Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Навуковы мэтад

**Навуко́вы мэ́тад** (ад грэц. *μέθοδος*  - шлях дасьледаваньня ці спазнаньня) — сыстэма працэдур, сукупнасьць прыёмаў і апэрацый практычнага і тэарэтычнага асваеньня рэчаіснасьці, а таксама рэгулятыўных прынцыпаў, спосабаў абгрунтаваньня, ўзораў і г. д., якімі кіруецца ў сваёй дзейнасьці навуковая супольнасьць і канкрэтны спэцыяліст.

Мэтад уключае ў сябе спосабы дасьледаваньня фэномэнаў, сыстэматызацыю, карэктоўку новых і атрыманых раней ведаў. Высновы робяцца з дапамогай правіл і прынцыпаў развагі на аснове эмпірычных (назіраных і вымяраных) дадзеных аб аб’екце. Базай атрыманьня зьвестак зьяўляюцца назіраньні і экспэрымэнты. Для тлумачэньня назіраных фактаў высоўваюцца гіпотэзы і будуюцца тэорыі, на падставе якіх будуецца мадэль аб’екта, які вывучаецца. Атрыманыя прагнозы правяраюцца экспэрымэнтам або зборам новых фактаў.

Важным бокам навуковага мэтаду, яго неад’емнай часткай для любой навукі, зьяўляецца патрабаваньне аб’ектыўнасьці, якое выключае суб’ектыўнае тлумачэньне вынікаў. Не павінны прымацца на веру якія-небудзь сьцьвярджэньні, нават калі яны зыходзяць ад аўтарытэтных навукоўцаў. Для забесьпячэньня незалежнай праверкі, праводзіцца дакумэнтаваньне назіраньняў, забясьпечваецца даступнасьць для іншых навукоўцаў усіх зыходных зьвестак, мэтодык і вынікаў дасьледаваньняў. Гэта дазваляе ня толькі атрымаць дадатковае пацьверджаньне шляхам узнаўленьня экспэрымэнтаў, але і крытычна ацаніць ступень адэкватнасьці (валіднасьці) экспэрымэнтаў і вынікаў у дачыненьні да правяранай тэорыі.

Філязофскай асновай сучаснага навуковага мэтаду зьяўляецца фальсыфікуемасьць (крытэр Попэра): экспэрымэнт ці назіраньне можа абвергнуць гіпотэзу (паказаць яе несправедлівасьць), але не даказаць яе праўдзівасьць.

## Крыніцы
# Арганізм

Губа, які паразытуе на дрэве
**Аргані́зм** (па-лацінску: *organismus* ад лац. *organizo* — устройваю, надаю дакладны выгляд, ад стар.-грэц. ὄργανον — прылада) — жывая істота, часткі якой — органы — уплываюць адна на адну так, што яны функцыянуюць разам як стабільнае цэлае. Жывыя арганізмы — галоўны прадмет вывучэньня ў біялёгіі. Для зручнасьці ўсе арганізмы разьмяркоўваюцца й клясыфікуюцца па розных групах і катэгорыях, якія складаюць біялягічную сыстэму іхных клясыфікацыяў.

Навуковая клясыфікацыя ў біялёгіі арганізмы лічыць сынонімам да слова жыцьця на Зямлі. На падставе тыпу вузаў, арганізмы могуць быць падзеленыя на дзьве асноўныя групы: пракарыёты й эўкарыёты. Пракарыёты ўяўляюць сабой два асобных дамэна: бактэрыі й археі. Эўкарыятычныя арганізмы маюць аформленае ядро ў вузе, а таксама ўтрымліваюць арганэлы. Грыбы, жывёлы й расьліны зьяўляюцца прыкладамі эўкарыётаў. Большасьць арганізмаў маюць вузавую будову. Фармаваньне цэласнага арганізма ёсьць працэсам, які складаецца з дыфэрэнцыяваньня структураў, як то вузаў, тканінаў, органаў, і функцыяў і іхнай інтэграцыі як у антагенэзу, гэтак і ў філягенэзу.

