# Валія

|  |
| --- |
| **Валія** |
| па-валійску: *Cymru* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
| **Дзяржаўны гімнГімн Валіі*
 |
|  |
| **Дата заснаваньня:** | V стагодзьдзе |
| **Афіцыйная мова:** | валійская мова і ангельская |
| **Сталіца:** | Кардыф |
| манарх Вялікабрытаніі[d]: | Карл III |
| First Minister of Wales[d]: | Eluned Morgan[d] |
| **Заканадаўчы орган:** | Нацыянальная асамблея Уэльса[d] |
| **Выканаўчы орган:** | Урад Ўэйлзу[d] |
| **Плошча:** | * 21 218 км²
 |
| **Насельніцтва:** | * ▲3 131 640 чал. (2022)
 |
| **Валюта:** | фунт стэрлінгаў |
| **Часавы пас:** | Эўропа/Лёндан[d] |
| **Дамэн верхняга ўзроўню:** | .wales[d] і .cymru[d] |
|  Галерэя здымкаў у Вікісховішчы |

**Ва́лія**, таксама **Ўэйлз** (па-валійску: *Cymru*, па-ангельску: *Wales*) — адзін з рэгіёнаў Злучанага Каралеўства Вялікае Брытаніі ды Паўночнае Ірляндыі. Разьмяшчаецца на паўднёвым усходзе Вялікабрытаніі і мяжуе з Ангельшчынай на ўсходзе. Валія ёсьць найбуйнейшым княствам на сьвеце. На ўсходзе мяжуе з Ангельшчынай, на захадзе абмываецца водамі Атлянтычнага акіяну ды Ірляндзкім морам. Сталіца — Кардыф. Даўжыня берагавой лініі складае каля 1200 км. Значная частка тэрыторыі занятая горамі. Найвышэйшыя горы займаюць паўночную ды цэнтральную часткі, найвышэйшы пункт — гара Snowdon (Yr Wyddfa). Паводле тэрыторыі Валія складае 10% ад агульнай тэрыторыі Вялікабрытаніі. Клімат пераважна паўночна-ўмераны, марскі.

Валія паўстала як этнічная адзінка, грунтуючыся на кельцкім племені брытаў пасьля заканчэньня Рымскага кіраваньня ў Брытаніі ў V стагодзьдзі. Адбылася міграцыя кельцкіх плямён зь іншых частак Брытаніі ў Валію. У Валію прыйшлі англа-саксы, што прывяло да памяншэньня ролі кельцкай культуры і мовы. Сёньня Валія разглядаецца як адзін з кельцкіх рэгіёнаў. У IX стагодзідзі кароль Родры Маўр здолеў аб’яднаць цэнтральныя ды частку паўднёвых раёнаў Валіі, ягоны ўнук Хоўэл Добры прызнаў васалітэт перад ангельскім каралём Этэльстанам. У X стагодзьдзі пашырылася фэўдальная раздробленасьць, якая ўскладнялася нападамі вікінгаў. На непрацяглы час Валія аб’ядналася пад уладай Грыфіда ап Лівэлін, але пасьля ён быў пераможаны англасаксонскім эрлам Гаральдам II Годвінсанам. На тэрыторыі Валіі ўтварыліся каралеўствы Поўіс (анг. *Powys*), Гўінэд (анг. *Gwynedd*) ды Дэхейбарт. Сьмерць Лівеліна Апошняга ў 1282 годзе была канцом незалежнага існаваньня Валіі, які быў неўзабаве захоплены Ангельшчынай на чале з Эдўардам I. З гэтага часу Валія стала краем замкаў. Напачатку XV стагодзьдзя Оўайн Гліндур ненадоўга аднавіў незалежнасьць Валіі ў сучасных межах. Валія была анэксаваная Ангельшчынай, у ім было ўведзенае ангельскае заканадаўства. Асобна палітыка ў Валіі пачала разьвівацца ў XIX стагодзьдзі. На зьмену Валійскаму лібэралізму, прыкладам якога была палітыка Лойда Джорджа, прыйшоў сацыялізм ды партыя лейбарыстаў. На працягу XX стагодзьдзя пашыраліся патрыятычныя настроі, у 1925 годзе была сфармаваная палітычная партыя Валіі (Plaid Cymru). У 1962 утворанае таварыства валійскай мовы. Паводле Акту аб урадзе ў Валіі 1998 году пачала склікацца Нацыянальная Асамблея Валіі, якая ўпершыню за 500 гадоў пачала прыймаць спэцыяльныя законы для Валіі.

Напачатку Індустрыяльнай рэвалюцыі ў Валіі пачалі разьвівацца горная здабыча ды мэталюргія, што прывяло да ператварэньня сельскагаспадарчага рэгіёну ў індустрыяльны. Разрабленьне паўднёваўэйлзкага вугальнага басэйну прывяла да імклівага павелічэньня насельніцтва.

## Гісторыя

У 1536 годзе Валія канчаткова стала часткаю Вялікабрытаніі. Адразу пасьля гэтага кароль Ангельшчыны Генрых VIII абавязаў насельніцтва Валіі карыстацца ангельскай мовай замест валійскай.

## Культура

Сярод адукацыйных адметнасьцяў Валіі — першы каледж міжнароднай супольнасьці.

## Крыніцы