# Чарлз Дарвін

|  |
| --- |
| Чарлз Дарвін |
| па-ангельску: *Charles Robert Darwin* |
|  |
|  Дата нараджэньня  | 12 лютага 1809(1809-02-12)[…] |
|  Месца нараджэньня  | * Шрусбэры[d], Шропшыр, Ангельшчына, Вялікабрытанія
 |
|  Дата сьмерці  | 19 красавіка 1882(1882-04-19)[…] (73 гады) |
|  Месца сьмерці  | * Даўн-гаўс[d]
 |
|  Месца пахаваньня  | * Ўэстмінстэрскае абацтва
 |
|  Месца вучобы  | * Коледж Хрыста[d]
* Медыцынская школа Эдынбургскага ўніверсітэта[d]
* школа Шрусбэры[d] (1825)
* Кембрыдзкі ўнівэрсытэт
* Эдынбурскі ўнівэрсытэт
 |
|  Занятак  | геоляг, падарожнік-дасьледнік, пісьменьнік-падарожнік, этоляг, натураліст, філёзаф, пісьменьнік, батанік, батанічны калекцыянэр, навуковы калекцыянэр, біёляг |
|  Навуковая сфэра  | Прыродазнаўства |
|  Месца працы  | * Каралеўскае геаграфічнае таварыства[d]
 |
|  Вядомы як  | *Кругасьветнае вандраваньне на караблі «Бігл»*, *Паходжаньне відаў*, Натуральны адбор
 |
|  Сябра ў  | Лёнданскае каралеўскае таварыства, Нямецкая акадэмія навук Леапальдына[d], Швэдзкая каралеўская акадэмія навук, Амэрыканскае філязофскае таварыства[d], Вугорская акадэмія навук, Сылескае таварыства патрыятычнай культуры[d], Амэрыканская акадэмія мастацтваў і навук[d], Нідэрляндзкая каралеўская акадэмія навук[d], Нацыянальная акадэмія дэі Лінчэі[d], Заалагічнае таварыства Лондана[d], Француская акадэмія навук, Расейская акадэмія навук, Пруская акадэмія навук[d], Каралеўскае геаграфічнае таварыства[d], Баварская акадэмія навук[d], Турынская акадэмія навук[d], Plinian Society[d] і Royal Entomological Society[d] |
|  Навуковая ступень  | бакаляўр мастацтваў[d] (1832), магістар мастацтваў[d] (1837) і доктар кананічнага і грамадзянскага права[d] |
|  Навуковы кіраўнік  | Джон Стывэнс Хэнслоў, Адам Сэдвік |
|  Вучні  |  Джозэф Дальтон Хукер, Томас Гэнры Хакслі  |
|  Бацька  | Robert Darwin[d] |
|  Маці  | Susannah Wedgwood[d] |
|  Дзеці  | Anne Darwin[d], Francis Darwin[d], William Erasmus Darwin[d], Henrietta Darwin[d], Джордж Говард Дарвін[d], Leonard Darwin[d], Horace Darwin[d], Charles Waring Darwin[d], Elizabeth Darwin[d] і Mary Eleanor Darwin[d] |
|  Узнагароды  | Каралеўскі мэдаль[d] (1853)     Сябра Лінееўскага таварыства[d] сябра Каралеўскага геаграфічнага таварыства[d] сябра Лёнданскага каралеўскага таварыства[d] мэдаль Бэйлі[d] (1879) Fellow of the Geological Society of London[d] прэмія Брэса[d] (1875) ганаровы доктар Лейдэнскага ўнівэрсытэту[d] (1875)  ганаровы сябра Каралеўскага таварыства Тэ Апарангі[d] (1871) мэдаль Дарвіна[d] |
|  Подпіс  |  |
| **Чарлз Дарвін** у Вікісховішчы |

**Чарлз Робэрт Да́рвін** (па-ангельску: *Charles Robert Darwin*; 12 лютага 1809, Шрусбэры, Шропшыр, Ангельшчына — 19 красавіка 1882, Даўн-гаўс, Кент) — ангельскі прыродазнаўца, стваральнік тэорыі эвалюцыі ў біялёгіі (дарвінізм). Прапанаваў і даказаў тэорыю, паводле якой усе віды ўзьніклі ў выніку эвалюцыі й паходзяць ад аднаго ці некалькіх агульных прародзічаў. Адным з асноўных паняцьцяў тэорыі быў натуральны адбор. Яшчэ пры жыцьці Дарвіна ягоная ідэя, паводле якой мае месца эвалюцыя, была прызнаная навуковай супольнасьцю і ўсім грамадзтвам. У той жа час вучэньне пра натуральны адбор заняла галоўнае месца ў тлумачэньні эвалюцыі толькі ў 1930-я, зараз жа яно стала падмуркам сучаснай тэорыі эвалюцыі. У зьмененай форме тэорыя Дарвіна па сёньняшні дзень застаецца адной з асноўных у біялёгіі, паколькі яна тлумачыць шматлікасьць біялягічных відаў.

## Біяграфія

Чарлз Робэрт Дарвін — другі сын Робэрта Ўорынга Дравіна ды Сюзанны Ўэджўуд, дачкі прамыслоўца Джазайі Ўэджўуда. Дарвін — унук ангельскага натураліста, лекара і паэта Эразма Дарвіна. Маці Дарвіна памерла, калі яму было восем гадоў. Яго выхоўвалі тры старэйшыя сястры. Ад 1818 да 1825 Дарвін вучыўся ў англіканскай школе Шрусбэры. Чарлз Дарвін выявіў цікавасьць да натуральнай гісторыі падчас вучобы ва Эдынбурскім ўнівэрсытэце (1825-1827), дзе ён вывучаў спачатку мэдыцыну, а потым тэалёгію. Перайшоў вучыцца ў Коледж Хрыста Кэмбрыдзкага ўнівэрсытэта. У 1831 годзе скончыў Кембрыдзкі ўнівэрсытэт са ступеньню бакаляўра мастацтваў. Падчас пяцігадовага падарожжа на караблі «Бігл» HMS Beagle (1831—кастрычнік 1836) Чарлз Дарвін заняўся геалягічнымі дасьледаваньнямі і правёў назіраньні, якія даказвалі актуалістычныя ідэі Чарлза Лаела. Напрацягу падарожжа ён сабраў узоры расьлін і жывёл, у тым ліку выкапневых жывёл. Апублікаваньне падарожных запісаў (па-ангельску: *The Journal of a Naturalist*) Дарвіна зрабіла яго вядомым публіцыстам. Прапанаваў тэорыю ўзьнікненьня атолаў. Ён заняўся праблемай геаграфічнага разьмеркаваньня ў дзікай прыродзе, сабраў калекцыю акамянеласьцяў, дасьледаваў зьмяненьне відаў. Першыя ідэі пра натуральны адбор узьніклі ў Дарвіна ў 1838 годзе. Паколькі раней аналягічныя ідэі лічыліся ерэтычнымі, ён давяраў іх толькі самым блізкім сябрам, у той жа час працягваў дасьледаваньні. У 1839 годзе ажаніўся, у 1842 пераехаў зь Лёндана ў Даўн (графства Кент). У 1858 годзе Дарвін атрымаў ад Альфрэда Расэла Ўоласа рукапіс артыкула, у якім апісвалася тэорыя, падобная да дарвінаўскай. Гэта прымусіла іх абодвух апублікаваць свае тэорыі разам. Дарвін не верыў у Бога, але быў з гонарам пахаваны ў Ўэстмінстэрскім абацтве.

## Паходжаньне відаў

Чарльз Дарвін апублікаваў сваю тэорыю паходжаньня відаў сумесна зь іншым ангельскім навукоўцам Альфрэдам Расэлам Ўолесам 1 ліпеня 1858 году. У 1859 г. ён апублікаваў вялікую кнігу «Паходжаньне відаў», у якой сьцьвярджаў, што біялягічныя віды паступова фармаваліся пад уплывам натуральнага адбору. Тэорыя эвалюцыі абапіраецца на прынцыпы генэтычнай зьменлівасьці, спадчыннасьці. У гэтай кнізе быў сфармуляваны прынцып клясыфікацыі, які пазьней быў названы ў гонар Дарвіна.

## Працы

* 1859 «Паходжаньне відаў шляхам натуральнага адбору» (анг. *On the Origin of Species by Means of Natural Selection*) — апісваецца працэс эвалюцыі ад агульнага продка, што стала навуковым тлумачэньнем шматлікасьці відаў у прыродзе.
* 1868 «Зьмяненьне свойскіх жывёл і культурных расьлін» (па-ангельску: *The Variation of Animals and Plants under Domestication*, у двух тамах)
* 1871 «Паходжаньне чалавека й палавы адбор» (анг. *The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex*)
* 1872 «Тлумачэньне эмоцыяў чалавека й жывёлінаў» (анг. *The Expression of Emotions in Man and Animals*)
* 1875 «Насякомаедныя расьліны» (анг. *Insectivorous Plants*)
* 1876 «Эфэкт перакрыжаванага й самаапыленьня ў расьлінным сьвеце» (анг. *The Effects of Cross and Self Fertilisation in the Vegetable Kingdom*)
* 1880 «Моц руху расьлінаў» (анг. *The Power of Movement in Plants*)
* 1881 «Фармаваньне расьліннай глебы пад уплывам дзеяньня чарвякоў» (анг. *The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms*)

## Узнагароды

* Мэдаль Коплі (1853)
* Замежны чалец-карэспандэнт Пецярбурскай Акадэміі навук (1867)

## Памяць

У гонар Дравіна названая гумарыстычная прэмія. У Валагодзкай і Яраслаўскай абласьцях Расеі ў ганар Дарвіна названы запаведнік.

## Крыніцы

## Літаратура

* Дарвін Чарлз Робэрт // БЭ. — Мн.: 1998 Т. 6. — С. 53.

## Вонкавыя спасылкі

* Дарвін Чарлз Роберт // Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Менск: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7.
* Desmond, Adrian J. (23 верасьня 2023) Charles Darwin. Encyclopedia Britannica. Праверана  29 верасьня 2023 г.