Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Казяльцовыя

|  |
| --- |
| Казяльцовыя |
| *Ranunculus acris* — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Надцарства | Эўкарыёты (Eukaryota)
 |
| Царства | Расьліны (Plantae)
 |
| Аддзел | Кветкавыя (Angiosperms)
 |
| Кляса | Двухдольныя (Eudicots)
 |
| Атрад | Казяльцовакветныя (Ranunculales)
 |
| Сямейства | **Казяльцовыя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Ranunculaceae* Juss. |
| **Казяльцовыя на ВіківідахКазяльцовыя ў Вікісховішчы**ITIS **18410** ·  |

**Казяльцовыя** (Ranunculaceae) — сямейства кветкавых расьлінаў, якое зьмяшчае каля 43 роды і 2346 відаў.

## Апісаньне

Прадстаўнікі гэтага сямейства — аднагадовыя або шматгадовыя травы, часта карэнішчавыя, хмызьнякі або ліяны. Лісьце звычайна прыкаранёвае і сьцяблёвае, чарговае або часам супратыўнае, рэдка ў кольцах, простае або складанае, суцэльнае або падзеленае, прылісткі прысутныя або адсутнічаюць. Кветкі ў суквецьці або адзіночныя; чашалісьцікаў 3–6(20); пялёсткаў 0–26; тычачак 5–шмат. Плод — сямянка, лісьцянка, радзей каробачка, ягада. Насеньне ад 1 да шмат.

## Арэал

Распаўсюджваньне: ва ўсім сьвеце, у асноўным ва ўмераных зонах.

## Крыніцы
# Расіца

|  |
| --- |
| Расіца |
| Расянка круглалістая  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Расьліны
 |
| Аддзел | Кветкавыя расьліны
 |
| Кляса | Двухдольныя
 |
| Атрад | Гвазьдзікакветныя
 |
| Сямейства | Расіцавыя
 |
| Род | **Расіца** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Drosera* |
| **Расіца на ВіківідахРасіца ў Вікісховішчы**ITIS **22009** ·  |

**Расіца**, **расянка** (*Drosera*) — род кветкавых расьлінаў сямейства расіцавых.

Каля 100 відаў. Пашыраны ў трапічных і ўмераных паясах, пераважна ў Аўстраліі і Новай Зэляндыі. У Беларусі 4 віды, трапляюцца на балотах, асабліва сфагнавых.
# Біяпаліва

Аўтобус на соевым дызэльным паліве
**Біяпаліва** — розныя віды паліва, якія атрымоўваюць з біямасы. Уключаюць цьвёрдыя, вадкія віды і біягазы.

## Цьвёрдае біяпаліва

Паліўныя пялеты — цьвёрдае паліва зь біямасы (адкідаў дрэваапрацоўчых і сельскагаспадарчых вытворчасьцяў).

## Вадкае біяпаліва

Біяэтанол — сьпірт, які атрымоўваецца мэтадам браджэньня цукровых складнікаў расьлінавых матэрыялаў і вырабляецца збольшага з цукру і крухмалу. З разьвіцьцём тэхналёгіі ў якасьці сыравіны для вытворчасьці біяэтанолу стала магчымым выкарыстоўваць таксама цэлюлозную біямасу — дрэвы і травы. Этанол можа служыць палівам для рухавікоў у чыстай форме, але звычайна ўжываецца як прысадка для павелічэньня актанавага ліку і павышэньня КПД. Біяэтанол шырока выкарыстоўваецца ў ЗША і Бразыліі.

Біядызэль атрымоўваюць пераэстэрыфікацыяй з алеяў, жывёльных тлушчоў або выкарыстаных маслаў. Таксама можа выкарыстоўвацца ў чыстай форме, але звычайна выкарыстоўваецца як прысадка да дызэльнага паліва для зьмяншэньня ўзроўню часьцінак, вокісу вугляроду і вуглевадародаў. Найболей распаўсюджаны ў Эўропе.

## Газавае біяпаліва

Біягаз на 55–75% складаецца з мэтану і на 25–45% з CO2.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
# Прастора

**Прасто́ра** — адно з фундамэнтальных паняцьцяў філязофіі, а таксама матэматыкі і фізыкі. Прастора — гэта тое, дзе знаходзяцца ўсе аб’екты матэрыяльнага сьвету. Прастора і матэрыя цесна зьвязаныя: па-за прастораю матэрыя існаваць ня можа, і наадварот, усё, што знаходзіцца ў прасторы, ёсьць матэрыя. Такім чынам, прастору можна ўявіць сабе як унівэрсальнае месьціва, уяўную «скрыню», што зьмяшчае ў сабе ўсю матэрыю, увесь Сусьвет.

Клясычная фізыка надзяляе прастору наступнымі характарыстыкамі:

* трохмернасьць — прастора мае тры вымярэньні; палажэньне аб’екта ў кожным зь іх можна вызначыць адным лікам (каардынатаю)
* непарыўнасьць — між любымі двума пунктамі прасторы існуе бясконцае мноства іншых пунктаў. Інакш кажучы, у прасторы не існуе якой-небудзь фіксаванае мінімальнае адлегласьці між пунктамі. З гэтага вынікае, што каардынаты пунктаў прасторы зьяўляюцца сапраўднымі лікамі
* аднароднасьць — усе пункты прасторы аднолькавыя, прастора ня мае цэнтру (ці цэнтраў). З гэтага вынікае, што палажэньне аб’екта ў прасторы можна вымерыць толькі адносна іншага аб’екта
* ізатропнасьць — усе кірункі прасторы аднолькавыя, прастора ня мае «абсалютнай вэртыкалі» ці «гарызанталі»

З апошніх дзьвюх характарыстык вынікае бясконцасьць прасторы па ўсіх вымярэньнях.

Такое ўяўленьне пра прастору адпавядае паняцьцю трохмернай Эўклідавай прасторы і таму прастора ў клясычнай фізыцы апісваецца паняцьцямі эўклідавай геамэтрыі.

## Глядзіце таксама

* Прастора Мінкоўскага
* Прастора-час
# Арэхі

Ляшчына
**Арэ́хі**, або **гарэхі** — ядомыя плады гарэхаплодных культур, складаюцца са шкарлупіны (цьвёрдай ці мяккай) і ядомага ядра. Найбольш распаўсюджаныя арахіс, валоскі гарэх, каштаны, кедравыя гарэхі, ляшчына, мігдалы, мускатны гарэх , фісташкі, фундук. Смачны і высокакалярыйны харчовы прадукт. Ядры зьмяшчаюць шмат тлушчу (30—60 %), бялкоў (да 20 %), мінэральныя солі, вітаміны B, C, каратын. Сьпелыя ядры спажываюць у сьвежым выглядзе. У кулінарыі выкарыстоўваюць для прыгатаваньня салодкіх страваў (крэмы, торты, марозіва і г. д.), мучных і кандытарскіх вырабаў, на Каўказе, у Сярэдняй Азіі і іншых рэгіёнах, для прыгатаваньня соўсаў. Захоўваць належыць у цёмным прахалодным месцы. Зь некаторых гарэхаў (арахісу, валоскіх, кедравых) здабываюць каштоўныя алеі.

## Пажыўная каштоўнасьць

Плод гарэхаў, як то мігдалаў, валоскага гарэха, фундука, пэкану, фісташкаў ды іншых, зьяўляецца канцэнтратам ўсіх неабходных элемэнтаў ежы. Іхнае ядро зьмяшчае да 70% і больш тлушчавай высокакалярыйнай алею, да 20% бялкоў, вугляводы (цукар, крухмал) і цэлы набор вітамінаў А, В, С, Р і іншыя. Наяўнасьць вітамінаў надае асаблівую каштоўнасьць плоду гарэхаў, забясьпечваючы іхнае лячэбнае значэньне ў барацьбе з сардэчнымі хваробамі, падвышаным ціскам крыві, захворваньнямі сьценкаў крывяносных судзінаў і іншых. Але штодня варта ўжываць ня больш за 30 грамаў гарэхаў. Вядома , што 1 кг валоскіх гарэхаў дае больш за 8,5 тысячы калёрыяў і па каларыйнасьці ядра валоскага гарэха ў два разы перавышаюць пшанічны хлеб вышэйшага гатунку. Бразыльскі гарэх зьяўляецца лепшай крыніца сэлену (антыаксіданта, які тармозіць працэсы старэньня). Трэба ўжываць ўсяго адзін ці два бразыльскія гарэхі на дзень, каб задаволіць содневую патрэбу ў сэлене.

Некалькі эпідэміялягічных дасьледаваньняў выявілі, што людзі, якія рэгулярна ўжываюць гарэхі зьяўляюцца менш схільнымі да каранарнай сардэчнай недастатковасьці. Упершыню да гарэхаў зьвярнуліся як да абароны супраць гэтай хваробы ў 1993 годзе. Пасьля шмат клінічных дасьледаваньняў выявілі, што спажываньне розных гарэхаў, у прыватнасьці такіх як мігдалы і валоскі гарэх, могуць зьнізіць узровень халестэрынавых канцэнтрацыяў. Таксама гарэхі могуць прадухіліць ці зьнізіць рызыку захворваньня на рак падстраўнікавай залозы.

### Гатункі гарэхаў

Паводле якасьці гарэхі падзяляюць на гатункі: фундук і валоскія граэхі — на вышэйшыя, 1-й і 2-й; ляшчына — на 1-й і 2-й; мігдалы — на вышэйшы і 1-й. Арэхі вышэйшага і 1-га гатункаў павінны быць цэлымі, вызваленымі ад вонкавай абалонкі, сьпелымі, чыстымі, з раўнамернай афарбоўкай шкарлупіны. Ядра павінны быць пакрытыя лупінай розных адценьняў ад сьветла-карычневага да карычневага колеру, на зломе — ад белага да крэмавага, безь іншых пахаў і прысмакаў. У 2-га гатунку дапускаюцца гарэхі розных гатункаў, разнастайныя па форме, памерах і колеру.

## Крыніцы

## Літаратура

Гэты артыкул створаны з дапамогай матэрыялаў з: *Алесь Белы*, праект «Наша ежа».

## Вонкавыя спасылкі

 **Арэхі** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Дасьледваньні гарэхаў
# Заапарк

Уваход у заапарк Сан-Дыега, Каліфорнія, травень 2007
Алень Давіда ў Кальмордэнскім заапарк‎у
**Заапа́рк** (скарочана ад **заалягічны парк**), таксама **зьвярынец** — тэрыторыя з будынкамі і абсталяваньнем, адмыслова створаная чалавекам для ўтрыманьня і зьберажэньня зьнікаючых відаў ды публічнага паказу жывёл.

У заходніх краінах таксама ўжываецца назва Zoo, упершыню выкарыстаная для азначэньня Лёнданскага заалягічнага саду. Ува ўсім сьвеце колькасьць буйных калекцыяў жывёл, адкрытых для публічнага агляду перавышае адну тысячу (80 % зь іх знаходзяцца ў гарадах).

Тым ня менш, утрыманьне жывёлаў у заапарках выклікае пытаньні ў сфэры правоў жывёл.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Заапарк** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Хвойныя

|  |
| --- |
| Хвойныя |
| *Pinus sylvestris* |
| Клясыфікацыя |
| Надцарства | Эўкарыёты (Eukaryota)
 |
| Царства | Расьліны (Plantae)
 |
| Нададдзел | Судзінкавыя расьліны (Tracheophyta)
 |
| Аддзел | Насенныя (Spermatophyta)
 |
| Пададдзел | Голанасенныя (Gymnospermae)
 |
| Кляса | **Хвойныя** |
| Парадкі і сямейства |
|
Cordaitales †
Pinales
* Араўкарыевыя (Araucariaceae)
* Кіпарысавыя (Cupressaceae)
* Хваёвыя (Pinaceae)
* Падакарпавыя (Podocarpaceae)
* Sciadopityaceae
* Цісавыя (Taxaceae)

Vojnovskyales †
Voltziales †
 |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Pinopsida* |
| **Хвойныя на ВіківідахХвойныя ў Вікісховішчы**ITIS **18024** ·  |

**Хвойныя** — кляса голанасенных расьлін. Хвойныя звычайна маюць ігольчатае або чешуепадобнае лісьце і яны амаль усе вечназялёныя.

## Галерэя

* *Araucaria araucana*
* Cupressus sempervirens
* *Pinus sylvestris*
* *Podocarpus elongatus*
* *Sciadopitys verticillata*
* *Taxus baccata*

## Крыніцы
# Мітоз

На ілюстрацыі схематычна адлюстраваная асноўная функцыя мітатычнага дзяленьня, якоя зводзіцца ў выніку да раўнамернага падзелу рэплікаваных храмасомаў паміж даччынымі вузамі
**Мітоз** (ад грэц. *Mitos* — «нітка») — непрамое дзяленьне вузы, *карыёкінэз*, найбольш распаўсюджаны спосаб рэпрадукцыі эўкарыятычных вузаў. Біялягічнае значэньне мітозу складаецца ў строга аднолькавым разьмеркаваньні рэплікаваных храмасомаў паміж даччынымі ядрамі, што забясьпечвае ўтварэньне генэтычна ідэнтычных даччыных вузаў і захоўвае пераемнасьць у шэрагу вузавых пакаленьняў. Пры мітозе колькасьць храмасом не памяншаецца (у адрозьненьне ад меёзу).

## Вонкавыя спасылкі

 **Мітоз** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Ячмень звычайны

|  |
| --- |
| Ячмень звычайны |
| Багоўка на коласе ячменя звычайнага  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Расьліны
 |
| Аддзел | Пакрытанасенныя
 |
| Кляса | Аднадольныя
 |
| Атрад | Метлюжковакветныя
 |
| Сямейства | Метлюжковыя
 |
| Род | **Ячмень** |
| Від | Ячмень звычайны
 |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Hordeum vulgare* |
| **Ячмень звычайны на ВіківідахЯчмень звычайны ў Вікісховішчы**ITIS **40874** · NCBI **4513** |

**Ячмень звычайны** (па-лацінску: *Vítis*) — від ячменя, менавіта ён звычайна ўзрабляецца ў сельскай гаспадарцы, адно з найстаражытнейшых культурных расьлінаў у гісторыі чалавецтва (10 тысяч год таму).

## Выкарыстаньне

### Альгіцыд

У Ангельшчыне салома ячменю ў сеткаватых торбах плавае ў рыбных сажалках або водных садках, каб дапамагчы паменшыць рост багавіньня, не наносячы шкоды расьлінам або жывёлам. Ячменная салома не зьяўляецца пэстыцыдам, а ейная эфэктыўнасьць у якасьці альгіцыду ў сажалках дала розныя вынікі пры ўнівэрсытэцкіх тэставых выкарыстаньнях як у Штатах гэтак і ў Вялікабрытаніі.

### Корм для жывёлаў

Палова ячменю Злучаных Штатаў выкарыстоўваецца як корм хатніх жывёлаў. Ячмень зьяўляецца вельмі важным кармавым збожжам ў многіх краіных сьвету, якія маюць невялікую дзель кукурузнай вытворчасьці, асабліва ў паўночных кліматычных зонах, як то паўночнай і ўсходняй Эўропе. Ячмень зьяўляецца асноўным кармавым збожжам ў Канадзе, Эўропе, і на поўначы ЗША. Дыета зь ячменю зьяўляецца адной з вызначальных характарыстык заходне-канадзкіх вытворцаў ялавічыны.

### Напоі

#### Алькагольныя

Большая частка (каля 25%) астатку выкарыстоўваецца для вырошчваньня соладу, для чаго ячмень зьяўляецца лепшым збожжам. Ён зьяўляецца ключавым інгрэдыентам ў вытворчасьці піва і віскі. Двайчасты ячмень традыцыйна выкарыстоўваўся ў нямецкай і ангельскай броварнай справе. Шасьцірадковы ячмень традыцыйна выкарыстоўваўся пры вытворчасьці амэрыканскага піва, але цяпер абодва сорты выкарыстоўваюцца паўсюдна.

#### Безалькагольныя

Безалкагольныя напоі як то ячменная вада і ячменная гарбата, як то японская мігуця, гатуюцца шляхам кіпеньня ячменя ў вадзе. У Італіі таксама выкарыстоўваецца як заменьнік кавы — ячменная кава (італ. *caffè d'orzo*).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Ячмень. Энцыкляпэдыя Братыніка
* Рэцэпты з выкарыстаньнем ячменю. About.com
* Перавагі ўжываньня зялёнага ячменю
# Сітовыя

|  |
| --- |
| Сітовыя |
| *Juncus acutus* — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Надцарства | Эўкарыёты (Eukaryota)
 |
| Царства | Расьліны (Plantae)
 |
| Аддзел | Кветкавыя (Angiosperms)
 |
| Кляса | Аднадольныя (Monocots)
 |
| Атрад | Метлюжкакветныя (Poales)
 |
| Сямейства | **Сітовыя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Juncaceae* Juss. |
| **Сітовыя на ВіківідахСітовыя ў Вікісховішчы**ITIS **39219** ·  |

**Сітовыя** (*Juncaceae*) — сямейства кветкавых расьлінаў, якое зьмяшчае каля 8 родаў і 464 відаў.

## Апісаньне

Травы аднагадовыя або шматгадовыя, карэнішчавыя. Сьцябло цыліндрычнае, рэдка круглявае, часта рабрыстае. Лісьце лінейнае, лінейна-ланцэтнае, ніткападобнае або цыліндрычнае. Суквецьце простае ці складанае. Плод — каробачка. Насеньне ад 3 да многіх.

## Арэал

Распаўсюджаныя ва ўмераных і халодных раёнах абодвух паўшар’яў, у трапічных рэгіёнах абмежаваныя высокімі ўзвышшамі.

## Крыніцы
# Вярбовыя

|  |
| --- |
| Вярбовыя |
| *Salix alba* — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Надцарства | Эўкарыёты (Eukaryota)
 |
| Царства | Расьліны (Plantae)
 |
| Аддзел | Кветкавыя (Angiosperms)
 |
| Кляса | Двухдольныя (Eudicots)
 |
| Атрад | Мальпігіякветныя (Malpighiales)
 |
| Сямейства | **Вярбовыя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Salicaceae* Mirb. |
| **Вярбовыя на ВіківідахВярбовыя ў Вікісховішчы**ITIS **22443** ·  |

**Вярбовыя** (Salicaceae) — сямейства кветкавых расьлінаў, якое зьмяшчае каля 56 родаў і 1220 відаў.

## Апісаньне

Прадстаўнікі гэтага сямейства — дрэвы або хмызьнякі. Сьцеблы разгалінаваныя. Лісьце чарговае (супратыўнае або амаль супратыўнае ў *Salix purpurea*) і разьмешчанае сьпіральна, простае, суцэльнае альбо зубчастае, прылісткі прысутныя ці ня. Кветкі ў суквецьці, звычайна аднаполыя, часам двухполыя; чашалісьцікі прысутныя ці ня; тычачак 1–60(70). Плод — каробачка, ягадападобны або касьцянкападобны. Насеньне шматлікае, вельмі дробнае.

## Арэал

Распаўсюджваньне: амаль ва ўсім сьвеце, пазьбягае пустынных абласьцей.

## Крыніцы
# Драсёнавыя

|  |
| --- |
| Драсёнавыя |
| *Polygonum aviculare* — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Надцарства | Эўкарыёты (Eukaryota)
 |
| Царства | Расьліны (Plantae)
 |
| Аддзел | Кветкавыя (Angiosperms)
 |
| Кляса | Двухдольныя (Eudicots)
 |
| Атрад | Гвазьдзікакветныя (Caryophyllales)
 |
| Сямейства | **Драсёнавыя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Polygonaceae* Juss. |
| **Драсёнавыя на ВіківідахДрасёнавыя ў Вікісховішчы**ITIS **20842** ·  |

**Драсёнавыя** (Polygonaceae) — сямейства кветкавых расьлінаў, якое зьмяшчае каля 48 родаў і 1200 відаў.

## Апісаньне

Прадстаўнікі гэтага сямейства — аднагадовыя, двухгадовыя або шматгадовыя травы, хмызьнякі, ліяны, дрэвы. Лісьце простае, суцэльнае, ў асноўным чарговае, рэдка супратыўнае альбо ў кольцах. Кветкі ў суквецьці, звычайна дробныя, часта зеленаватыя, белыя, ружовыя, жоўтыя, чырвоныя або фіялетавыя; лісьцікаў калякветніка 2–6; тычачак (1)6–9. Плод — жаўтлявая, карычневая, чырвоная або чорная сямянка. Насеньне 1.

## Арэал

Распаўсюджваньне: ва ўсім сьвеце, шырока прадстаўленыя ў паўночна-ўмеранай зоне.

## Крыніцы
# Адоксавыя

|  |
| --- |
| Адоксавыя |
| Адокса мускусная (*Adoxa moschatellina*) — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Надцарства | Эўкарыёты (Eukaryota)
 |
| Царства | Расьліны (Plantae)
 |
| Аддзел | Кветкавыя (Angiosperms)
 |
| Кляса | Двухдольныя (Eudicots)
 |
| Атрад | Варсянкакветныя (Dipsacales)
 |
| Сямейства | **Адоксавыя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Adoxaceae* E.Mey. |
| **Адоксавыя на ВіківідахАдоксавыя ў Вікісховішчы**ITIS **35346** ·  |

**Адоксавыя** (*Adoxaceae*) — сямейства кветкавых расьлінаў, якое зьмяшчае каля 5 родаў і 225 відаў.

## Апісаньне

Хмызьнякі, радзей шматгадовыя травы ці невялікія дрэвы. Лісьце супратыўнае, простае або складанае. Чашачкі і венца (3)5-ліставыя. Тычачак 5, 4 ці 3. Плод — касьцянка; насеньне ў ліку 1 або 3–5..

## Арэал

Распаўсюджаныя пераважна ў паўночным паўшар’і.

## Крыніцы
# Фізыялёгія дыханьня

Рэнтгенаскапія дзеі дыханьня алігатара.
**Фізыялёгія дыха́ньня** — сукупнасьць працэсаў, якія спрыяюць транспартаваньню кіслароду з навакольнага асяродзьдзя да тканак цела і выдаленьню вуглякіслага газу з дапамогай дыхальнай сыстэмы. Фізыялягічнае вызначэньне дыханьня адрозьніваецца ад біялягічнага вызначэньня вузнага дыханьня, якое ёсьць мэтабалічным працэсам, пры якім арганізм атрымлівае энэргію шляхам затляненьня пажыўных рэчываў і вызваленьня прадуктаў жыцьцядзейнасьці. Не зважаючы на тое, што фізыялягічнае дыханьне неабходнае дзеля падтрыманьня вузнага дыханьня і, такім чынам, жыцьця ў жывёлаў, гэтыя працэсы адрозьніваюцца. Вузнае дыханьне адбываецца ў асобных вузах арганізма, у той час як фізыялягічнае дыханьне тычыцца дыфузіі і транспартаваньню мэтабалітаў паміж арганізмам і навакольным асяродзьдзем.

Абмен газаў у лёгкіх адбываецца шляхам вэнтыляцыі (звычайна называецца дыханьнем) і пэрфузіі. Вэнтыляцыя стасуецца трапленьня і выштурхоўваньня паветра зь лёгкіх, а пэрфузія — гэта цыркуляцыя крыві ў лёгачных капілярах. У сысуноў фізыялягічнае дыханьне ўлучае дыхальныя цыклы ўдыханьня і выдыханьня. Удых звычайна ўважаецца за актыўны рух, які папіхае паветра ў лёгкія, дзе адбываецца працэс газаабмену паміж паветрам у пухірыках і крывёю ў лёгачных капілярах. Скарачэньне цягліцы дыяфрагмы выклікае зьмену ціску, якая роўная ціску, выкліканаму элястычнымі, рэзыстыўнымі і інэрцыйнымі кампанэнтамі дыхальнай сыстэмы. Наадварот, выдых звычайна ўважаецца за пасіўны працэс, але маюцца шмат выняткаў. Гэтак выдых робіцца актыўным пры стварэньні функцыянальнага залішняга ціску, у час размовы, сьпеваў, гоману, сьмеху, сарпаньня, чханьня, кашлю, а таксама пры выдыху пад вадою, калі гэта робіцца падчас плаваньня і ныраньня, ды пры высокіх узроўнях фізыялягічнай нагрузкі, як то бег, лажаньне і кіданьне, дзе патрабуецца больш хуткі газаабмен. Таксама ў некаторых формах мэдытацыі з кантролем дыханьня выдых можа таксама быць актыўным. Размова ды сьпевы ў людзей патрабуюць працяглага кантролю дыханьня, якія многія сысуны ня здольныя выканаць.

Працэс дыханьня не запаўняе пухірыкі атмасфэрным паветрам у час кожнага ўдыху (каля 350 мл на ўдых), але ўдыханае паветра старанна разрэджваецца і зьмешваецца зь вялікім аб’ёмам газу (каля 2,5 літры ў дарослага чалавека), вядомым як функцыянальная астачная ёмнасьць, якая застаецца ў лёгкіх пасьля кожнага выдыху і газавы склад якой значна адрозьніваецца ад складу навакольнага паветра. Фізыялягічнае дыханьне ўлучае мэханізмы, якія забясьпечваюць сталы склад функцыянальнай астачнай ёмнасьці і ўраўнаважваюць яго з газамі, расчыненымі ў капілярнай крыві лёгкіх, і, такім чынам, ва ўсім целе. За час дыханьня вуглярод-вадародныя сувязі разрываюцца ў выніку затляняльна-аднаўленчай рэакцыі, і такім чынам таксама ўтвараюцца вуглякіслы газ і вада. Працэс выпрацоўкі вузнай энэргіі называецца вузным дыханьнем.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Агляд на старонцы Ўнівэрсытэту імя Джона Гопкінза.
# Рэюньён

**Рэюньён** (па-француску: *La Réunion*) — францускі востраў у Індыйскім акіяне, на ўсход ад Мадагаскару і за 200 км на паўднёвы захад ад Маўрыцыю. Адміністрацыйна Рэюньён зьяўляецца заморскім дэпартамэнтам Францыі. Сталіца вострава — Сэн-Дэні.
# Качканос

Качканос
**Качканос** (*Ornithorhynchus anatinus*) — вадаплаўны сысун атраду аднапраходных, жыве ў Аўстраліі. Гэта адзіны сучасны прадстаўнік сямейства качканосавых (*Ornithorhynchidae*); разам зь яхіднамі ўтварае атрад аднапраходных (*Monotremata*) жывёл, па шэрагу прыкмет блізкіх да рэптыліяў. Гэтая ўнікальная жывёла зьяўляецца адным з сымбаляў Аўстраліі; яна намаляваная на рэвэрсе аўстралійскай манэты ў 20 цэнтаў.
# URL

**Уніфіка́ваны ляка́тар рэсу́рсаў** (па-ангельску: *Uniform Resource Locator*, URL) — стандартызаваны адрэс пэўнага рэсурсу (такога як дакумэнт, ці выява) у інтэрнэце. Прыдуманы Тымам Бэрнэрзам-Лі для выкарыстаньня ў WWW, сучасныя формы апісваюцца ў RFC 3986. Уключае ў сябе назву пратаколу доступу (HTTP, FTP, telnet, gopher ды іншыя) і, уласна, шлях да рэсурсу, фармат якога залежыць ад схемы доступу:

```
 <пратакол>://<сэрвэр>[:<порт>][/<шлях>][/<файл>[#<разьдзел>]
```

Для папулярных, добра вядомых, пратаколаў, нумар порту можа не прыводзіцца, тады выкарыстоўваецца стандартны порт (напрыклад, порт нумар 80 для HTTP).
# Вікторыя (каралева Вялікабрытаніі)

|  |
| --- |
| Вікторыя (каралева Вялікабрытаніі) |
| манарх Злучанага каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі[d], брытанская прынцэса[d], імпэратар Індыі[d] і каралева |
|  |
|   |
| Асабістыя зьвесткі |
| Імя пры нараджэньні | па-ангельску: *Princess Alexandrina Victoria of Kent* |
| Нарадзілася | 24 траўня 1819(1819-05-24)[…], * , Вялікабрытанія
 |
| Памерла | 22 студзеня 1901(1901-01-22)[…] (81 год), * Дом Осбарна[d], Вялікабрытанія
 |
| Пахаваная | * Каралеўскі маўзалей[d]
* Каралеўская пахавальня[d]
* Ўіндзар
 |
| Нашчадкі | Вікторыя Саксэн-Кобурская[d], Эдўард VII, Аліса Саксэн-Кобурская[d], Альфрэд Саксэн-Кобург-Гоцкі[d], Алена Вялікабрытанская[d], Люіза Саксэн-Кобурская[d], Артур Саксэн-Кобурскі[d], Леапольд Олбанскі[d] і Бэатрыса Вялікабрытанская[d] |
| Дынастыя | Гановэрская дынастыя[d] |
| Сужэнец | Альбэрт Саксэн-Кобург-Гоцкі[d] |
| Бацька | Эдўард Аўгуст, герцаг Кенцкі[d] |
| Маці | Вікторыя Саксэн-Кобург-Заальфэльдзкая[d] |
| Узнагароды |                  Ордэн Ганаровага легіёну     Royal Family Order of King George IV[d]             мэдаль Альбэрта[d] (1887)  брытанская сыстэма ўзнагародаў[d] |
| Подпіс |  |

**Вікторыя** (па-ангельску: *Victoria*) (24 траўня 1819 — 22 студзеня 1901) — каралева Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі й Ірляндыі (з 1837 году), імпэратарка Індыі (з 1876 году), апошняя прадстаўніца Гановэрскай дынастыі.

## Крыніцы
# Кўінзлэнд

|  |
| --- |
| Кўінзлэнд |
| Герб  |
|  Агульныя зьвесткі  |
|  Краіна  | * Аўстралія
 |
|  Статус  | штат Аўстраліі[d] |
|  Адміністрацыйны цэнтар  | Брысбэйн |
|  Дата ўтварэньня  | 1859 |
|  Кіраўнік  | Steven Miles[d] |
|  Насельніцтва  | * ▲5 618 800 чал. (31 сьнежня 2024)
 |
|  Плошча  | * 1 729 742 км²
 |
|  Вышыня па-над узр. м.  **·** сярэдняя вышыня  |  744 м |
|  Месцазнаходжаньне  |
|  |
|  Мэдыя-зьвесткі  |
|  Часавы пас  |  UTC+10, Australia/Brisbane
  |
|  Код ISO 3166-2  | AU-QLD |
|  Тэлефонны код  | 07 |
|  Афіцыйны сайт |
|    Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы  |

**Кўі́нзлэнд** (па-ангельску: *Queensland*) — штат на паўночным усходзе мацерыковай часткі Аўстраліі. Насельніцтва 3 940 000 чалавек (3-е месца сярод штатаў краіны). Сталіца і найбуйнейшы горад — Брысбэйн. Дэвіз: *Audax at Fidelis* («Сьмелы, але верны»). Афіцыйныя мянушкі — «Штат сонечнага зьзяньня» і «Разумны штат» (*Sunshine State*, *Smart State*).

## Геаграфія

На тэрыторыі штату на паўвостраве Кэйп-Ёрк знаходзіцца мыс Ёрк — самы паўночны пункт Аўстралійскага кантынэнту.

## Крыніцы
# Надзея

**Надзея** — эмацыянальнае перажываньне, якое ўзьнікае пры чаканьні чалавекам нейкай жаданай падзеі, або прадугаданая магчымасьць рэальнага зьдзяйсьненьня чаго-небудзь. Надзея фармуецца ў выніку пазнаньня абʼектыўных прычын, ад якіх залежаць чаканыя падзеі, або на аснове субʼектыўнага эмацыянальнага вопыту (перажываньне радасьці, няпосьпеху і да т.п.), назапашанага ў мінулых падобных сытуацыях. Прадказваючы магчымае разьвіцьцё падзеяў у пэўных абставінах, надзея адыгрывае ролю ўнутранага рэгулятара, які дапамагае чалавеку вызначыць яго вынікі й мэтазгоднасьць.