Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Віківіды

|  |
| --- |
| Віківіды Wikispecies |
|  |
|  |
|  Тып  | зьмястоўны праект Вікімэдыі[d], Wikimedia multilingual project[d], вікі зь пераключэньнем альфабэтаў[d], мабільная праграма і набор зьвестак[d] |
|  Даступныя мовы  | некалькі моваў[d] |
|  Уладальнік  | Фундацыя «Вікімэдыя» |
|  Аўтар  | Benedikt (прапанаваў праект у 2004); Джымі Ўэйлз; грамада Вікімэдыі |
|  Пачатак працы  | жнівень 2004 |
|  Камэрцыйны?  |  не
  |
|  Рэгістрацыя  |  апцыянальна
  |
|  Рэйтынг Alexa  | 250 |
|  Ліцэнзія  | 🅭🅯🄎 3.0[d] |
| species.wikimedia.org |

**Віківіды** (па-ангельску: *Wikispecies*) — адзін з праектаў фундацыі «Вікімэдыя», даведнік па таксаноміі біялягічных відаў, заснаваны на вікі-рухавіку.

## Глядзіце таксама

* Энцыкляпэдыя жыцьця

## Вонкавыя спасылкі

* Віківіды
# Вікізьвесткі

|  |
| --- |
| Вікізьвесткі |
|  |
|  |
|  Слоган  | the free knowledge base that anyone can edit, la base de conocimiento libre que todo el mundo puede editar і מאגר הידע החינמי שכל אחד יכול לערוך |
|  Тып  | зьмястоўны праект Вікімэдыі[d], граф ведаў[d], база ведаў[d] і он-лайнавая база зьвестак[d] |
|  Даступныя мовы  | некалькі моваў[d] |
|  Уладальнік  | ФВМ |
|  Аўтар  | рэдактары Вікізьвестак[d] і Вікімэдыя Нямеччына[d] |
|  Пачатак працы  | 29 кастрычніка 2012 |
|  Рэйтынг Alexa  | 7136 |
|  Ліцэнзія  | CC0[d], 🅭🅯🄎 3.0[d] і 🅭🅯🄎 4.0[d] |
| wikidata.org |

**Вікізьвесткі** (па-ангельску: *Wikidata*) — сумесна рэдагаваная база ведаў, створаная Фундацыяй Вікімэдыя. Яна выкарыстоўваецца для забесьпячэньня цэнтралізаванага захоўваньня зьвестак, якія могуць утрымлівацца ў артыкулах Вікіпэдыі — напрыклад, інтэрвікі-спасылак або статыстычнай інфармацыі: даты нараджэньня, колькасьць насельніцтва і да г.д.

## Гісторыя

Рэалізацыя праекту афіцыйна разьбіта на тры этапы:

* першая фаза — падтрымка цэнтралізаванага захоўваньня інтэрвікі-спасылак.
* другая фаза — элемэнты базы ведаў у выглядзе падтрымкі адвольных сьцьвярджэньняў аб аб’екце артыкулу.
* трэцяя фаза — падтрымка адвольных пошукавых запытаў з магчымасьцю выкарыстоўваць іх вынікі для аўтаматычнага абнаўленьня розных сьпісаў у артыкулах Вікіпэдыі.

## Крыніцы

## Глядзіце таксама

* DBpedia

## Вонкавыя спасылкі

 **Вікізьвесткі** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* **www.wikidata.org** — афіцыйны сайт «Вікізьвесткі».
* Вікізьвесткі у X
# Бінамінальная намэнклятура

**Бінаміна́льная,** або **біна́рная,** або **бінаміяльная намэнклятура** — прыняты ў біялягічнай сыстэматыцы спосаб пазначэньня відаў пры дапамозе двухслоўнай назвы (**бінамэна**), якая складаецца са спалучэньня дзьвюх назваў або імёнаў: імя роду і імя віду (паводле тэрміналёгіі, прынятай у заалягічнай намэнклятуры) ці імя роду і краявіднага эпітэту (паводле батанічнай тэрміналёгіі).

Імя роду *заўсёды* пішацца зь вялікай літары, імя віду (краявідны эпітэт) — *заўсёды* з маленькай (нават калі ўтвараецца ад імя ўласнага). У тэксьце бінамэн, як правіла, пішацца *курсівам*. Імя віду (краявідны эпітэт) ня варта прыводзіць асобна ад імя роду, паколькі без імя роду яно пазбаўленае сэнсу. У некаторых выпадках дапускаецца скарачэньне імя роду да адной літары або стандартнага скарачэньня.

Па традыцыі, якая ўсталявалася ў айчыннай біялёгіі, у заалягічнай літаратуры атрымала распаўсюджваньне словазлучэньне *біномная намэнклятура* (ад па-ангельску: *binomial*), а ў батанічнай — *бінарная*, ці *бінамінальная намэнклятура* (ад па-лацінску: *binominalis*).

## Вонкавыя спасылкі

* International Code of the Zoological Nomenclature (Чацьвертае выданьне, 2000) (анг.)
* International Code of the Botanical Nomenclature (Vienna, 2005) (анг.)
Miller J, Funk V, Wagner W, Barrie F, Hoch P, Herendeen P (2011). Outcomes of the 2011 Botanical Nomenclature Section at the XVIII International Botanical Congress. PhytoKeys 5: 1-3. doi: 10.3897/phytokeys.5.1850 (анг.)
* Curiosities of Biological Nomenclature (анг.)
# Корсыка

|  |
| --- |
| Корсыка |
| Collectivité Territoriale de Corse, Corsica |
| Герб  |
Сьцяг  |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Краіна  | Францыя |
|  Статус  | Тэрытарыяльная супольнасьць (рэгіён з асаблівым статусам) |
|  Уваходзіць у  | Паўднёвая зона абароны Францыі[d] |
|  Адміністрацыйны цэнтар  |  Аячча
 |
|  Улучае  |  Паўднёвая Корсыка Верхняя Корсыка
 |
|  Дата ўтварэньня  | 11 студзеня 1970 |
|  Прэзыдэнт рады  | Поль Джакабі |
|  Афіцыйныя мовы  | француская мова |
|  Насельніцтва (2014)  | 316 257 чалавек |
|  Шчыльнасьць  |  36,44 чал./км²
 |
|  Плошча  |  8680 км²
 |
|  Месцазнаходжаньне Корсыкі  |
|  |
|  Мэдыя-зьвесткі  |
|  Код ISO 3166-2  | FR-20R |
|  Афіцыйны сайт |
|    Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы  |

**Ко́рсыка** (па-француску: *Corse*) — востраў у Міжземным моры і адзін з рэгіёнаў (тэрытарыяльная супольнасьць) Францыі. Востраў ляжыць на ўсходзе ад Італіі, прыблізна на вышыні Абруцца, на поўначы ад італьянскага вострава Сардынія і ў паўднёва-заходнім кірунку ад Францыі. Пасьля Сыцыліі, Сардыніі і Кіпру Корсыка зьяўляецца чацьвертым паводле велічыні востравам у Міжземным моры.

Тэрытарыяльная супольнасьць Корсыка (рэгіён з асаблівым статусам) складаецца з двух дэпартамэнтаў: Верхняя Корсыка і Паўднёвая Корсыка.

Асобы статус рэгіёну вызначае наяўнасьць рэгіянальнага парлямэнту (61 дэпутат) з правам назіраньня за законатворчасьцю Нацыянальных збораў Францыі. Сталіца рэгіёну — Аячча.

Заліў Порта
## Геаграфія і насельніцтва

Рэльеф Корсыкі
Плошча рэгіёну — 8 680 км². Рэльеф гарысты.

Насельніцтва — 316 257 чалавек (2014), зь якіх каля 30 тыс. эмігрантаў (пераважна з краінаў Магрыбу). Мовы: француская (дзяржаўная), карэннае насельніцтва размаўляе карсыканскаю моваю, якая лічыцца дыялектам тасканскай мовы.

