# Нямецкая мова

|  |
| --- |
| Нямецкая мова |
| Deutsch |
|  |
|  |
|  Ужываецца ў  | Нямеччыне, Аўстрыі, Швайцарыі, Ліхтэнштайне, Люксэмбургу, Бэльгіі і іншых краінах |
|  Рэгіён  | Заходняя Эўропа |
|  Колькасьць карыстальнікаў  | Для 110 млн — родная, для 30 млн — другая мова |
|  Клясыфікацыя  |  Індаэўрапейская
 Германскія
  Заходнегерманскія
     **Нямецкая** |
|  Афіцыйны статус  |
|  Афіцыйная мова ў  |  Нямеччыне, Аўстрыі, Швайцарыі, Бэльгіі, Ліхтэнштайне, Люксэмбургу, Эўрапейскім Зьвязе
 |
|  Рэгулюецца  | — |
|  Статус:  | 1 дзяржаўная[d] |
|  Пісьмо  | нямецкі альфабэт і German Braille[d] |
|  Коды мовы  |
|  ISO 639-1  | de |
|  ISO 639-2(Б)  |  ger
  |
|  ISO 639-2(Т)  |  deu
  |
|  ISO 639-3  | deu |
|  SIL  |  GER
 |

**Няме́цкая мо́ва** (саманазва: *Deutsch* — «дойч»  De-Deutsch.ogg ) — мова заходнегерманскае групы германскайе галіны індаэўрапейскае сям’і моваў. Нямецкая мова займае значнае становішча сярод іншых моваў: на ёй размаўляюць прыкладна 130 мільёнаў чалавек у 38 краінах сьвету. Асноўныя моўныя цэнтры — Нямеччына, Аўстрыя, Швайцарыя.

## Пісьменства

Пісьменства на аснове лацінскай графікі. Найстарэйшыя помнікі: Санкт-Галенскі (лацінска-нямецкі) глясар (VIII ст., аляманскі дыялект), пераклад на райнска-франскі дыялект трактату Ісыдора (VIII — пачатак IX ст.) і інш.

## Гісторыя

Асноўныя пэрыяды гісторыі мовы — данацыянальны й нацыянальны; XVI—XVII ст. ёсьць пераходнымі. Тэндэнцыя да ўтварэньня наднацыянальных формаў мовы на паўднёва-заходняй аснове адзначылася ў XII—XIII ст. У XIII—XIV ст. нямецкая мова пачынае выцясьняць лаціну з афіцыйна-дзелавое сфэры, вядучая роля паступова пераходзіць да ўсходне-сярэдненямецкага літаратурна-пісьмовага варыянту, з пэўным уплывам паўднёванямецкае літаратурнае традыцыі. Распаўсюджаньню гэтага варыянту паспрыялі кнігадрукаваньне (зь сяр. XV ст.), Рэфармацыя й дзейнасьць Лютэра, асабліва пераклад Бібліі, інтэнсіўнае разьвіцьцё мастацкае літаратуры XVII—XIX ст.

Фармаваньне нормаў сучаснае літаратурнае мовы скончылася ў асноўным у канцы XVIII ст., калі былі нармалізаваныя граматыка й артаграфія. На працягу XVI—XIX ст. фармаваныя літаратурныя нормы распаўсюджваліся на поўнач Нямеччыны, а таксама паўплывалі на варыянты нямецкае мовы ў Аўстрыі, Баварыі, Швайцарыі. У канцы XIX ст. былі распрацаваныя артаэпічныя нормы.

## Дыялекты

Лінія Бэнрата.
Дыялектны падзел адпавядае дыялектам заходнегерманскіх плямёнаў — франкаў, саксаў, турынгаў, аляманаў, бавараў. Літаратурная мова паўстала на аснове верхненямецкіх дыялектаў — у значнай ступені дзякуючы братам Грым.

Адрозьніваюцца ніжненямецкая, сярэдненямецкая, верхненямецкая групы дыялектаў, кожная зь іх падзяляецца на заходнюю і ўсходнюю падгрупы. Падзел між ніжненямецкімі й астатнімі дыялектамі вызначаецца лініяй Бэнрата, якая праходзіць пэрпэндыкулярна ўсёй Нямеччыне й аддзяляе ніжненямецкія рысы ад верхненямецкіх.

Таксама вылучаюцца швабска-аляманскія (Швайцарыя, частка Францыі, паўднёвы захад Нямеччыны, крайні захад Аўстрыі ды Ліхтэнштайн) і франскія (у тым ліку, мозэльска-франскія) дыялекты (сярэдняя частка Нямеччыны, Люксэмбурґ, частка Францыі). Некаторыя з дыялектаў маюць шэраг істотных адрозьненьняў ад дыялектаў, што леглі ў аснову літаратурнае нямецкае мовы, што нярэдка дае падставу лінгвістам разглядаць іх як асобныя мовы. Іншыя ідыёмы, блізкія да нямецкае мовы — люксэмбурская мова ды ідыш, звычайна часьцей (практычна заўсёды) прызнаюцца ў якасьці асобных моваў з прычыны іхняга асобнага сацыялінгвістычнага становішча.

Таксама існуюць адрозьненьні ў літаратурных нормах Швайцарыі й Аўстрыі.

## Літаратурная нямецкая мова (стандартная)

### Граматыка

#### Скланеньне назоўнікаў

Нямецкія назоўнікі зьмяняюцца па:

* чатырох склонах: *назоўным*, *родным*, *давальным* і *вінавальным*.
* трох родах: *мужчынскім*, *жаночым*, *ніякім*. Накшталт беларускае мовы й насуперак, напрыклад, анґельскай мове, род не заўсёды пазначае плоць.

#### Спражэньне

Нямецкія дзеясловы зьмяняюцца па:

* трох клясах: *правільныя*, *няправільныя* й *зьмешаныя* (мае рысы правільных і няправільных). Амаль усе новыя дзеясловы фармуюцца паводле правільнага спражэньня,
* трох асобах: *1-я*, *2-я* і *3-я*,
* двух ліках: *адзіночным* і *множным*,
* трох ладах: *абвесным*, *загадным*, *умоўным*,
* двух станах: *незалежным* (*актыўны*) і *пасіўным*,
* шасьці часах: *Präsens* (цяперашняе), *Präteritum* (мінулае простае), *Perfekt* (мінулае складанае), *Plusquamperfekt* (пазапрошлае, плюсквампэрфэкт), *Futur* I (будучыня), *Futur II* (скончаная будучыня).

#### Сынтаксіс

Увогуле, парадак словаў у сказе даволі стрыманы; ягонае зьмяненьне выклікае зьмены ў эмфатычным сэнсе. Асаблівасьцю нямецкае мовы ёсьць рамачная канструкцыя, то бок пры прамым парадку словаў дзеяслоў павінны стаяць на другім месцы сказу.

## Сучасная рэформа правапісу

Напрыканцы XX стагодзьдзя (пасьля аб’яднаньня Нямеччыны) кіраўнікі нямецкамоўных краінаў — ФРН, Аўстрыі, Швайцарыі й Ліхтэнштайну, а таксама прадстаўнікі дзяржаваў і нямецкіх меншасьцяў (Італія, Румынія й Вугоршчына) прынялі рашэньне аб правядзеньні рэформы нямецкае артаграфіі, якую плянавалася завяршыць у жніўні 2005 году.

Адна з самых кансэрватыўных і паважаных ґазэтаў ФРН, «Frankfurter Allgemeine Zeitung», у 1999 годзе, як і ўся краіна, перайшла на новую артаграфію, але ўжо праз год вярнулася да звыклага правапісу. Таксама ад новае артаграфіі адмовіўся найважнейшы грамадзка-палітычны часопіс краіны «Der Spiegel».

Паводле меркаваньняў журналістаў, новыя правілы правапісу толькі пагоршылі сытуацыю зь нямецкай мовай і прывялі да масавае блытаніны, паколькі, паводле апытаньняў, толькі 38% насельніцтва ФРН знаёмыя з новымі правіламі. Самі службоўцы таксама парушаюць новыя правілы, нават у афіцыйных дакумэнтах.

У Нямеччыне з 1 жніўня 2007 году ўступіў у сілу канчатковы варыянт закону аб рэформе нямецкага правапісу. Новыя правілы пунктуацыі й артаграфіі сталі абавязковымі для ўсіх без выключэньня дзяржаўных установаў і сыстэмаў адукацыі.

Рэформа скасуе 87 з 212 правілаў артаграфіі. Асобныя словы, якія пісаліся зь вялікай літары, зараз павінныя пісацца з маленькай і наадварот. Замест 52 правілаў пунктуацыі засталося толькі 12. Коскі зараз можна ставіць, кіруючыся больш асабістым чуцьцём, чым загадамі, а запазычаныя словы дазваляецца пісаць як у нямецкай, так і ў іншамоўнай транскрыпцыі.

## Фанэтыка

Фанэтыка нямецкае мовы налічвае 44 гукі, сярод якіх адрозьніваюць 16 галосных, 3 дыфтонгі, 22 зычныя й 3 афрыкаты (гуказлучэньні [kv] і [ks] часам адносяць да афрыкатаў).

### Націск

Славесны націск носіць фіксаваны характар і амаль не зьмяняе свайго палажэньня ў слове. У каранёвых словах націск падае, як правіла, на першы склад, у словах з прыстаўкамі націск прыпадае альбо на прыстаўку, альбо на корань. У гэтым зьвязку вылучаюць націскныя (*un-*, *ur-*, *ab-*, *auf-*, *aus-*, *bei-*, *ein-*, *mit-*, *nach-*, *vor-*, *zu-*) і ненаціскныя прыстаўкі (*be-*, *ge-*, *ent-*, *emp-*, *er-*, *ver-*, *zer-*). Большасьць нямецкіх суфіксаў ненаціскныя, але ёсьць шэраг націскных суфіксаў (*-ist*, *-ent*, *-ant*, *-ee*, *-eur*, *-ion*, *-tät*, *-ur*, *-at*, -*it*, *-ot*, *-et*). У складаных словах націск бывае галоўным (падае на першы кампанэнт слова) і другарадным (падае на другі кампанэнт), а ў абрэвіятурах падае на апошнюю літару (скарачэньне). Націск у сказе падае звычайна на якія-небудзь знамянальныя словы, а словы службовыя націску пазбаўленыя. Націск, рух тону, тэмп і паўзы ў сукупнасьці даюць інтанацыю.

## Беларусь

На лістапад 2011 г. у сярэдніх школах Беларусі нямецкая мова вывучалася ў якасьці замежнае 19% вучняў. За 2019 год у Беларусі выдалі 64 найменьні брашураў і кнігаў на нямецкай мове.

## Глядзіце таксама

* ß
* Rindfleischetikettierungsüberwachungsaufgabenübertragungsgesetz

## Вонкавыя спасылкі

 **Нямецкая мова** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў