Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Бактэрыі

|  |
| --- |
| Бактэрыі |
| Кішачны пруток пад электронным мікраскопам  |
| Клясыфікацыя |
| Надцарства | Бактэрыі
 |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Bacteria* |
| **Бактэрыі на ВіківідахБактэрыі ў Вікісховішчы**ITIS **202421** · NCBI **2** |

**Бактэ́рыі** (па-старажытнагрэцку: βακτήριον — «пруток») — дамэн (надцарства) пракарыётных (бязьядзерных) мікраарганізмаў, часьцей за ўсё аднавузавых арганізмаў. Звычайна маюць даўжыню ў некалькі мікрамэтраў, а таксама розную форму — ад сфэраў да палачак і сьпіраляў. Звычайна ў адным граме глебы ўтрымліваецца 40 мільёнаў бактэрыяльных вузаў і каля мільёну ў мілілітры прэснай вады, наогул на Зямлі налічваецца каля пяці нанільёнаў (5×1030) бактэрыяў.

Для бактэрыяў характэрная наяўнасьць вузавай сьценкі, цытаплязмы, а таксама адсутнасьць ядра, мітахондрыяў, плястыдаў і іншых арганэлаў. Яны звычайна маюць вузавыя сьценкі, як расьлінныя і грыбныя вузы, але бактэрыяльныя вузавыя сьценкі звычайна вытканы з пэптыдагліканаў. Большасьць зь іх вельмі малыя, звычайна толькі 0,5—5,0 мкм пры сваіх найбуйнейшых памерах, хоць некаторыя гіганцкія бактэрыі, як то *Thiomargarita namibiensis* і *Epulopiscium fishelsoni*, могуць вырастаць да 0,5 мм у памеры і быць бачнымі няўзброеным вокам. Некаторыя бактэрыі, як то мікоплязмы, такія дробныя, што могуць праходзіць праз бактэрыяльныя фільтры. Некаторыя бактэрыі ўтвараюць споры. Многія зь іх рухомыя і маюць жгуцікі. Паводле спосабу жыўленьня вылучаюць бактэрыі аўтатрофы і гетэратрофы. Залежна ад тыпу дыханьня бактэрыі падзяляюць на аэробы і анаэробы.

Далёка ня ўсе віды бактэрыяў былі апісаныя. Прычына ў велізарнай разнастайнасьці гэтай групы арганізмаў, іхны невялікі памер і праблемы ўтрыманьня ў лябараторыі, бо толькі палова зь іх можа быць вырашчыная ў лябараторных умовах.

Бактэрыі ўдзельнічаюць у кругазвароце рэчываў у прыродзе, ачышчэньні асяродзьдзя ад арганічных рэшткаў, фармаваньні структуры і ўрадлівасьці глебы, а таксама падтрымліваюць запасы вуглякіслага газу ў атмасфэры. Выкарыстоўваюцца ў харчовай, мікрабіялягічнай, хімічнай і іншых галінах прамысловасьці. Патагенныя (хваробатворныя) бактэрыі зьяўляюцца ўзбуджальнікамі хваробаў расьлінаў, жывёл і чалавека.

## Глядзіце таксама

* Фагавая тэрапія
* Фунгіцыд

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Энцыкляпэдыя мікробаў і бактэрыяў (анг.) MicrobeWiki
* Найвялікшая бактэрыя (анг.) Science News
* Бактэрыялёгія (анг.) Textbook of Bacteriology
# Эўкарыёты

прадстаўнікі эўкарыётаў
**Эўкарыёты** (па-лацінску: *Eucaryota*, ад стар.-грэц. eu — добра, поўнасцю і karyon — ядро) — надцарства жывых арганізмаў, вузы якіх маюць аформленае ядро з храмасомамі ды іншыя арганоіды, абмежаваныя мэмбранамі. Да эўкарыётаў адносяцца разнастайныя аднавузавыя, каляніяльныя і шматвузачныя арганізмы.
Слова «эўкарыёт» паходзіць ад слова karion, якое абазначае «ядро» (арэха). Тэрмін «пракарыёта» абазначае «даядравы», а «эўкарыёта» — «які мае добрае, ці сапраўднае, ядро». Унутры ядра знаходзяцца складаныя храмасомы, у якіх ДНК зьвязаная зь бялкамі. Храмасомы рэгулярна мітатычна дзеляцца. Жгуцікі і расьнічкі эўкарыёт маюць характэрную (9+2)-структуру зь мікратрубачак. Апошнія таксама сустракаюцца ў цытаплязьме, якая складана разьдзеленая мэмбранамі. У вузах усіх эўкарыёт маюцца арганэлы, у тым ліку мітахондрыі. У эўкарыятычных арганізмаў, асабліва ў расьлін, часта таксама сустракаюцца вакуолі, абкружаныя адзінай мэмбранай, ці тонаплястам. Акрамя таго, шмат якія эўкарыёты характарызуюцца дзьвюмя важнымі рысамі, якія адсутнічаюць у бактэрый: інтэграваная шматвузавасьць і плоцевае размнажэньне. У расьлін протаплясты суседніх вузаў зьвязаныя плязмадэсмамі, якія пранізваюць вузавыя сьценкі. У жывёлаў вузавых сьценак няма і вузы разьдзеленыя пераважна сваімі плязматычнымі мэмбранамі. Эўкарыятычныя вузы звычайна большыя за пракарыятычныя.

Напрыканцы 19 стагодзьдзя біёлягі выдзялялі толькі два царствы жывых арганізмаў — расьліны і жывёлы, прычым грыбы адносіліся да расьлін. Грыбы як і расьліны вядуць нерухомы лад жыцьця, але выкарыстоўваюць у якасьці запаснага рэчыва глікаген (як жывёлы), таму пазьней яны былі выдзеленыя ў асобнае царства.

Паводле адной з сучасных клясыфікацый, надцарства Эўкарыёты ўключае чатыры царствы:

* Пратысты
* Грыбы
* Расьліны
* Жывёлы

## Глядзіце таксама

* Пракарыёты

## Крыніцы

## Літаратура

* *Рейвн П., Эверт Р., Айкхорн С.* Современная ботаника: В 2-х т. — М.: Мир, 1990. — Т. 1. — 348 с.
# Ядро вузы

Будова вузнага ядра:
1. Карыялема

1.a. Вонкавая мэмбрана

1.b. Унутраная мэмбрана

2. Ядзерка

3. Нуклеаплязма

4. Храматын

4.a. Гетэрахраматын

4.b. Эўхраматын

5. Рыбасомы

6. Ядравыя сітавіны
**Ядро** (па-лацінску: *nucleus*) — мэмбранны арганоід, характэрны для эўкарыятычных вузаў. Пераважная большасьць такіх вузаў маюць на сабе адно ядро, аднак існуюць такія, якія ня месьцяць ядра (напрыклад, эрытрацыты) і, значна радзей, такія, якія месьцяць два й болей ядры (напрыклад, некаторыя грыбы, астэаклясты).

Формы й памеры ядраў могуць адразьнівацца ў залежнасьці ад тых вузаў, у якіх яны знаходзяцца. Карыялема складаецца зь дзьвюх мэмбранаў, між імі маецца пэрынуклеарная прастора. У некаторых месцах набліжаныя адна да адной мэмбраны ўтвараюць ядравыя сітавіны.

## Крыніцы
# Нуклійныя кісьлі

**Нуклі́йныя кі́сьлі** (ад лац. *Nucleus* — «ядро»​​) — высокамалекулярныя арганічныя злучэньні, біяпалімэры (полінуклеатыды), утвораныя рэшткамі нуклеатыдаў. Нуклійныя кісьлі ДНК і РНК прысутнічаюць ува ўсіх вузах жывых арганізмаў і выконваюць найважнейшыя функцыі па захоўваньні, перадачы і рэалізацыі спадчыннай інфармацыі.

## Глядзіце таксама

* Дэзоксырыбануклійная кісьля
* Рыбануклійная кісьля
# Вірус

|  |
| --- |
| Вірус |
| Ротавірус  |
| Клясыфікацыя |
| Надцарства | **Вірусы** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Viruses* |
| **Вірус на ВіківідахВірус у Вікісховішчы**NCBI **10239** |

**Ві́рус** (ад лац. *virus* — атрута) — мікраскапічная часьціна, здольная інфіцыраваць вузы жывых арганізмаў. Вірусы зьяўляюцца аблігатнымі паразытамі, яны ня здольныя размнажацца па-за вузай. На сёньня вядомыя вірусы, якія размнажаюцца ў вузах жывёл, грыбоў і бактэрыяў. Выяўлены таксама вірус, які паражае іншыя вірусы.

Вірусы прадстаўляюць сабой малекулы нуклеінавых кісьляў (прычым толькі аднаго віду: ДНК альбо РНК), заключаных у ахоўную бялковую абалонку (капсід). Наяўнасьць капсіду адрозьнівае вірусы ад іншых інфэкцыйных агентаў, віройдаў.

Прыклады вірусаў: ВІЧ, вірус грыпу, вірус гепатыту.

Вірусы маюць вялікае занчэньне, бо шырока распаўсюджаныя ў расьлін і іншых арганізмаў, і часта пры гэтым выклікаюць хваробы. У чалавека вірусы выклікаюць мноства захворваньняў, у тым ліку воспу, ветраную воспу, адзёр, сьвінку, грып, рэсьпіраторныя захворваньні, інфэкцыйны гепатыт, жоўтую ліхаманку, поліяміэліт, шаленства, герпэс і СНІД. Часам вірусы адной групы могуць паражаць і расьліны, і жывёл. Да хваробы прыводзіць рэзкае парушэньне працэсаў жыцьцядзейнасьці заражанай вузы. Шматлікія вірусныя захворваньні ў жывёл можна папярэдзіць, правёўшы імунізацыю, эфэктыўнасьць якой супраць воспы была ўпершыню прадэманстраваная ў 1790-я гады ангельскім урачом Эдуардам Джэнэрам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Вірус** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Мікалёгія

|  |
| --- |
| Мікалёгія |
| Навука |
| Іншых назваў няма Лацінка: *Mikalohija* |
|  |
|  Зьвесткі  |
|  Тэма  | 20771 |
|  Прадмет вывучэньня  | * грыбы:
	+ практычнае прымяненьне грыбоў чалавекам;
	+ шкода грыбоў.
 |
|  Пэрыяд заснаваньня  | дрэўнасьць |
|  Асноўныя кірункі  |  —
  |
|  Дапаможныя дысцыпліны  |  —
  |
|  Цэнтры дасьледаваньняў  |  —
  |
|  Значныя навукоўцы  |  Эліяс Магнус Фрыз, Крысьціян Хендрык Персун, Антон дэ Бары, Элізабэт Ітан Морс і інш.

 |
| **Мікалёгія** ў Вікісховішчы |

**Мікалёгія** (ад па-старажытнагрэцку: *μύκης* — грыб і па-старажытнагрэцку: *λόγος* — навука) — разьдзел біялёгіі, навука, якая вывучае грыбы.

Паколькі грыбы доўгі час адносілі да царства расьлін, мікалёгія была не самастойным разьдзелам біялёгіі, а ўваходзіла ў батанічныя навукі. І ў цяперашні час у ёй захоўваюцца навуковыя традыцыі, характэрныя для батанікі.
# Азіяцкі слон

|  |
| --- |
| Азіяцкі слон |
|  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы
 |
| Кляса | Сысуны
 |
| Атрад | Хобатныя
 |
| Сямейства | Слановыя
 |
| Род | Азіяцкія сланы
 |
| Від | **Азіяцкі слон** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Elephas maximus* |
| **Азіяцкі слон на ВіківідахАзіяцкі слон у Вікісховішчы**ITIS **7140** · NCBI **584938** |

**Азія́цкі слон** альбо **Інды́йскі слон** (*Elephas maximus*) — сысун атрада хобатных, адзіны сучасны від роду Азіяцкія сланы (*Elephas*) і адзін з трох сучасных відаў сямейства слановых.

Азіяцкі слон — другая па велічыні наземная жывёла пасьля саванавага афрыканскага слана.
# База зьвестак

**Ба́за зьве́стак**, **ба́за да́ных** — лучнасьць зьвязаных зьвестак, арганізаваных на падставе адзіных прынцыпаў апісаньня, захоўваньня й маніпуляваньня. Зьяўляецца інфармацыйнай мадэльлю прадметнае вобласьці. Незалежная ад дастасоўных праграмаў, усталяваных на кліенцкіх кампутарах (альбо на асобным сэрвэры дастасункаў), зь якімі ўзаемадзейнічае праз сыстэму кіраваньня базамі зьвестак (СКБЗ). На практыцы, калі кажуць пра базы зьвестак, нярэдка маюць на ўвазе менавіта СКБЗ.

## Глядзіце таксама

* База кіназьвестак

## Крыніцы
# Таксаномія

Швайцарскі батанік Агюстэн Дэкандоль, які ўпершыню прапанаваў слова «таксаномія» ў 1813 годзе
**Таксаномія** (ад па-старажытнагрэцку: τάξις — лад, парадак ды νόμος — закон) — разьдзел біялёгіі, які займаецца клясыфікацыяй ды сыстэматызацыяй (напрыклад, відаў жывых арганізмаў).

## Гісторыя

Слова «таксаномія» ўпершыню прапанаваў Агюстэн Дэкандоль у 1813 годзе. Ён займаўся клясыфікацыяй расьлінаў ды аднёс гэтае паняцьце да біялёгіі. Пазьней зьявіліся таксаномія ў лінгвістыцы, геаграфіі ды геалёгіі.

## Сучасныя погляды на таксаномію

З пункту погляду матэматыкі, таксаномія займаецца пабудовай дрэвападобнай структуры клясыфікацыі пэўных аб’ектаў. Угары гэтай структуры агульная клясыфікацыя (карнявы таксон). Ён уключае ўсе аб’екты пэўнай таксаноміі. Таксоны больш нізкага ўзроўню клясыфікуюць аб’екты больш спэцыфічна. Яны адносяцца да падмностваў гэтых аб’ектаў. Сучасная біялягічная клясыфікацыя, напрыклад, зьяўляецца герархічнай сыстэмай, у падмурку якой знаходзяцца асобныя арганізмы (індывідуўмы). На розных узроўнях герархіі гэтай сыстэмы знаходзяцца таксоны, кожны зь якіх падпарадкаваны аднаму ды толькі аднаму таксону больш высокага рангу. Адна з найбольш фундамэнтальных праблемаў таксаноміі заключаецца ў вызначэньні спосабу існаваньня таксону.

Словы «таксаномія» ды «сыстэматыка» часта выкарыстоўваюць як сынонімы, але строга кажучы, таксаномія зьяўляецца часткай сыстэматыкі.

## Глядзіце таксама

* Сыстэматыка
# ISSN

ISSN і адпаведны EAN-13
**ISSN** (па-ангельску: *International Standard Serial Number* — міжнародны стандартны сэрыйны нумар) — унікальны нумар, які выкарыстоўваецца для ідэнтыфікацыі друкаванага або электроннага пэрыядычнага выданьня ды складаецца з 8 лічбаў. Восьмая лічба — кантрольная, яна разьлічваецца па папярэдніх сямі і модулі 11.

Сыстэма ISSN была прынятая як міжнародны стандарт ISO 3297 у 1975 г. і абноўленая ў 2007 годзе (ISO 3297:2007). Для трансьлітарацыі кірылічных літар у лацінскія выкарыстоўваецца міжнародны стандарт ISO 9 1995 году.

ISSN-коды выдаюцца ў кожнай асобнай краіне Нацыянальнымі цэнтрамі ISSN, якія звычайна дзейнічаюць пры нацыянальнах бібліятэках пад агульным кантролем Міжнароднага цэнтру ў Парыжы.

ISSN падобны да ISBN, які прысвойваецца асобным кнігам, аднак адрозьніваецца ў тым сэнсе, што ISSN прысвойваецца ўсім выпускам пэрыядычнага выданьня.

## Вонкавыя спасылкі

 **ISSN** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Міжнародны цэнтар ISSN  (анг.) (фр.) (гішп.) (кіт.) (ар.) (рас.)
# Упсальскі ўнівэрсытэт

|  |
| --- |
| Упсальскі ўнівэрсытэт |
| Uppsala universitet |
|  |
|
Лягатып  |
|  па-лацінску: *Universitas Regia Upsaliensis* |
|  Заснаваны  | 1477 |
|  Тып  | грамадзкі |
|  Колькасьць студэнтаў  |  21 861 (2011)
  |
|  Месцазнаходжаньне  |
|  Геаграфічныя каардынаты  | 59°51′27″ пн. ш. 17°37′44″ у. д. |
|  Горад  | Упсала |
|  Краіна  |  Швэцыя
 |
|  Знаходзіцца ў складзе  | Matariki Network of Universities[d], Куімбрская група[d], Асацыяцыя эўрапейскіх унівэрсытэтаў[d], ArXiv.org[d], The Guild of European Research-Intensive Universities[d], Science for Life Laboratory[d], Testbed Sweden Precision Health Cancer[d], Health Data Sweden[d], Асацыяцыя эўрапейскай хмары адкрытай навукі[d], Association of Swedish Higher Education Institutions[d], ELIXIR Germany[d] і Enlight Alliance[d] |
|  Вэб-сайт  | www.uu.se |
| **Упсальскі ўнівэрсытэт** у Вікісховішчы
 |
| Упсальскі ўнівэрсытэт на мапе Швэцыі
Упсальскі ўнівэрсытэт |

**Упсальскі ўнівэрсытэт** (па-швэдзку: *Uppsala universitet*) — найстарэйшы публічны ўнівэрсытэт Швэцыі і ўсёй Скандынавіі, які існуе з 1477 году. З унівэрсытэтам зьвязаныя імёны такіх навукоўцаў, як Карл Лінэй, Андэрс Цэльсій, Андэрс Онгстрэм, Адам Афцэліюс, Пэр Афцэліюс. Знаходзіцца ў швэдзкай Упсале.

## Гісторыя

Заснаваны ў 1477 годзе. Кароль Густаў-Адольф ахвяраваў установе ўсе свае фамільныя багацьці.

Унівэрсытэцкая бібліятэка налічвае каля 275 000 тамоў, ня ўлічваючы дробных кніг і брашур, і 12 000 рукапісаў, у ліку якіх *Codex argenteus* Вульфілы. Нумізматычная калекцыя (каля 16 000 манэтаў), збор карцінаў, каштоўныя калекцыі мінэралаў, вялікі батанічны сад з музэем і са статуяй Лінэя, хімічная лябараторыя і іншыя (агульным лікам 12) акадэмічныя ўстановы.

Будынак унівэрсытэту, узьведзены ў 1879—1887, пабудаваны ў стылі рэнэсанс, з мармуровымі калёнамі, раскошнымі залямі і аўдыторыямі.

## Асобы

### Навучэнцы

* Карл Яльмар Брантынг
* Натан Сёдэрблюм
* Аўгуст Стрындбэрг
* Даг Гамаршэльд

### Выкладнікі

* Андрэй Катлярчук

## Крыніцы
# Аграномія

**Аграно́мія** — навука сельскагаспадарчай вытворчасьці, уяўляе сабой комплекс разнастайных навук і займаецца дасьледаваньнем ўсіх зьяваў, якія маюць значэньне ў сельскай гаспадарцы.

Асноўныя разьдзелы сучаснай аграноміі: земляробства, аграхімія, аграфізыка, расьлінаводзтва, сэлекцыя, насеньневодзтва, фітапаталёгія, сельскагаспадарчая энтамалёгія, сельскагаспадарчая мэліярацыя і інш. Асновай яе служаць натуральныя навукі: батаніка, фізыялёгія расьлінаў, генэтыка, біяхімія, мікрабіялёгія, глебазнаўства і інш.

## Вонкавыя спасылкі

 **Аграномія** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Антрапалёгія

|  |
| --- |
| Галіна заалёгіі
**Антрапалёгія**
 |
| **Галіны заалёгіі** |
|
Аалёгія · Акаралёгія
Антразаалёгія · Антрапалёгія
Апіялёгія · Арахналёгія
Арніталёгія · Артрападалёгія
Гельмінталёгія · Герпэталёгія
Іхтыялёгія · Канхалёгія
Карцыналёгія · Кеталёгія
Малякалёгія · Мірмекалёгія
Нэматалёгія · Нэўраэталёгія
Палеазаалёгія · Плянкталёгія
Протазаалёгія · Прыматалёгія
Тэрыялёгія · Хіраптэралёгія
Энтамалёгія · Эталёгія |
| **Знакамітыя заолягі** |
|
Чарлз Дарвін · Ўільям Кірбі
Жорж Кюўе · Карл Лінэй
Конрад Лёрэнц · Томас Сэй
Альфрэд Расэл Ўолес
Жан Анры Фабр
болей… |
| **Мінуўшчына** |
| * п
* а
* р
 |

**Антрапалё́гія** (па-грэцку: *ανθρωπος* — *чалавек*, *λογος* — *слова*) — біялягічная навука, якая вывучае цялесную прыроду чалавека, яе паходжаньне і далейшае разьвіцьцё, блізка стаіць да грамадзкіх навук, таксама навука аб паходжаньні і эвалюцыі чалавека, утварэньні чалавечых расаў, і аб нармалёвых варыяцыях фізычнай будовы чалавека. Як самастойная навука сфармавалася ў сярэдзіне ХІХ стагодзьдзя. У Беларусі падрыхтоўка антраполягаў пачалася ў 1970-я гады.

## Глядзіце таксама

* Культурная антрапалёгія

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* МАРФІНА В. У. Палеаантрапалагічныя знаходкі – важная крыніца гістарычнай інфармацыі аб старажытных папуляцыях чалавека.
# Біяфізыка

Малекулярная структура пратэіну
**Біяфі́зыка** (ад. бія- + фізыка) — разьдзел фізыкі, які вывучае працэсы, якія адбываюцца ў вузах жывых арганізмаў (біяфізыка вузы). Упершыню як навука сфармавалася ў 20 стагодзьдзі з разьвіцьцём малекулярнай біялёгіі, спэктраскопіі, квантавай хіміі. Біяфізыка адносіцца да катэгорыі шматгаліновых навук, якія спалучаюць аб’ект дасьледаваньня, уласьцівы біялёгіі (вузы жывых арганізмаў) і мэтады, уласьцівыя фізыцы (мікраскапія, спэктраскопія і да т. п.). У заходняй традыцыі біяфізыка адносіцца да г. зв. навук пра жыцьцё (па-ангельску: *life sciences*), бо непасрэдна вывучае працэсы ў прыродзе, зьвязаныя з узьнікненьнем і працяканьнем жыцьця. Біяфізыка мае агромністае прыкладное значэньне, бо ў супольнай працы з фармакалёгіяй прыводзіць да распрацоўкі новых лекаў, у прыватнасьці, з дапамогай сродкаў геннай інжынэрыі — ад генэтычных захворваньняў.
# Біятэхналёгія

Крышталі інсуліну.
**Біятэхналёгія** — навука, якая вывучае магчымасьці выкарыстаньня жывых арганізмаў, іхных сыстэмаў ці прадукты іхнае жыцьцядзейнасьці дзеля вырашэньня тэхналягічных задачаў, а таксама магчымасьці стварэньня жывых арганізмаў зь неабходнымі ўласьцівасьцямі з дапамогай геннай інжынэрыі. На працягу тысячагодзьдзяў чалавецтва выкарыстоўвала біятэхналёгіі ў сельскай гаспадарцы, вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, працэсах зьмяненьня навакольнага асяродзьдзя й мэдыцыне.

Біятэхналёгіей часьцяком называюць выкарыстаньне геннай інжынэрыі ў XX—XXI стагодзьдзях, але тэрмін адносіцца й да больш шырокага комплексу працэсаў мадыфікацыі біялягічных арганізмаў дзеля забясьпячэньня патрэбаў чалавека, пачынаючы з мадыфікацыі расьлінаў і свойскіх жывёлаў шляхам штучнага адбору й гібрыдызацыі. З дапамогай сучасных мэтадаў традыцыйныя біятэхналягічныя вытворчыя комплексы атрымалі магчымасьць палепшыць якасьць харчовых прадуктаў і павялічыць прадуктыўнасьць жывых мікраарганізмаў.

Панятак, як мяркуецца, было ўведзены ва ўжытак у 1919 годзе вугорскім інжынэрам Караем Эрэкі. Да 1971 году тэрмін выкарыстоўваўся да харчовай прамысловасьці й сельскай гаспадаркі. З 1970 году навукоўцы выкарыстоўваюць слова ў дачыненьні да лябараторных мэтадаў.

Біятэхналёгія заснавана на генэтыцы, малекулярнай біялёгіі, біяхіміі, эмбрыялёгіі й вузнай біялёгіі, а таксама на хімічнай і інфармацыйнай тэхналёгіях і робатэхніцы.

У Беларусі біятэхналёгіі распрацоўваюцца ў шэрагу наступных ўстановаў:

* Інстытут біяфізыкі і вузнай інжынэрыі Нацыянальнай акадэміі навук;
* Інстытут мікрабіялёгіі Нацыянальнай акадэміі навук;
* Інстытут генэтыкі і цыталёгіі Нацыянальнай акадэміі навук;
* Беларускі навукова-дасьледчы інстытут эпідэміялёгіі й мікрабіялёгіі Міністэрства аховы здароўя.

Раней вытворчыя прадпрыемствы былі аб’яднаныя ў беларускі дзяржаўны канцэрн па вытворчасьці й рэалізацыі фармацэўтычнай і мікрабіялягічнай прадукцыі (канцэрн «Белбіяфарм»), які ў 2011 годзе быў ліквідаваны.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Біятэхналёгія** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Фундацыя біятэхналягічнай дасьведчанасьці й адукацыі (анг.).
* Справаздача па сельскагаспадарчай біятэхналёгіі. Food and Agriculture Organization of the United Nations (анг.).
* Эканамічныя перавагі выкарыстаньня біятэхналёгіі ў ЗША для бізнэсу і грамадзтва. NOAA Economics (анг.).
# Эпідэміялёгія

**Эпідэміялёгія** (грэц. epi — на; грэц. Demos — народ; грэц. Logos — навука) — агульмэдычная навука, якая вывучае заканамернасьці ўзьнікненьня і распаўсюджваньня захворваньняў рознай этыялёгіі з мэтай распрацоўкі прафіляктычных мерапрыемстваў (прэмарбідная, першасная, другасныя і троесная прафіляктыка). Прадметам вывучэньня эпідэміялёгіі зьяўляецца захворвальнасьць — сукупнасьць выпадкаў хваробы на пэўнай тэрыторыі ў пэўны час сярод пэўнай групы насельніцтва.

## Глядзі таксама

* Пошасьць
# Тэрыялёгія

|  |
| --- |
| Галіна заалёгіі
**Тэрыялёгія**
 |
| **Галіны заалёгіі** |
|
Аалёгія · Акаралёгія
Антразаалёгія · Антрапалёгія
Апіялёгія · Арахналёгія
Арніталёгія · Артрападалёгія
Гельмінталёгія · Герпэталёгія
Іхтыялёгія · Канхалёгія
Карцыналёгія · Кеталёгія
Малякалёгія · Мірмекалёгія
Нэматалёгія · Нэўраэталёгія
Палеазаалёгія · Плянкталёгія
Протазаалёгія · Прыматалёгія
Тэрыялёгія · Хіраптэралёгія
Энтамалёгія · Эталёгія |
| **Знакамітыя заолягі** |
|
Чарлз Дарвін · Ўільям Кірбі
Жорж Кюўе · Карл Лінэй
Конрад Лёрэнц · Томас Сэй
Альфрэд Расэл Ўолес
Жан Анры Фабр
болей… |
| **Мінуўшчына** |
| * п
* а
* р
 |

**Тэрыялёгія**, **мамалёгія** (ад па-старажытнагрэцку: θηρίον — «жывёла» і -лёгія; мамаліялёгія) — разьдзел заалёгіі, які вывучае сысуноў. Субдысцыпліцы тэрыялёгіі, зьвязаныя з вывучэньнем асобных груп сысуноў, як правіла, ня маюць сталых уласных назваў, за выключэньнем прыматылёгіі (*primatology*, вывучэньне малпаў і іншых прыматаў), а таксама кеталёгіі (*cetology*, вывучэньне кітападобных).

## Глядзіце таксама

* Тэрыялягічная школа

## Вонкавыя спасылкі

 **Тэрыялёгія** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Тэрыялёгія(недаступная спасылка)
# Мікрабіялёгія

**Мікрабіялёгія** — навука, якая вывучае пытаньні, зьвязаныя зь мікраарганізмамі і вірусамі, разьдзел біялёгіі. Да арганізмаў, якімі займаецца мікрабіялёгія, належаць бактэрыі, грыбы і некаторыя пратысты.

## Разьдзелы

Адрозьніваюць наступныя разьдзелы мікрабіялёгіі:

* **агульная мікрабіялёгія** — займаецца характарыстыкай агульных, найбольш базавых паняцьцяў мікрабіялёгіі.
	+ фізіялёгія
	+ анатомія
	+ размнажэньне
	+ навакольнае асяродзьдзе мікраарганізмаў
	+ уплыў мікраарганізмаў на іх навакольнае асяродзьдзе і іншыя арганізмы
* **падрабязная мікрабіялёгія**
	+ сыстэматыка мікраарганізмаў
	+ падрабязная характарыстыка таксонаў:
		- царства
		- аддзел
		- парадак
		- сямейства
		- тып
		- від
		- род
* **прамысловая мікрабіялёгія** — разьздел мікрабіялёгіі, які вывучае магчымасьці выкарыстаньня мікраарганізмаў у вытворчых працэсах (прамысловасьць: хімічная, фармацэўтычная, касмэтычная, выпечкі, піва, віна і ачыстка вады) . Прамысловая мікрабіялёгія зьвязана зь біятэхналёгіяй.
* **экалягічная мікрабіялёгія** — датычыць уплыву мікраарганізмаў на адушаўлёныя і неадушаўлёныя элемэнты навакольнага асяродзьдзя і ўплыву гэтых элемэнтаў на мікраарганізмы.
* **мэдыцынская мікрабіялёгія** — разьдзел, зьявязаны з мэдыцынай. Займаецца вывучэньнем мікраарганізмаў з пункту гледжаньня іх уплыву на жывыя арганізмы — перадусім чалавека, але таксама жывёл і расьліны. Апісвае этыялягічныя фактары захворваньняў, іх курс, мэтады лячэньня, прафіляктыкі.
* **вэтэрынарная мікрабіялёгія** — вывучэньне ўзьдзеяньня патагенаў на жывёл.
* **санітарная мікрабіялёгія** — вывучае спосабы распаўсюджваньня патагенаў расьлін.
* **мікрабіялёгія глебы**

## Літаратура

* Mirosława Kwiecińska, Wiesława Witkowska: Rok 2002 Ciekawa biologia — Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne SA, Warszawa 2007, Numer dopuszczenia: 8/07
# Арніталёгія

|  |
| --- |
| Галіна заалёгіі
**Арніталёгія**
 |
| **Галіны заалёгіі** |
|
Аалёгія · Акаралёгія
Антразаалёгія · Антрапалёгія
Апіялёгія · Арахналёгія
Арніталёгія · Артрападалёгія
Гельмінталёгія · Герпэталёгія
Іхтыялёгія · Канхалёгія
Карцыналёгія · Кеталёгія
Малякалёгія · Мірмекалёгія
Нэматалёгія · Нэўраэталёгія
Палеазаалёгія · Плянкталёгія
Протазаалёгія · Прыматалёгія
Тэрыялёгія · Хіраптэралёгія
Энтамалёгія · Эталёгія |
| **Знакамітыя заолягі** |
|
Чарлз Дарвін · Ўільям Кірбі
Жорж Кюўе · Карл Лінэй
Конрад Лёрэнц · Томас Сэй
Альфрэд Расэл Ўолес
Жан Анры Фабр
болей… |
| **Мінуўшчына** |
| * п
* а
* р
 |

**Арніталёгія** (ад стар.-грэц. ορνισ, ornis — «птушка» і *λόγος — «навука») — разьдзел заалёгіі, які займаецца вывучэньнем птушак.*

## Арнітолягі

* Нагаміці Курода — японскі арнітоляг
# Паталёгія

Паталёгія
**Паталё́гія** (ад грэц. Παθος — пакута, боль, хвароба і λογος — вучэньне) — адхіленьне ад нармальнага стану або працэсу разьвіцьця. Паталёгія дасьледуе працэсы адхіленьня ад нормы, працэсы, што парушаюць гамэастаз, хваробы, дысфункцыі (патагенэз).

У біялёгіі адносіцца да дасьледаваньня структурных і функцыянальных зьменаў у клетках, тканках і органах пры захворваньнях. У мэдыцыне слова **паталёгія** — часта сынонім захворваньня.
# Фармакалёгія

**Фармакалё́гія** (ад грэц. *φάρμακον* — «лекі», «яд» і грэц. *λόγος* — «навука», «вучэньне») — мэдыка-біялягічная навука аб лекавых рэчывах і іх дзеяньні на арганізм; ў больш шырокім сэнсе — навука пры фізіялягічна-актыўныя рэчывы наогул і іх узьдзеяньні на біялягічныя сыстэмы.