## Гісторыя

З 850 па 1034 гг. Корсыка знаходзілася пад уладаю маўраў. Пасьля востраў перайшоў пад кантроль Генуэскай рэспублікі. У 1768 годзе Генуя перадала востраў Францыі за даўгі. На Корсыцы нарадзіўся Напалеон Банапарт, а таксама сям’я вайсковых і дзяржаўных дзеячаў Абатучы.

## Прамысловасьць

Асноўнаю прадукцыяй Корсыкі зьяўляецца віно і аліўкавы алей.

## Вонкавыя спасылкі

 **Корсыка** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* PhotoGlobe — Corsica
* CNN CNN coverage of rejection of autonomy proposals in 2003
* Турыстычныя мапы Корсыкі
* Фатаграфіі Корсыкі
* Унівэрсытэт Корсыкі
# Архіпэляг Хуана Фэрнандэса

Востраў Рабінзона Круза
**Архіпэляг Хуана Фэрнандэса** альбо **Астравы Хуана Фэрнандэса** (па-гішпанску: *Archipiélago Juan Fernández*) — група астравоў (архіпэляг) у паўднёвай частцы Ціхага акіяну, адміністрацыйна падпарадкаваныя Чылі. У склад архіпэляга ўваходзяць тры вострава:

* Востраў Рабінзона Круза (*Isla Robinson Crusoe*, *Isla Más a Tierra*) (47,1 км²), адзіны населены востраў архіпэляга Хуана Фэрнандэса, які мае ўсяго адно пасяленьне Сан Хуан дэ Баўтыста (*San Juan de Bautista*) з насельніцтвам у 600 чалавек.
* Востраў Аляксандра Сэлкірка (*Isla Alejandro Selkirk*, *Isla Más Afuera*) (44,6 км²), 160 кілямэтраў на ўсход ад Вострава Рабінзона Круза.
* Востраў Санта Клара (*Isla Santa Clara*), (2 км²), некалькі кілямэтраў у паўднёва-ўсходнім напрамку ад Вострава Рабінзона Круза.

## Вонкавыя спасылкі

 **Архіпэляг Хуана Фэрнандэса** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Востраў Ушэсьця

|  |
| --- |
| **Востраў Ушэсьця** Ascension Island |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
|  |
| **Афіцыйная мова** | ангельская |
| **Сталіца** | Джоржтаўн |
| **Найбуйнейшы горад** | Джоржтаўн |
| **Форма кіраваньня** Адміністратар | Замежная тэрыторыя Джастын Алан |
| **Плошча**  • агульная  • адсотак вады | 219 месца ў сьвеце 88 км² 0 |
| **Насельніцтва**  • агульнае (2016)  • шчыльнасьць |  806 10/км² |
| **Валюта** | Фунт Сьвятой Гэлены |
| **Дамэн верхняга ўзроўню** | .ac |
| **Тэлефонны код** | +247 |

**Востраў Ўшэсьця** (па-ангельску: *Ascension Island*) — частка замежнай тэрыторыі Вялікабрытаніі — Астравы Сьвятой Гэлены, Ушэсьця і Трыстан-да-Куньня. Разьмешчаны востраў Ушэсьця ў паўднёвай частцы Атлянтычнага акіяну, прыкладна на паўдарогі паміж Афрыкай і Паўднёвай Амэрыкай і прыкладна за 700 міляў на паўночны захад ад вострава Сьвятая Гэлена.

## Гісторыя

Упершыню была адкрытая ў 1501 годзе партугальскім адміралам Жуанам да Нова на шляху ў Індыю. Востраў заставаўся без імя да 1503 году, калі іншы партугалец, Альфонса дэ Альбукерке, у дзень Ушэсьця натыкнуўся на гэты востраў. З прычыны беднасьці прыроды востраў заставаўся незаселеным да ссылкі Напалеона ў 1815 годзе, калі на ёй Вялікабрытанія разьмясьціла гарнізон колькасьцю 150 чалавек для прадухіленьня магчымых уцёкаў Напалеона. Акрамя таго, Вялікабрытанія не жадала, каб Францыя выкарыстала востраў у сваіх мэтах. Пасьля сьмерці Напалеона ў 1821 годзе мала што зьмянілася на востраве да канца XIX стагодзьдзя, пакуль не было вынайдзена радыё.

## Палітыка

У 1922 годзе востраў перайшоў пад юрысдыкцыю Вострава Сьвятой Гэлены. У сапраўднасьці да 1964 году востраў Ушэсьця знаходзіўся пад кіраваньнем мэнэджара кампаніі «Кейбл Энд Вайрэлес».

## Геаграфія

Маленькі востраў вульканічнага паходжаньня. На востраве пражывае вялікая колькасьць марскіх чарапах і марскіх ластавак.

## Эканоміка

У пачатку XX стагодзьдзя кампанія «Кейбл Энд Вайрэлес» пабудавала на востраве радыёрэлейную станцыю. Дадзеная станцыя забяспечвала каналы сувязі паміж Афрыкай, Паўднёвай Амэрыкай і Вялікабрытаніяй.

У 1942 годзе ЗША пабудавалі на востраве базу ВПС, а затым у 1957 годзе станцыю радыёэлектроннага сачэньня, а НАСА ў 1965 годзе — пускавую пляцоўку для праекту Апалён, у 1966 годзе — стартавую пляцоўку для вынасу на арбіту штучных спадарожнікаў Зямлі. У часе фолклэндзкага канфлікту востраў атрымаў дадатковы штуршок да разьвіцьця.

## Дэмаграфія

Колькасьць насельніцтва — каля 1100 чалавек.
# Лісьце

Лісьць
Восеньскае лісьце
**Лісьць** (*збор.* **лісьце**) — у батаніцы вонкавы орган расьліны, асноўнай функцыяй якога зьяўляецца фотасынтэз. Для гэтай мэты цісьць, як правіла, мае пласьціністую структуру, каб даць клеткам, якія зьмяшчаюць спэцыялізаваны пігмэнт хлярафіл у хлярапластах, атрымаць доступ да сонечнага сьвятлосьвятла. Лісьць таксама зьяўляецца органам дыханьня, выпарэньня і гутацыі (вылучэньні кропель вады) расьліны. Лісьце можа затрымліваць у сабе ваду і пажыўныя рэчывы, а ў некаторых расьлін выконваюць і іншыя функцыі.

## Анатомія лісьця

Будова ліставай пласьцінкі. Паказаны палісадная (зьверху, шчыльна спакаваныя клеткі) і губчатая (зьнізу, рыхла разьмешчаныя клеткі) часьці мэзафіла, разьмешчаныя паміж верхнім і ніжнім эпідэрмальнымі пластамі
Як правіла, лісьць складаецца з наступных тканак:

* **Эпідэрміс** — пласт клетак, якія абараняе ад шкоднага ўздзеяньня асяродзьдзя і залішняга выпарэньня вады. Часта па-над эпідэрмісам лісьць пакрыты ахоўным пластом воскападобнага паходжаньня (кутыкулай).
* **Мэзафіл**, ці **парэнхіма** — унутраная хлярафіланосная тканка, якая выконвае асноўную функцыю — фотасынтэз.
* **Сетка жылак**, утвораных праводзячымі пучкамі, якія складаюцца з сасудаў і сітападобных трубак, для перамяшчэньня вады, раствораных соляў, цукроў і мэханічных элемэнтаў.
* **Вусьцейкі** — спэцыяльны комплексы клетак, разьмешчаныя, галоўным чынам, на ніжняй паверхні лісьця; праз іх паходзіць выпарэньне вады і газаабмэн.
# Сьпірт

Прасторавая пабудова мэтанолю — прасьцейшага сьпірту
**Сьпі́рт** — арганічнае хімічнае спалучэньне, утворанае з вуглевадароднага радыкалу ды адной ці некалькіх гідраксыльных групаў (*-OH*). У залежнасьці ад колькасьці гідраксыльных групаў вылучаюцца *аднаатомныя* (*алькаголі*), *двухатомныя* (*гліколі*), *трохатомныя* і *шмататомныя* сьпірты. Сьпірты, якія ўтрымліваюць бэнзольнае ядро, называюцца *араматычнымі* (напрыклад, фэноль). Ніжэйшыя сьпірты — вадкасьці, вышэйшыя — цьвёрдыя рэчывы. Сьпірты зьяўляюцца слабымі кісьлямі, могуць утвараць солі (алькагаляты). Вытворнымі ад сьпіртоў зьяўляюцца этэры, тлушчы.

У агульным ужытку часьцей за ўсё пад словам «сьпірт» разумеецца этаноль (*CH3–CH2–OH*), які атрымліваецца пры браджэньні цукру ды зьяўляецца асноваю алькагольных напояў, таксама шырока ўжываецца ў тэхніцы ды мэдыцыне. У хімічнай прамысловасьці выкарыстоўваюцца мэтаноль, гліцэрын, фэноль, этыленгліколь ды іншыя сьпірты. Некаторыя шмататомныя сьпірты ўваходзяць у склад замяняльнікаў цукру.

Сьпірты зьяўляюцца вялікай і разнастайнай клясай злучэньняў, то бок яны шырока распаўсюджаныя ў прыродзе і часта выконваюць важныя функцыі ў жывых арганізмах. Сьпірты зьяўляюцца важнымі злучэньнямі з пункту гледжаньня арганічнага сынтэзу, і ня толькі цікавыя як мэтавыя прадукты, але і як прамежкавыя рэчывы, якія валодаюць унікальнымі хімічнымі уласьцівасьцямі. Акрамя гэтага, сьпірты зьяўляюцца важнымі прамысловымі прадуктамі і маюць шырокае выкарыстаньне як у прамысловасьці, гэтак і ў паўсядзённым спажываньні.

## Вонкавыя спасылкі

* Этаноль на The Periodic Table of Videos (анг.).
* Алькаголь. Encyclopædia Britannica (анг.).
* Што такое алькаголь?. Duke University (анг.).
* Алькаголь у хіміі: тыпы, выкарыстаньне і формула. Study.com (анг.).
* Алькаголі. LibreTexts (анг.).
# Энцыкляпэдыя жыцьця

|  |
| --- |
| Encyclopedia of Life Энцыкляпэдыя жыцьця |
|  |
|  |
|  Тып  | мэдыя-сховішча |
|  Даступныя мовы  | ангельская, арабская мова, бразыльская партугальская мова[d], галісійская мова, гішпанская мова, італьянская мова, вэньянь[d], спрошчаная кітайская[d], карэйская мова, македонская мова, малайская мова, нямецкая, букмал, нідэрляндзкая, аксытанская мова, сэрбская, тагальская мова[d], украінская мова, француская мова і швэдзкая мова |
|  Аўтар  | Фундацыя Макартур, Фундацыя Слоўн |
|  Пачатак працы  | 2008 |
|  Камэрцыйны?  |  не
  |
|  Рэгістрацыя  |  апцыянальна
  |
|  Рэйтынг Alexa  | 45 210 |
| www.eol.org |

«**Энцыкляпэдыя жыцьця**» (па-ангельску: *The Encyclopedia of Life*, *EOL*) — он-лайн-энцыкляпэдыя, якая будзе ўтрымоўваць інфармацыю аб усіх вядомых навуцы біялягічных відах і ствараная сумесна рознымі экспэртамі. Заяўляецца, што ў «Энцыкляпэдыі жыцьця» будуць асобныя артыкулы для кожнага вядомага віду (якіх налічаецца каля 2 млн), дзе будуць відэаматэрыялы, гук, выявы, графіка і тэкставыя зьвесткі.

У рамках праекту ў адзіную базу зьвестак спачатку будуць сабраныя зьвесткі аб жывёлах, расьлінах і грыбах. Затым у каталёг дададуць зьвесткі аб мікраарганізмах, а пазьней — і аб выкапнях біялягічных відах. Любы карыстальнік інтэрнэту, які наведае рэсурс, атрымае доступ да тэкстаў, фатаздымкаў, мапаў, аўдыёзапісаў, відэаролікаў і іншай мультымэдыйнай інфармацыі. Папаўняць каталёг плянуецца па меры ідэнтыфікацыі новых відаў. «Энцыкляпэдыя жыцьця» будзе заснаваная на wiki-тэхналёгіі, што дазволіць інтэрнэтчыкам са ўсяго сьвету рэдагаваць, перарабляць або ўносіць праўкі ў кожны артыкул.

Адной з прыярытэтных задач праекту зьяўляецца зрабіць рэсурс даступным усім людзям незалежна ад моўных і культурных адрозьненьняў, для чаго плянуецца пераклад энцыкляпэдыі на розныя мовы ў супрацоўніцтве з прыватнымі асобамі і арганізацыямі па ўсім сьвеце.

Праект разьлічаны на дзесяць гадоў і ацэньваецца ў 110,5 мільёну даляраў ЗША. Першыя гранты вылучылі дзьве амэрыканскія арганізацыі: 10 мільёнаў даляраў ЗША падала Фундацыя Макартур, а 2,5 мільёну даляраў ЗША выдала Фундацыя Альфрэда Слоўна.

Стварэньнем «Энцыкляпэдыі жыцьця» будзе займацца каманда адмыслоўцаў з 25—30 чалавек. Праектам кіруюць Філдаўскі музэй натуральнай гісторыі ў Чыкага, Гарвардзкі ўнівэрсытэт, Вудсхаўлская лябараторыя біялёгіі мора, Батанічны сад Місуры, Сьмітсанаўскі інстытут і Бібліятэка біялягічных відаў — група, у якую ўваходзяць Лёнданскі нацыянальны музэй натуральнай гісторыі, Нью-ёрскі батанічны сад і Каралеўскі батанічны сад у Кью. Кіраўнікі праекту спадзяюцца, што ў наступным здолеюць прыцягнуць для працы над энцыкляпэдыяй тысячы кваліфікаваных адмыслоўцаў.

27 лютага 2008 году энцыкляпэдыя прадставіла першыя 30 тыс. артыкулаў. З-за наплыву наведвальнікаў у першыя гадзіны працы сэрвэр EOL выйшаў з ладу, дапамога праекту аказалі праграмісты праекту «Вікіпэдыя».

## Глядзіце таксама

* Віківіды

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Encyclopedia of Life
# Нацыянальны цэнтар біятэхналягічнай інфармацыі ЗША

Лягатып Нацыянальнага цэнтра біятэхналягічнай інфармацыі (NCBI)
**Нацыянальны цэнтар біятэхналягічнай інфармацыі ЗША** (па-ангельску: *National Center for Biotechnological Information*, NCBI).

Заснаваны ў 1988 годзе ў Бетэсда (штат Мэрылэнд, ЗША) як цэнтральны інстытут апрацоўкі і захоўваньня зьвестак малекулярнай біялёгіі. Зьяўляецца часткай Нацыянальнай мэдычнай бібліятэкі ЗША (анг. *United States National Library of Medicine* NLM), падразьдзелу Нацыянальнага інстытуту здароўя (анг. *National Institutes of Health*, NIH).

NCBI падае інфармацыю пра базы зьвестак бялковых дамэнаў, ДНК (GenBank) і РНК, базы зьвестак артыкулаў навуковай літаратуры (PubMed) і таксанамічнай інфармацыі (TaxBrowser), забясьпечвае пошук зьвестак пра пэўны біялягічны від (Taxonomy). Таксама ўтрымоўвае розныя стандартныя праграмы біяінфарматыкі (BLAST). Базы зьвестак даступныя праз пошукавую сыстэму Entrez.

## Задачы NCBI

* Стварэньне аўтаматызаваных сыстэмаў для захоўваньня і аналізу зьвестак па малекулярнай біялёгіі, біямэдыцыне і генэтыцы.
* Кампутарная апрацоўка зьвестак, атрыманых у дасьледаваньнях структуры і значэньня біялягічна актыўных малекулаў і рэчываў.
* Садзейнічаньне шырокаму выкарыстаньню базаў зьвестак і апраграмаваньня для дасьледчыкаў у галіне біятэхналёгій і мэдычнага пэрсанала.
* Каардынаваньне намаганьняў па назапашваньні біятэхналягічнай інфармацыі па ўсім сьвеце.

Штогод пад эгідай NCBI праводзяцца сэмінары і навуковыя канфэрэнцыі, прысьвечаныя праблемам малекулярнае біялёгіі, генэтыкі, біямэдыцыны. NCBI займаецца адукацыйнай дзейнасьцю, у тым ліку ў рэжыме on-line.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт арганізацыі
* Открытый проект по коррекции данных NCBI  (рас.)
# Эвалюцыя

Філягенэтычнае дрэва, якое паказвае агульнае паходжаньне арганізмаў усіх трох дамэнаў.
**Эвалю́цыя** — тэрмін, які пазначае сукупнасьць усіх зьменаў у папуляцыі арганізмаў цягам пакаленьняў. Калі гэтыя зьмены выяўляюцца карыснымі, нашчадак мецьме большыя шанцы вытрываць ды працягнуць свой род, робячы зьмены больш пашыранымі ў наступнай генэрацыі. Такім чынам з часам адбываецца зьбіраньне карысных зьменаў, якія прыводзяць да агульных зьменаў у папуляцыі.

Эвалюцыя адбываецца дзякуючы зьменам у генах, «праграмы», за якой фармуецца арганізм. Пры размнажэньні невялікія выпадковыя зьмены ў генах робяць жывы арганізм адменным ад сваіх бацькоў. Зрэдку яны дапамагаюць яму выжыць. Тады карысныя гены могуць быць перададзеныя нашчадкам ужо гэтай істоты. Навуковая тэорыя эвалюцыі тлумачыць, як гэта адбываецца, ды сочыць за роднасьцю ды паходжаньнем відаў, што існуюць цяпер.

Існуе некалькі эвалюцыйных тэорыяў, якія тлумачаць мэханізмы, якія ляжаць у аснове эвалюцыйных працэсаў. У дадзены момант агульнапрынятай зьяўляецца сынтэтычная тэорыя эвалюцыі (СТЭ), якая зьяўляецца сынтэзам клясычнага дарвінізму й папуляцыйнай генэтыкі. СТЭ дазваляе растлумачыць сувязь матэрыялу эвалюцыі (генэтычныя мутацыі) і мэханізму эвалюцыі (натуральны адбор). У рамках СТЭ эвалюцыя вызначаецца як працэс зьмены частасьці алеляў генаў у папуляцыях арганізмаў на працягу часу, які перавышае працягласьць жыцьця аднаго пакаленьня.

Нягледзячы на неадназначнае ўспрыманьне тэорыі ў грамадзтве, эвалюцыя як натуральны працэс зьяўляецца цьвёрда ўсталяваным навуковым фактам, мае велізарную колькасьць доказаў і не выклікае сумнёваў у навуковай супольнасьці. У той жа час асобныя аспэкты тэорыяў, якія тлумачаць мэханізмы эвалюцыі, зьяўляюцца прадметам навуковых дыскусаў. Адкрыцьці ў эвалюцыйнай біялёгіі вырабілі велізарны ўплыў ня толькі на традыцыйныя вобласьці біялёгіі, але й на іншыя акадэмічныя дысцыпліны, напрыклад, антрапалёгію, псыхалёгію. Уяўленьні пра эвалюцыю сталі асновай сучасных канцэпцыяў сельскай гаспадаркі, аховы навакольнага асяродзьдзя, шырока выкарыстоўваюцца ў мэдыцыне, біятэхналёгіі й многіх іншых сацыяльна значных галінах чалавечай дзейнасьці.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Эвалюцыя BBC.  (анг.)
* Праблемы эвалюцыі.  (рас.)
* Як працуе эвалюцыя. Howstuffworks.com.  (анг.)
# Мутацыя

Галоўны мутаген тытунёвага дыму — бэнзьпірэн — злучаны з адным з нуклеатыдаў малекулы ДНК.
**Мута́цыя** (па-лацінску: *mutatio* — зьмена) — ўстойлівая (гэта значыць такая, якая можа быць успадкавана нашчадкамі дадзенай вузы або арганізма) зьмена генатыпу, тое, што адбываецца пад уплывам зьнешняга або ўнутранага асяродзьдзя. Працэс ўзьнікненьня мутацый атрымаў назву мутагенэза.
# Біягеаграфія

Мапа сьвету з заагеаграфічнымі рэгіёнамі
**Біягеаграфія** — навука на стыку біялёгіі і геаграфіі; вывучае заканамернасьці пашырэньня і разьмеркаваньня жывёл, расьлін і мікраарганізмаў, іх згуртаваньняў (біяцэнозаў) па зямным шары, пра характар фаўны і флёры пэўных геаграфічных адзінак і прычыны іх зьмяненьня.

Асноўныя разьдзелы біягеаграфіі:

* зоагеаграфія (геаграфія жывёл);
* фітагеаграфія (геаграфія расьлінаў);
* геаграфія мікраарганізмаў;
* геаграфія біяцэнозаў.

## Літаратура

* Второв П. П., Дроздов Н. Н. Биогеография. М.: Владос. 2001. 304 с.
* Уровни охраны живой природы. М.: Наука. 1985.
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі: у 5 т. Т. 1: Ааліты ― Гасцінец / Рэдкал.: І. П. Шамякін (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1983. — 574 с.: іл. С. 295

## Вонкавыя спасылкі

* Біягеаграфія ў Вялікай савецкай энцыклапедыі(недаступная спасылка)  (рас.)
# Палеанталёгія

**Палеанталёгія** (па-старажытнагрэцку: Παλαιοντολογία) — навука аб выкапнёвых парэштках расьлінаў і жывёлаў, якая спрабуе рэканструяваць па знойдзеных парэштках іх зьнешні выгляд, біялягічныя асаблівасьці, спосабы харчаваньня, размнажэньня і г. д., а таксама аднавіць на аснове гэтых зьвестак ход біялягічнай эвалюцыі. Палеантолягі дасьледуюць не толькі ўласна парэшткі жывёлаў і расьлінаў, але і іх скамянелыя сляды, адкінутыя абалонкі, тафацэнозы і іншыя сьведчаньні іх існаваньня. У палеанталёгіі таксама выкарыстоўваюцца мэтады палеаэкалёгіі і палеакліматалёгіі з мэтай прайграваньня асяродзьдзя жыцьцядзейнасьці арганізмаў, супастаўленьня сучаснага асяродзьдзя пражываньня арганізмаў, здагадкі месцапражываньняў вымерлых і г. д.
# Старажытнагрэцкая мова

|  |
| --- |
| Старажытнагрэцкая мова |
| Ἑλληνική |
| Пачатак Гамэравай «Адысэі»  |
|  |
|  Рэгіён  | усход Міжземнага мора |
|  Клясыфікацыя  |  індаэўрапейская, элінская
 |
|  Афіцыйны статус  |
|  Статус:  | 9 выключна другая мова[d] |
|  Пісьмо  | грэцкі альфабэт і Лінейнае пісьмо Б[d] |
|  Коды мовы  |
|  ISO 639-2(Б)  |  grc
  |
|  ISO 639-2(Т)  |  grc
 |
|  ISO 639-3  | grc |

**Старажытнагрэ́цкая мо́ва** — назва грэцкай мовы ў тым выглядзе, у якім яна існавала ў архаічным (каля IX—VI стагодзьдзе да н. э.), клясычным (каля V—IV стагодзьдзе да н. э.) і эліністычным (каля III стагодзьдзя да н. э. — VI стагодзьдзе н. э.) пэрыядах антычнай Грэцыі і антычнасьці ў цэлым. Папярэднічала ёй у 2 тысячагодзьдзі да н. э. мікенская мова. Яе эліністычная фаза, вядомая як кайнэ ці біблійная грэцкая мова, на апошнім этапе плаўна перацякае ў сярэднявечную грэцкую мову.

Старажытнагрэцкай мовай пісаў Гамэр і клясычныя атэнскія гісторыкі, драматургі ды філёзафы. Лацінізаваныя формы старажытнагрэцкіх словаў шырока ўжываюцца ў навуковых назвах відаў і ў навуковай тэрміналёгіі.

## Глядзіце таксама

* Грэцкі альфабэт

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі