo, SnO, PbO маюць валентнасьць 2, яны таксама ўваходзяць у сьпіс амфатэрных аксыдаў.

Хімічныя ўласьцівасьці амфатэрных аксыдаў даволі ўнікальны, бо яны маюць уласьцівасьці, як асноваў, так і кісьляў.

- рэакцыі з кіслотнымі аксыдамі:

ZnO+H2CO3 = ZnCO3 + H2O

- узаемадзеяньне з асновамі:

ZnO+2NaOH=Na2ZnO2+H2O

## Крыніцы
# Крышталяграфія

**Крышталягра́фія** — навука аб крышталях, іх структуры, ўзьнікненьні і уласьцівасьцях. Яна шчыльна зьвязана зь мінэралёгіяй, фізыкай цьвёрдых цел і хіміяй. Гістарычна крышталаграфія ўзьнікла ў рамках мінэралёгіі, як навука апісвае ідэальныя крышталі.
# Ўільям Ўордсўарт

|  |
| --- |
| Ўільям Ўордсўарт |
|  |
|  Асабістыя зьвесткі  |
|  Нарадзіўся  | 7 красавіка 1770(1770-04-07)[…]* Cockermouth[d], Каралеўства Вялікабрытанія
 |
|  Памёр  | 23 красавіка 1850(1850-04-23)[…] (80 гадоў)* Lakes[d]
 |
|  Пахаваны  | * царква сьвятога Освальда[d]
 |
|  Бацькі  | Джон Ўордсўарт[d] Эн Куксан[d] |
|  Сужэнец  | Мэры Гатчынсан[d] і Анэт Валён[d] |
|  Дзеці  | Ганна-Караліна Ўордсўарт[d], Ўільям Ўордсўарт, Дора Ўордсўарт[d], Кэтрын Ўордсўарт[d], Джон Ўордсўарт[d] і Томас Ўордсўарт[d] |
|  Літаратурная дзейнасьць  |
|  Род дзейнасьці  |  паэт
  |
|  Кірунак  |  рамантызм
 |
|  Мова  | ангельская |
|  Значныя творы  | *Лірычныя Баляды*, *Вершы ў двух тамах*, *Шпацыр* |
|  Творы ў Вікікрыніцах
 |
|  Творы на сайце Knihi.com
 |
| **Ўільям Ўордсўарт** у Вікісховішчы
 |

**Ўільям Ўордсўарт** (па-ангельску: *William Wordsworth*; 7 красавіка 1770, Кокермаўт, графства Камбэрленд — 23 сакавіка 1850, Райдал-Маўнт, ля Грасьміра, графства Камбэрленд) — ангельскі паэт-рамантык, выбітны прадстаўнік «азёрнай школы».

## Беларускія пераклады

Паасобныя вершы на беларускую мову пераклаў Лявон Баршчэўскі.

## Крыніцы
# Рад (адзінка вымярэньня)

**Рад**, rad (па-ангельску: *radiation absorbed dose*) — пазасыстэмная адзінка вымярэньня паглынутай дозы іянізавальнага выпраменьваньня.

1 Рад роўны паглынутай дозе выпраменьваньня, пры якой апрамененаму рэчыву масай 1 грам перадаецца энэргія іянізавальнага выпраменьваньня 100 эрг.

1 Рад = 100 эрг/г = 0,01 Дж/кг = 0,01 Гр.
# Інфрачырвонае выпраменьваньне

Здымак двух людзей у несапраўдных колерах, якія выяўляюць сярэднехвалевае інфрачырвонае («цеплавое») сьвятло.
**Інфрачырвонае выпраменьваньне** — электрамагнітнае выпраменьваньне са спэктральным дыяпазонам паміж чырвоным канцом бачнага сьвятла (з даўжынёй хвалі λ = 0,74 мкм) і мікрахвалевым выпраменьваньнем (λ ~ 1—2 мм). Інфрачырвонае выпраменьваньне вынайшаў у 1800 годзе ангельскі навуковец Ўільям Гэршэль.

У наш час увесь дыяпазон інфрачырвонага выпраменьваньня падзяляюць на тры складнікі:

* кароткахвалевы абсяг: λ = 0,74—2,5 мкм;
* сярэднехвалевы абсяг: λ = 2,5—50 мкм;
* даўгахвалевы абсяг: λ = 50—2000 мкм;

Апошнім часам даўгахвалевую ўскраіну гэтага дыяпазону выдзяляюць у асобны, незалежны дыяпазон электрамагнітных хваляў — тэрагэрцавае выпраменьваньне (сублімілімэтравае выпраменьваньне).

Інфрачырвонае выпраменьваньне таксама называюць «цеплавым» выпраменьваньнем, бо інфрачырвонае выпраменьваньне ад нацепленых прадметаў успрымаецца скурай чалавека як адчуваньне цяпла. Пры гэтым даўжыні хваляў, якія выпраменьваюцца целам, залежаць ад тэмпэратуры нацяпленьня: чым вышэйшая тэмпэратура, тым карацейшая даўжыня хвалі і вышэйшая інтэнсіўнасьць выпраменьваньня. Спэктар выпраменьваньня абсалютна чорнага цела пры адносна невысокіх (да некалькі тысячаў Кельвінаў) тэмпэратурах ляжыць у асноўным менавіта ў гэтым дыяпазоне. Інфрачырвонае выпраменьваньне выпускаюць узбуджаныя атамы ці іёны.

## Цяпло

Інфрачырвонае выпраменьваньне часта называюць «цеплавым выпраменьваньнем», але насамрэч гэта сьвятло і электрамагнітнае выпраменьваньне любой частасьці награвае рэчы, якія паглынаюць гэтае выпраменьваньне. На інфрачырвонае выпраменьваньне ад Сонца выпадае толькі 49% цяпла, якое атрымлівае Зямля — астатняе цяпло атрымліваецца ад сьвятла, якое паглынаецца і зноў выпрамяняецца з большымі даўжынямі хвалі. Лазэры, якія выпрамяняюць бачнае сьвятло або ультрафіялет, могуць абпаліць паперу, а вельмі расьпечаныя рэчы могуць выпрамяняць бачнае сьвятло. Рэчы, што маюць пакаёвую тэмпэратуру, выпрамяняюць звычайна ў дыяпазоне 8-25 нм.

Цеплыня — энэргія, якую набывае ці губляе цела пры цеплаперадачы. У адрозьненьне ад цяпла, пераданага сродкамі цеплаправоднасьці або канвэкцыі, выпраменьваньне можа перадавацца ў вакуўме.

## Крыніцы
# 1764

|  |
| --- |
| Гады |
| 1761 · 1762 · 1763 — **1764** — 1765 · 1766 · 1767 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1740‑я · 1750‑я — **1760‑я** — 1770‑я · 1780‑я |
| Стагодзьдзі |
| XVII ст. — **XVIII стагодзьдзе** — XIX ст. |

| 1764 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1764 *MDCCLXIV* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2517 |
| Армянскі каляндар | 1213 ԹՎ ՌՄԺԳ |
| Каляндар Багаі | -80 — -79 |
| Бізантыйскі каляндар | 7272 — 7273 |
| Бірманскі каляндар | 1126 |
| Будысцкі каляндар | 2308 |
| Каляндар бэрбэраў | 2714 |
| Габрэйскі каляндар | 5524 — 5525 |
| Галяцэнскі каляндар | 11764 |
| Іранскі каляндар | 1142 — 1143 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1819 — 1820 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1686 — 1687 |
|  · *Калі-юга* | 4865 — 4866 |
| Карэйскі каляндар | 4097 |
| Кітайскі каляндар | 4460 — 4461 |
| Копцкі каляндар | 1480 — 1481 |
| Мусульманскі каляндар | 1177 — 1178 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2307 |
| Этыёпскі каляндар | 1756 — 1757 |

## Падзеі

* 7 верасьня — Станіслаў Аўгуст Панятоўскі абраны каралём польскім і вялікім князем літоўскім

## Нараджэньні

* 29 лютага — Паўль Эрман, нямецкі фізык
* 13 сакавіка — Чарлз Грэй, брытанскі дзяржаўны дзеяч
* 13 красавіка — Ляран дэ Гувіён Сэн-Сір, маршал Францыі
* 22 жніўня — Ёзэф Абэль, аўстрыйскі мастак
* 17 верасьня — Джон Гудрыке, ангельскі астраном
* Юзэф Коцел, палкоўнік войска ВКЛ, пасол першай кадэнцыі на Чатырохгадовым Сойме, адзін з кіраўнікоў паўстаньня 1794 году
* Джон Мо, брытанскі мінэроляг
* Якаў Юшкевіч, расейскі надворны дараднік, штаб-лекар марскога кадэцкага корпусу, пісьменьнік

## Сьмерці

* 2 кастрычніка — Ўільям Кэвэндыш, прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі
* 10 лістапада — Ўільям Гогарт, ангельскі мастак
* Ксавэры Дамінік Гескі, прыдворны жывапісец Радзівілаў

## Вонкавыя спасылкі

 **1764** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Заходняя Афрыка

Заходняя Афрыка
**Захо́дняя А́фрыка** — умоўная назва часткі афрыканскага кантынэнту, якая знаходзіцца на поўначы ад Ґвінэйскай затокі, і на поўдзень ад Сахары. Уключае абшары заходняга Сахелю, заходняга Судану, часткова тэрыторыі Афрыкі занятыя трапічнымі лясамі.

## Геаграфія

Па клясыфікацыі ААН да Заходняй Афрыкі адносяцца наступныя краіны:

* Буркіна-Фасо
* Бэнін
* Ґамбія
* Гана
* Ґвінэя
* Ґвінэя-Бісаў
* Каба-Вэрдэ
* Кот д'Івуар
* Лібэрыя
* Малі
* Маўрытанія
* Ніґер
* Ніґерыя
* Сьвятая Гэлена
* Сьера-Леонэ
* Сэнэгал
* Тоґа

Часам да Заходняй Афрыкі адносяць і Заходнюю Сахару, Чад і Камэрун.

Тэрыторыя Заходняй Афрыкі пераважна занятая раўнінамі (каля 300 м над узроўнем мора), тэрыторыі, якія ўздымаюцца вышэй, месьцяцца толькі лякальна (самыя высокія ў Сьера-Леонэ і Камэруне). Клімат у асноўным паўсухі, расьліннасьць саванная, сухая пара цягнецца зь лістапада да сакавіка. Трапічныя лясы сустракаюцца толькі на ўзьбярэжжы Ґвінэйскай затокі, і на тэрыторыі Ніґерыі і Камэруну. На паўночнай тэрыторыі Заходняй Афрыкі, у зоне Сахелю, прылягаючай да Сахары, расьліннасьць паўпустэльная, у асноўным уздоўж рэк.

Праз Заходнюю Афрыку працякаюць некалькі вялікіх рэк:

* Вольта
* Гамбія
* Ніґер
* Сэнэгал

## Насельніцтва

На мяжы з Сахарай жывуць бэрбэры і маўры з больш сьветлай скурай, на поўдзень — нігера-кардафанскія народнасьці. Значная колькасьць насельніцтва Заходняй Афрыкі вызнае мясцовыя веравызнаньні, таксама існуюць і мусульмане, на ўзьбярэжжы хрысьціяне, якія зьявіліся ў выніку місіянэрскай дзейнасьці.
# Літаратурная мова

**Літарату́рная мо́ва**, **стандартная мова** — унармаваная форма натуральнай агульнанароднай мовы, якая валодае вызначальнымі рысамі наддыялектнасьці, поліфункцыянальнасьці, нарматыўнае апрацаванасьці (артаэпічнай, артаграфічнай, лексычнай, граматычнай), наяўнасьці пісьмовай (пісьмова-кніжнай) і вуснай (вусна-гутарковай) формаў рэалізацыі, максымальнай стылевай дыфэрэнцыянаванасьці.

У адрозьненьне ад дыялектаў, моўныя нормы літаратурнай мовы характарызуюцца большай абавязковасьцю і асэнсаванасьцю, а таксама кадыфікаванасьцю.

Нармаванасьць літаратурнае мовы крыецца ў тым, што значэньне і ўжываньне словаў, вымаўленьне й правапіс у ёй рэглямэнтаваныя, форма- і словаўтварэньне падпарадкоўваюцца агульнапрынятым узорам. Апрацаванасьць, адбор моўных сродкаў і іхная адносная рэглямэнтацыя ёсьць нязьменнай і сталай уласьцівасьцю літаратурнае мовы, якая найбольш поўна выражае ейную спэцыфіку. Паняцьце нормы, аднак, не адкідвае ў асобных выпадках варыянтаў, што адлюстроўваюць зьмены, якія бесьперапынна адбываюцца ў мове як сродку чалавечых зносінаў.

Нацыянальная літаратурная мова звычайна фармуецца й разьвіваецца з мовы народнасьці, дакладней — зь якогасьці ейнага дыялекту, што найбольш поўна адлюстроўвае агульныя тэндэнцыі разьвіцьця адпаведнае мовы. Паводле свайго слоўнікавага складу і граматычных асаблівасьцяў такі дыялект звычайна ёсьць найбольш тыповым у сыстэме дыялектаў адпаведнае мовы. Літаратурная мова цесна ўзаемадзейнічае з дыялектамі, бесьперапынна папаўняецца за іхны кошт. Разам з тым літаратурная мова ўплывае на дыялекты, спрыяючы іхнай уніфікацыі.

## Крыніцы

## Літаратура

* Беларуская мова: Энцыклапедыя / Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. — 655 с. — ISBN 5-85700-126-9
* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. ISBN 985-06-0075-6.
# Цэнзура

| Цэнзура |
| --- |
| Цэнзура паводле краінаў |
| Паводле галінаў |
| Цэнзураваньне Інтэрнэту Забароненыя кнігі Спаленыя кнігі  |
| Паводле мэтадаў |
| Самацэнзура Глушэньне |
| рэд · пр · разм |

Адцэнзураваная газэта
Урады некаторых краін, такіх як Саудаўская Арабія, Паўночная Карэя, Куба, Іран, Вэнэсуэла і Кітайская Народная Рэспубліка, забараняюць людзям у сваіх краінах прагляд пэўнага інтэрнэт-кантэнту па ідэалягічных, палітычных і/або рэлігійных прычынах, якія лічацца супярэчнымі вашым крытэрыям.
**Цэнзу́ра** (па-лацінску: *censura*) — кантроль улады зьместа і распаўсюду інфармацыі, друку, музычных, сцэнічных і мастацкіх твораў, кіна- і фотатвораў, перадач радыё і тэлебачаньня, вэб-сайтаў і парталаў, у некаторых выпадках таксама прыватнага ліставаньня, з мэтаю абмежаваньня ці недапушчэньня распаўсюду ідэяў і зьвестак, якія прызнаюцца гэтаю ўладаю шкоднымі ці непажаданымі. Адным зь першых вядомых прыкладаў цэнзуры быў судовы вырак да пакараньня сьмерцю старажытнагрэцкага філёзафа Сакрата ў 399 годзе да Нараджэньня Хрыстова, які якраз асуджальна ставіўся да цэнзуры.

## Рэлігія

Забарона і публічнае зьнішчэньне ератычных кніг пачынаюцца ад часоў першых Усяленскіх сабораў. Гэта спаленьне арыянскіх кніг імпэратарам Канстантынам Вялікім па пастанове Нікейскага сабору 325 г. і нэстарыянскіх кніг па пастанове Эфэскага сабору 431 г. Падобныя захады дзейнічалі, у тым ліку, на тэрыторыі Беларусі (напрыклад, празь дзейнасьць езуітаў).

## Крыніцы