Паводле ацэнкак на сёньня на Зямлі жывуць ад 10 мільёнаў да 14 мільёнаў відаў жывых арганізмаў, зь якіх толькі каля 1,2 мільёна зьяўляюцца зарэгістраванымі й вывучанымі. Больш за 99% усіх відаў, што складае больш за пяць мільярдаў відаў, што калі-небудзь жылі, на сёньня зьяўляюцца вымерлымі. У 2016 годзе быў ідэнтыфікаваны набор з 355 генаў ад апошняга ўнівэрсальнага агульнага продка ўсіх жывых істотаў.

Многія арганізмы арганізаваныя ў супольнасьці (напрыклад, сям’я, працоўны калектыў у людзей).

## Глядзіце таксама

* Агонія
* Жыцьцё
* Трансгенны арганізм

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Арганізм** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Дрэва жыцьця  (анг.)
# Дамэн (біялёгія)

Клясыфікацыйная дыяграма
**Дамэн** або **надцарства** — самы высокі ўзровень групоўкі арганізмаў у сыстэме, якая ўключае ў сабе адно ці некалькі царстваў. Тэрмін быў прапанаваны ў 1990 годзе Карлам Вёзэ, які разьдзяліў усе жывыя арганізмы на тры дамэны::

* архэі (*Archaea*)
* эўбактэрыі (*Eubacteria*)
* эўкарыёты (*Eukaryota*)

Найболей радыкальнае разыходжаньне ад папярэдніх сыстэмаў заключалася ў тым, што бактэрыі былі падзелены на дзьве групы (архэі й эўбактэрыі), кожная зь якіх была роўназначнай да эўкарыётаў.

Часам гэтыя тры дамэны, а таксама вірусы (групу, што ня мае рангу) аб’ядноўваюць у таксон біёта, ранг якога часам вызначаюць як «наддамэн» ці «супэрдамэн».

## Альтэрнатыўныя сыстэмы групаў вышэйшага рангу

Апроч атрымаўшай шырокае прызнаньне сыстэмы Вёзэ, існуюць альтэрнатыўныя сыстэмы групаў вышэйшага ўзроўню, напрыклад:

* Сыстэма, у якой жывыя арганізмы падзяляюцца на дзьве імпэрыі (ці надцарства): эўкарыёты, пракарыёты, прычым апошнія адпавядаюць архэям і эўбактэрыям сыстэмы Вёзэ.
* Сыстэма зь пяці царстваў (далей не групаванымі): прокарыёты, пратысты, грыбы, расьліны й жывёлы, прычым апошнія чатыры царствы адпавядаюць імпэрыі (дамэну) эўкарыётаў.

## Крыніцы
# Біяхімія

**Біяхімія** (**біялагічная, ці фізыялягічная хімія**) — навука аб хімічным складзе жывых клетак і арганізмаў і аб хімічных працэсах, якія ляжаць у аснове іх жыцьцядзейнасьці. Навука вывучае структуру й функцыі кампанэнтаў вузаў і рэчываў арганізма, як то бялкі, вугляводы, ліпіды, нуклеінавыя кісьлі й іншыя біямалекулы. Біяхімія імкнецца адказваць на біялягічныя й біяхімічныя пытаньне з дапамогай хімічных мэтадаў.

Нягледзячы на тое, што існуе шырокі шэраг розных біямалекулаў, многія зь іх зьяўляюцца палімерамі, гэта значыць складанымі вялікімі малекуламі, якія складаюцца з многіх падобных субадзінак, монамераў. Кожная кляса палімерных біямалекулаў мае ўласны набор тыпаў гэтых субадзінак. Напрыклад, бялкі зьяўляюцца палімерамі, якія складаюцца з амінакісьляў. Біяхімія вывучае хімічныя ўласьцівасьці важных біялягічных малекул, як то бялкі, у прыватнасьці хімію рэакцый, каталізаваных фэрмэнтамі.

Акрамя таго, большая частка дасьледаваньняў па біяхіміі мае справу з мэтабалізмам вузы й ягонай эндакрыннай і паракрыннай рэгуляцыяй. Іншыя вобласьці біяхіміі ўключаюць дасьледаваньне генэтычнага кода ДНК і РНК, біясынтэз бялкоў, транспартыроўку празь біялягічныя мэмбраны й перадачу сыгналаў. Біяхімія цесна зьвязана з малекулярнай біялёгіяй, навукай, якая займаецца вывучэньнем малекулярных мэханізмаў, з дапамогай якіх генэтычная інфармацыя, якая кадуецца ў ДНК, прыводзіць да працэсу жыцьця.

Вынікі біяхіміі ўжываюцца ў першую чаргу ў галіне мэдыцыны, харчаваньня й сельскай гаспадаркі. У мэдыцыне, біяхімікі дасьледуюць прычыны й мэтады лячэньня захворваньняў. У харчаваньні, яны вывучаюць, як захаваць здароўе й добрае самаадчуваньне, а таксама вывучаюць уплыву дэфіцыту пажыўных рэчываў. У сельскай гаспадарцы, біяхімікі дасьледуюць глебы й угнаеньні й спрабуюць знайсьці шляхі для паляпшэньня вырошчваньня сельскагаспадарчых культур, захоўваньня ўраджаю й барацьбы з шкоднікамі.

Тэрмін «біяхімія» эпізадычна ўжываўся зь сярэдзіны XIX стагодзьдзя, але ў клясычным сэнсе быў прапанаваны і ўведзены ў навуковае асяродзьдзе ў 1903 годзе нямецкім хімікам Карлам Нойбэргам. Біяхімія знаходзіцца на стыку некалькіх навук, перш за ўсё — біялёгіі й хіміі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Відэаматэрыялы па біяхіміі
* Molecular Cell Biology
# Плоцевыя органы

**Пло́цевыя о́рганы**, таксама **рэпрадукты́ўныя о́рганы**, **палавы́я о́рганы** — частка арганізму, якая ўдзельнічае ў плоцевым размнажэньні. Плоцевыя органы ўяўляюць сабой першасныя плоцевыя прыкметы арганізму. Плоцевыя органы адказваюць за вытворчасьць і транспарціроўку гамет, а таксама спрыяюць разьвіцьцю й нараджэньню нашчадкаў, апладненьню. Плоцевыя органы сустракаюцца ў многіх відаў жывёлаў і расьлінаў, прычым іхныя асаблівасьці залежаць ад віду.

Плоцевыя органы зялёных водарасьцей *Хара* — мужчынскія антэрыдыі (чырвоныя) й жаночыя архегоніі (рудыя).
## Плоцевыя органы чалавека

Рэпрадуктыўная сыстэма чалавека — комплекс органаў і сыстэмаў, якія забясьпечваюць працэс апладненьня, спрыяюць узнаўленьню чалавека. Размнажэньне (рэпрадукцыя) чалавека адбываецца ў выніку ўнутранага апладненьня, які завяршае плоцевы акт.

Плоцевыя органы мужчыны й жанчыны
Плоцевыя органы чалавека — чэлес (мужчынскі плоцевы орган) і похва (жаночы плоцевы орган).
# Эмбрыялёгія

1 — марула, 2 — бластула
**Эмбрыялё́гія** (ад грэцкага *ἔμβρυον* — «*зародак*» і *λόγος* — «*вучэньне*») — гэта навука, галіна біялёгіі, якая вывучае гамэты, апладненьне, разьвіцьцё эмбрыёнаў (зародкаў). Акрамя таго, эмбрыялёгія ўключае ў сябе вывучэньне прыроджаных парушэньняў, якія адбываюцца да нараджэньня, вядомыя як тэраталёгія. Шматлікія навукоўцы вызначаюць эмбрыялёгію як больш шырокі панятак, як сынонім да біялёгіі разьвіцьця.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Эмбрыялёгія** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Анлайн курс эмбрыялёгіі.  (анг.)
* UNSW Embryology. Вялікая колькасьць рэсурсаў.  (анг.)
# Фізыялёгія

**Фізыялёгія** (ад грэц. *Φύσις* — «прырода» і грэц. *Λόγος* — «навука», «веды») — навука аб заканамернасьцях функцыянаваньня і рэгуляцыі біялягічных сыстэмаў рознага ўзроўню арганізацыі, аб межах нормы жыцьцёвых працэсаў (нармальная фізыялёгія) і хваравітых адхіленьняў ад яе.

## Глядзіце таксама

* Маторыка
# Мэтабалізм

Структура адэназінтрыфасфату (АТФ), цэнтральнага прамежкавага элемэнту ў энэргетычным абмене.
**Мэтабалі́зм** (ад грэц. *μεταβολή* — «пераўтварэньне, зьмена»), **абмен рэчываў** — поўны працэс пераўтварэньня хімічных рэчываў у арганізму, якія забясьпечваюць ягоны рост, разьвіцьцё, дзейнасьць і жыцьцё агулам. У жывым арганізьме ўвесь час расходваецца энэргія, прычым ня толькі падчас фізычнай і разумовай працы, але і пры поўным спакоі (сьне). Абмен рэчываў уяўляе сабой комплекс біяхімічных і энэргетычных працэсаў, якія забясьпечваюць выкарыстаньне харчовых рэчываў для патрэбаў арганізму і задавальненьня ягоных запатрабаваньняў у плястычных і энэргетычных рэчывах.

Мэтабалізм ляжыць у аснове ўсіх біялягічных зьяваў. Ён, як правіла, падяеляцца на дзьве катэгорыі. Першая зь іх — катабалізм, у выніку якога арганічныя рэчывы разбураюцца і выніковая энэргія выкарыстоўваецца шляхам вузавага дыханьня, іншая — анабалізм, у выніку якога энэргія выкарыстоўваецца для пабудовы кампанэнтаў вузы, як то пратэінавыя і нуклеінавыя кісьлі.

Хімічныя рэакцыі мэтабалізму арганізаваны праз мэтабалічныя шляхі, у якіх адзін хімічны элемэнт пераўтвараецца праз шэраг крокаў у іншы з дапамогай пасьлядоўнасьці фэрмэнтаў. Фэрмэнты маюць вырашальнае значэньне для абмену рэчываў, паколькі яны дазваляюць арганізмам вырабляць пажаданыя рэакцыі, якія патрабуюць выдаткаў энэргіі, і якія не адбудуцца самі па сабе. Фэрмэнты дзейнічаюць як каталізатары, якія дазваляюць рэакцыі працякаць больш хутка. Яны таксама валодаюць магчымасьцю рэгуляваньня мэтабалічных шляхоў у адказ на зьмены ў навакольным асяродзьдзі вузаў або на сыгналы ад іншых вузаў.

Мэтабалічная сыстэма канкрэтнага арганізму вызначае, якія рэчывы ён будзе лічыць спажыўнымі, а якія атрутнымі. Напрыклад, некаторыя пракарыёты выкарыстоўваюць серкавадародную кісьлю як спажыўнае рэчыва, але гэты газ атрутны для жывёлаў. Асноўная хуткасьць мэтабалізму ў арганізьме ёсьць паказчыкам колькасьці энэргіі, спажыванай усімі гэтымі хімічнымі рэакцыямі. Яскравай асаблівасьцю мэтабалізму зьяўляецца падабенства асноўных мэтабалічных шляхоў сярод значна розных відаў. Напрыклад, мноства карбонавых кісьляў, якія найбольш вядомыя як прамежкавыя прадукты ў цыклі цытрынавай кісьлі, прысутнічаюць ва ўсіх вядомых арганізмах, і яны сустракаюцца як у аднавузавых бактэрыяў, як то кішачны пруток, гэтак і велізарныя шматвузавых арганізмах, як то сланы. Гэтыя падабенствы мэтабалічных шляхоў, верагодна, зьвязаныя зь іх раньнім зьяўленьнем у гісторыі эвалюцыі і захаваньнем празь іхную эфэктыўнасьць.

## Глядзіце таксама

* Мэтабалічны сындром

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Біяхімія мэтабалізму.  (анг.)
* Хімія для біёлягаў.  (анг.)
# Лесбас

|  |
| --- |
| Лесбас |
|  |
|  |
| Месца  |  Эгейскае мора Заліў Саронікас
 |
| Плошча  |  1,632,8 км²
  |
| Найвышэйшы пункт  |  968 мэтар
  |
| Краіна  |  Грэцыя
 |
| Вобласьць  | Паўночна-Эгейскія астравы |
| Насельніцтва (2011)  |  86 436
  |
| Каардынаты  | 39°10′00″ пн. ш. 26°20′00″ у. д. |
| Лесбас на мапе Грэцыі
Лесбас
 |

**Ле́сбас** (грэч. Λέσβος) — грэцкі востраў у паўночна-ўсходняй частцы Эгейскага мора.

Плошча — 1636 км². Гэта трэці па велічыні востраў Грэцыі і восьмы па велічыні ў Міжземным моры пасьля Сыцыліі, Сардыніі, Кіпру, Корсыкі, Крыту, Мальёркі і Эўбэі. Найвышэйшы пункт — гара Алімп (967 м). Галоўны горад вострава — Мітылена.

У антычнасьці Лесбас быў цэнтрам сольнай мелікі (песеннай лірыкі), тут на эалійскім дыялекце пісалі складанымі памерамі Сапфо і Алкей. На востраве разгортваюцца дзеяньні раману «Дафніс і Хлоя».

Геалягічнай і турыстычнай асаблівасьцю вострава зьяўляецца так званы Скамянелы Лес, які належыць да сусьветнай і эўрапейскай сеткі геапаркаў.

## Глядзіце таксама

* Лесьбіянства

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт
# Акулы

|  |
| --- |
| Акулы |
| Шэрая рыфавая акула  |
| Клясыфікацыя |
| Надцарства | Эўкарыёты
 |
| Царства | Жывёлы
 |
| Падцарства | Эўмэтазоі
 |
| Падразьдзел | Другаснаротыя
 |
| Тып | Хордавыя
 |
| Падтып | Хрыбетныя
 |
| Надкляса | Чатырохногія
 |
| Кляса | Храстковыя рыбы
 |
| Надатрад | Акулы
 |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Selachimorpha* |
| **Акулы на ВіківідахАкулы ў Вікісховішчы**ITIS **563987** · NCBI **119203** |

**Аку́лы** (па-лацінску: *Selachimorpha*) — надатрад храстковых рыбаў, які ўключае восем атрадаў, дваццаць сямействаў і каля 350 відаў. Акулы маюць ад 5 да 7 жаберных шчылінаў па баках галавы й грудныя плаўнікі, якія ня зьлітыя з галавой. Сучасныя акулы належаць да асобнага падатраду, у той час як скаты зьяўляюцца іхнымі блізкімі сваякамі. У адпаведнасьці з шырокім вызначэньнем акулаў, самыя раньнія зь іх існуюць больш за 420 мільёнаў гадоў.

Яны значна вар’ююцца паводле памераў, ад маленькага *Etmopterus perryi*, глыбокаводнага віду, які мае даўжыню ўсяго толькі ў 17 сантымэтраў, да кітовай акулы, найбуйнейшай рыбы ў сьвеце, чые памеры дасягаюць каля 12 мэтраў. Прадстаўнікі надатраду шырока распаўсюджаныя ва ўсіх марах і акіянах. Як правіла акулы не жывуць у прэснай вадзе, хоць ёсьць некалькі вядомых выключэньняў, як то акула-бык і рачныя акулы, якія здольныя да жыцьця як ў марской, гэтак і ў прэснай вадзе. Большасьць відаў адносіцца да гэтак званых сапраўдных драпежнікаў, асобныя віды (у прыватнасьці, кітовая й гіганцкая акулы) харчуюцца плянктонам.

Многія папуляцыі акул знаходзяцца пад пагрозай выміраньня ў выніку дзейнасьці чалавека.

## Клясыфікацыя

* Orectolobiformes (напрыклад, Зебравая акула, Акула-нянька)
* Carcharhiniformes (напрыклад, Шэрыя акулы)
* Squaliformes
* Lamniformes (напрыклад, Акула-дамавік, Марская лісіца звычайная)
* Hexanchiformes (напрыклад, Попельная сямішчэлепавая акула)
* Pristiophoriformes
* Heterodontiformes
* Squatiniformes
* † Xenacanthida
* † Symmoriida
* † Cladoselachiformes
* † Eugeneodontida

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Акулы** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Дасьледчы інтытут акулаў (анг.)
* Зьветка па нападам акулаў (анг.)
* Фатаздымкі акулаў (анг.)
* Акулы (анг.) BBC Nature
# Вялікі ланцуг быцьця

Выява вялікага ланцуга быцьця. Дыдыкус Валядэс, *Rhetorica Christiana* (1579 год)
**Вялікі ланцуг быцьця** — антычная канцэпцыя боскага ўпарадкаваньня й прыроднай герархічнай структуры сусьвету. Была шырока распаўсюджаная ў заходняй сярэднявечнай культуры.

## Ґрадацыя

Вялікі ланцуг быцьця складзены зь вялікай колькасьці счапленьняў ад найпрасьцейшых і фундамэнтальных адзінак да найдасканалейшага дэміўрга, іншымі словамі, Бога.

Бог, і ніжэй за яго, анёлы, існуюць выключна ў духоўнай форме й знаходзяцца на вяршыні ланцуга. У адрозьненьне ад ненадзейнай і зьменлівай зямной плоці, духоўная форма зьяўляецца ўстойлівай і пэрманентнай. Гэткае паняцьце пэрманэнтнасьці зьяўляецца ключавым пунктам разуменьня канцэпцыі рэчаіснасьці, дзе аб’екты ад пачатку ня могуць зьмяніць сваёй пазыцыі ў герархічнай сыстэме ланцуга (выключэньне складае толькі сфэра алхіміі, дзе алхімікі імкнуцца пераўтварыць базавыя элемэнты, такія як сьвінец, у элемэнты вышэйшыя, як срэбра ці, часьцей, золата — найвышэйшы элемэнт).

Зямля (глеба) зьяўляецца першым элемэнтам у ланцугу, якая валодае атрыбутам існаваньня. Кожнаму наступнаму па нарастальнай элемэнту ўласьцівы атрыбут папярэдняга й, прынамсі, адзін дадатковы.

Чалавек зьяўляецца адначасова носьбітам духоўнай і плоцкай формаў. Такая дыхатомія, а менавіта спаборнічаньне духа й цела, пераходзіць у вобласьць маральнага канфлікту. Шлях душы больш узвышаны й высакародны. Ён набліжае чалавека да Бога. Жарсьці плоці, наадварот, адводзяць з сапраўднага шляху. Хрысьціянскае паданьне аб падзеньні Люцыфэра асабліва жахліва тым, што гэты анёл быў улюбёнцам госпада, другім пасьля Бога носьбітам духоўнае формы, які пагардзіў сілай абсалютнай дасканаласьці.

Ланцуг пачынаецца з Бога й рухаецца па сыходнай да анёлаў, зорак, месяца, караля, прынца, шляхціча, людзей, льва, іншых жывёлаў, дуба, золата й іншых мінэралаў.
# Каран

*Аль-Фаціха* — першая сура Карана
**Кара́́н** (па-арабску: أَلْقُرآن‎ — аль-К̣ур’ан) — сьвяшчэнная кніга мусульманаў. Слова «Каран» паходзіць ад арабскага «чытаньне ўслых», «настаўленьне».

Паводле мусульманскай дагматыкі Каран быў па частках атрыманы ў 610—632 прарокам Мухамадам ад Бога (Алаха) праз архангела Джыбрыля (Гаўрыіла). Напісаны на арабскай мове рытмічнай мовай. У 650—655 паводле загаду халіфа Асмана — паплечніка Мухамада — адмысловы сабор на аснове тэксту Карана, запісанага пісарам Мухамада, і з улікам іншых запісаў і сьведчаньняў асобаў, што ведалі Каран на памяць, склала сьпіс Карана (Асманавы сьпіс, зьберагліся 2 рукапісы: у Сярэднян Азіі і ў Турэччыне), які паступова выцесьніў іншыя запісы і быў прызнаны кананічным.

## Вонкавыя спасылкі

 **Каран** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Паслоўны пераклад Карану // QuranAcademy.org
* Каран он-лайн
# Эпоха Асьветніцтва

Тытульны аркуш францускай Энцыкляпэдыі Дыдро і д’Аламбэра
**Эпоха Асьветніцтва** (па-француску: *siècle des Lumières*, па-нямецку: *Aufklärung*) — адна з ключавых эпохаў у гісторыі эўрапейскае культуры, зьвязаная з разьвіцьцём навуковае, філязофскае і грамадзкае думкі. У аснове гэтага інтэлектуальнага руху ляжалі рацыяналізм, вольнадумства і гуманізм. Пачаўшыся ў Ангельшчыне, гэты рух распаўсюдзіўся на ўсю Эўропу, уключаючы Расею. Асабліва ўплывовым былі францускія асьветнікі. Прынцыпы Асьветніцтва былі пакладзеныя ў аснову амэрыканскай Дэклярацыі незалежнасьці і францускай Дэклярацыі правоў чалавека і грамадзяніна. Інтэлектуальны і філязофскі рух гэтае эпохі аказаў вялікі ўплыў на пазьнейшыя зьмяненьні ў этыцы і сацыяльным жыцьці Эўропы і Амэрыкі, барацьбу за нацыянальную незалежнасьць амэрыканскіх калёніяў эўрапейскіх краінаў, адмену рабства, фармаваньне правоў чалавека. Акрамя таго, яно пахіснула аўтарытэт арыстакратыі і ўплыў царквы на сацыяльнае, інтэлектуальнае і культурнае жыцьцё.

«Развагі аб мэтадзе» Дэкарта
Тэрмін асьветніцтва прыйшоў у беларускую мову, як і ў ангельскую (*The Enlightenment*) і нямецкую (*Zeitalter der Aufklärung*) з францускай (*siècle des lumières*) і пераважна адносіцца да філязофскага кірунку XVIII стагодзьдзя. Разам з тым, ён не зьяўляецца найменьнем пэўнай філязофскай школы, паколькі погляды філёзафаў Асьветніцтва нярэдка істотна адрозьніваліся спаміжсобку і супярэчылі адно аднаму. Пагэтаму асьветніцтва лічаць ня столькі комплексам ідэяў, колькі вызначаным кірункам філязофскае думкі. У аснове філязофіі Асьветніцтва ляжала крытыка існуючых у той час традыцыйных інстытутаў, звычаяў і маралі.

Адносна датыроўкі гэтага кірунка адзінага меркаваньня не існуе. Адныя гісторыкі адносяць пачатак гэтае эпохі да канца XVII ст., іншыя — да сярэдзіны XVIII ст. У XVII ст. асновы рацыяналізма засноўваў Дэкарт у сваёй працы «Развагі аб мэтадзе» (1637 г.). Канец эпохі Асьветніцтва нярэдка зьвязваюць са сьмерцю Вальтэра (1778 г.) ці з пачаткам Напалеонаўскіх войнаў (1800—1815 гг.). Адначасова існуе меркаваньне аб прывязцы межаў эпохі Асьветніцтва да дзвух рэвалюцыяў: «Слаўнай рэвалюцыі» ў Ангельшчыне (1688 г.) і Вялікай француская рэвалюцыі (1789 г.).

## Крыніцы
# Астравыя

|  |
| --- |
| Астравыя |
| Астра стэпавая (*Aster amellus*) — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Надцарства | Эўкарыёты (Eukaryota)
 |
| Царства | Расьліны (Plantae)
 |
| Аддзел | Кветкавыя (Angiosperms)
 |
| Кляса | Двухдольныя (Eudicots)
 |
| Атрад | Астракветныя (Asterales)
 |
| Сямейства | **Астравыя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Asteraceae* Bercht. & J.Presl |
| **Астравыя на ВіківідахАстравыя ў Вікісховішчы**ITIS **35420** ·  |

**Астравыя** (Asteraceae або Compositae) — сямейства кветкавых расьлінаў, якое зьмяшчае каля 1623 родаў і 24700 відаў.

## Апісаньне

Прадстаўнікі гэтага сямейства — травы, хмызьнякі, паўхмызьнякі, рэдка ліяны або дрэвы. Лісьце часта ў прыкаранёвай разетцы, лісьце сьцябла звычайна чарговае. Плод — сямянка.

## Арэал

Распаўсюджаныя амаль ва ўсім сьвеце.

## Крыніцы
# Капуставыя

|  |
| --- |
| Капуставыя |
| Капуста агародная (*Brassica oleracea*) — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Надцарства | Эўкарыёты (Eukaryota)
 |
| Царства | Расьліны (Plantae)
 |
| Аддзел | Кветкавыя (Angiosperms)
 |
| Кляса | Двухдольныя (Eudicots)
 |
| Атрад | Капустакветныя (Brassicales)
 |
| Сямейства | **Капустныя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Brassicaceae* Burnett |
| **Капуставыя на ВіківідахКапуставыя ў Вікісховішчы**ITIS **22669** ·  |

**Капуставыя** (*Brassicaceae*) — сямейства кветкавых расьлінаў, якое зьмяшчае каля 328 родаў і 3628 відаў.

## Апісаньне

Травы або паўхмызьнякі [хмызьнякі або, радзей, ліяны або дрэвы]. Кветкі ў суквецьці або адзіночныя.

## Арэал

Распаўсюджаныя амаль ва ўсім сьвеце асабліва ва ўмераных рэгіёнах.

## Крыніцы
# Эразм Дарвін

|  |
| --- |
| Эразм Дарвін |
| па-ангельску: *Erasmus Darwin* |
|  |
|  Дата нараджэньня  | 12 сьнежня 1731(1731-12-12)[…] |
|  Месца нараджэньня  | * Элстан[d], Ньюарк-энд-Шэрўуд[d], Нотынггэмшыр, Нотынггэмшыр, Ангельшчына, Каралеўства Вялікабрытанія
 |
|  Дата сьмерці  | 18 красавіка 1802(1802-04-18)[…] (70 гадоў) |
|  Месца сьмерці  | * прыярат Брэдсал[d], Брэдсал[d], Эрўош[d], Дэрбішыр, Дэрбішыр, Ангельшчына, Вялікабрытанія
 |
|  Месца вучобы  | * Эдынбурскі ўнівэрсытэт
* коледж сьвятога Яна[d]
 |
|  Занятак  | лекар, батанік, лекар-пісьменьнік, філёзаф, энтамоляг, паэт, фізыёляг, натураліст, пісьменьнік, абаліцыяніст |
|  Навуковая сфэра  | мэдыцына, батаніка, біялёгія і паэзія |
|  Сябра ў  | Лёнданскае каралеўскае таварыства, Месяцавае таварыства[d] і Амэрыканскае філязофскае таварыства[d] |
|  Бацька  | Robert Darwin of Elston[d] |
|  Маці  | Elizabeth Hill[d] |
|  Дзеці  | Charles Darwin[d], Robert Darwin[d], Francis Sacheverel Darwin[d], Erasmus Darwin[d], Elizabeth Darwin[d], William Alvey Darwin[d], Edward Darwin[d], Frances Anne Violetta Darwin[d], Emma Georgina Elizabeth Darwin[d], John Darwin[d], Henry Darwin[d], Harriet Darwin[d], Mary Parker[d] і Susanna Parker[d] |
|  Узнагароды  | сябра Лёнданскага каралеўскага таварыства[d] (1761) |
| **Эразм Дарвін** у Вікісховішчы |

**Эра́зм Да́рвін** (анг. *Erasmus Darwin*; 1731—1802) — ангельскі натураліст, лекар і паэт, дзед Чарлза Дарвіна.

## Крыніцы
# Жан-Батыст Лямарк

Жан-Батыст Лямарк
**Жан Батыст П’ер Антуан дэ Манэ Лямарк** (*Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, Chevalier de Lamarck*; 1 жніўня 1744 — 18 сьнежня 1829) — францускі навуковец.

Лямарк быў першым біёлагам, які паспрабаваў стварыць стройную і суцэльную тэорыю эвалюцыі жывога сьвету (Тэорыя Лямарка).

## Вонкавыя спасылкі

 **Жан-Батыст Лямарк** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў