Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Фазы Месяца

Фазы Месяца
Паўмесяц над Зямлёй
**Фа́зы Ме́сяца** — пэрыядычна зьмяняныя станы асьвятленьня Месяца Сонцам.

## Прырода фазаў

Зьмяненьне фазы Месяца абумоўленая зьменамі ва ўмовах асьвятленьня Сонцам цёмнага шару Месяца падчас яго руху па арбіце. Са зьмяненьнем узаемнага разьмяшчэньня Зямлі, Месяца і Сонца тэрмінатар (мяжа паміж асьветленай і неасьветленай часткамі дыску Месяца) перасоўваецца, што й выклікае зьмяненьне абрысаў бачнай часткі Месяца.

## Зьмяненьні бачнай формы Месяца

Паколькі Месяц — сфэрычнае цела, пры яго частковым асьвятленьні збоку ўзьнікае «серп». Асьветлены бок месяца заўсёды паказвае ў бок Сонца, нават калі яно схаванае за гарызонтам.

Працягласьць тэрмінаў поўнага зьмяненьня фазаў Месяца (так званы сынадычны месяц) нясталая праз эліптычнасьць месяцовай арбіты, і вар’іруецца ад 29,25 да 29,83 зямнога сонечнага дню. Сярэдні сынадычны месяц складае 29,5305882 дню (29 дзён 12 гадзін 44 хвіліны 2,82 сэкунды).

У фазах Месяца, блізкіх да ветаху (у пачатку першае чвэрці і ў канцы апошняе чвэрці), падчас вельмі вузкага сярпа, неасьветленая частка ўтварае так званае папялістае сьвятло Месяца — бачнае сьвячэньне неасьветленай простым сонечным сьвятлом паверхні характэрнага папялістага колеру.

**Сыстэма Зямля-Месяц-Сонца**

Месяц па сваім шляху вакол Зямлі асьвятляецца Сонцам, ён сам ня сьвеціцца.

**Пасьлядоўнае зьмяненьне бачнага Месяца на небе**

Месяц праходзіць наступныя фазы асьвятленьня:

1. Ветах (ці *вятох*) — стан, калі Месяц ня бачны; першая квадра.
2. Раньні маладзік — першае зьяўленьне Месяца на небе пасьля ветаху ў выглядзе вузкага сярпа.
3. Маладзік — стан, калі асьветленая «правая» палова Месяца; другая квадра.
4. Позьні маладзік — пераходны стан паміж маладзіком і поўняй, большая частка Месяца асьветленая.
5. Поўня (ці *поўнік*, *падпоўня*) — стан, калі асьветлены ўвесь Месяц цалкам; трэцяя квадра.
6. Раньні сход — пераходны стан паміж поўняй і сходам, асьветленая частка Месяца пачынае зьмяншацца.
7. Сход (ці схадок) — стан, калі асьветленая «левая» палова месяца
8. Позьні сход — стан перад ветахам у выглядзе вузкага сярпа.

Заўвага: «правая» і «левая» паловы мае сэнс вылучаць толькі ў паўночным паўшар’і, бо зблізу экватару Месяц бачны у «ляжачым» стане, а для паўднёвага паўшар’я наагул усё будзе наадварот: пры маладзіку будзе асьветленая «левая» палова, а падчас сходу — «правая».

## Дадатковыя зьвесткі

У сьнежні 2009 году шэраг СМІ паведаміў, што група аналітыкаў інвэстыцыйнага банку «Macquarie Securities» (Аўстралія) на аснове ўласнага дасьледаваньня прыйшла да выснове аб уплыве месяцовых фазаў на дынаміку індэксаў сусьветных фінансавых рынкаў.

Таксама прадстаўнікі брытанскай паліцыі заявілі аб сувязі месяцовых фазаў з узроўнем гвалту.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Сеціўны месяцовы каляндар (анг.)
* Разьлік фазаў Месяца на iPhone/iPod/iPad
# 24-гадзінны фармат часу

| 24-гадзінны фармат | 12-гадзінны фармат |
| --- | --- |
| 00:00 | 12:00 поўнач (a.m.) |
| 01:00 |  1:00 a.m. |
| 02:00 |  2:00 a.m. |
| ... | ... |
| 11:00 | 11:00 a.m. |
| 12:00 | 12:00 поўдзень (p.m.) |
| 13:00 |  1:00 p.m. |
| 14:00 |  2:00 p.m. |
| 15:00 |  3:00 p.m. |
| 16:00 |  4:00 p.m. |
| 17:00 |  5:00 p.m. |
| 18:00 |  6:00 p.m. |
| 19:00 |  7:00 p.m. |
| 20:00 |  8:00 p.m. |
| 21:00 |  9:00 p.m. |
| 22:00 | 10:00 p.m. |
| 23:00 | 11:00 p.m. |
| 24:00 таго ж дня | 12:00 поўнач (a.m.) наступнага дня |

**24-гадзінны фармат вылічэньня часу** азначае, што суткі, якія працягваюцца ад поўначы да поўначы, разьбіваюцца на 24 гадзіны, пранумараваных ад 0 да 23. Такая сыстэма ў цяперашні час найболей распаўсюджаная ў сьвеце.

## Глядзіце таксама

* 12-гадзінны фармат часу
# 12-гадзінны фармат часу

| 24-гадзінны фармат | 12-гадзінны фармат |
| --- | --- |
| 00:00 | 12:00 поўнач (a.m.) |
| 01:00 |  1:00 a.m. |
| 02:00 |  2:00 a.m. |
| ... | ... |
| 11:00 | 11:00 a.m. |
| 12:00 | 12:00 поўдзень (p.m.) |
| 13:00 |  1:00 p.m. |
| 14:00 |  2:00 p.m. |
| 15:00 |  3:00 p.m. |
| 16:00 |  4:00 p.m. |
| 17:00 |  5:00 p.m. |
| 18:00 |  6:00 p.m. |
| 19:00 |  7:00 p.m. |
| 20:00 |  8:00 p.m. |
| 21:00 |  9:00 p.m. |
| 22:00 | 10:00 p.m. |
| 23:00 | 11:00 p.m. |
| 24:00 таго ж дня | 12:00 поўнач (a.m.) наступнага дня |

**12-гадзінны фармат вылічэньня часу** мяркуе разьбіцьцё 24 гадзін, якія складаюць суткі, на два 12-гадзінныя інтэрвалы, якія пазначаюцца A. m. (па-лацінску: *ante meridiem*, даслоўна — «да поўдня») і P. m. (па-лацінску: *post meridiem*, даслоўна — «пасьля поўдня»).

## Выкарыстаньне

Шырока пашыраны ў Аўстраліі, Канадзе (акрамя Квэбэку), Вялікабрытаніі, ЗША, Новай Зэляндыі, Філіпінах.

Часткова пашыраны ў Альбаніі, Баўгарыі, Грэцыі, Квэбэку, Турэччыне.

## Глядзіце таксама

* 24-гадзінны фармат часу
# Тропікі

Тропікі на мапе плянэты
**Тро́пікі** (ад стар.-грэц. τροπικός(κύκλος) — паваротны круг) — кліматычныя зоны Землі. У строга геаграфічным разуменьні разьмешчаны паміж тропікам Казярога ці Паўднёвым тропікам і тропікам Рака ці Паўночным тропікам — асноўнымі паралелямі, якія разьмешчаны на 23° 27′ на поўдзень і поўнач ад экватара і вызначаюць найбольшую шырату, на якой Сонца апоўдні можа падняцца ў зэніт (у дзень летняга сонцастаяньня).

Для трапічных рэгіёнаў характэрны гарачы клімат.
# Нябесная сфэра

Нябесная сфэра падзеленая нябесным экватарам
**Нябесная сфэра** — уяўная сфэра з адвольным радыюсам, цэнтар якой у залежнасьці ад умоў задачы можа знаходзіцца ў пэўным пункце прасторы. Цэнтрам можа быць месца назіраньняў, цэнтар Зямлі ці Сонца. Паняцьце нябеснае сфэры выкарыстоўваецца дзеля вуглавых вылічэньняў, вывучэньня ўзаемнага разьмяшчэньня і руху нябесных целаў.

## Вонкавыя спасылкі

* SkyandTelescope.com SkyChart  (анг.)
* Monthly skymaps for every location on Earth  (анг.)
# Высакосная сэкунда

Даданьне высакоснай сэкунды 30 чэрвеня 2015 року
**Высако́сная сэку́нда**, або **сэку́нда каардына́цыі** (па-ангельску: *leap second*) — аднасэкундная карэкцыя, якая зрэдку прымяняецца да Сусьветнага каардынаванага часу (UTC) для таго, каб утрымліваць працягласьць содняў блізкай да сярэдняга сонечнага часу. Без такой карэкцыі час, які вызначаецца абаротам зямной кулі, пачне паступова адхіляцца ад атамнага часу з прычыны нерэгулярнасьцяў ў хуткасьці кручэньня Зямлі. З тае пары, як такая сыстэма карэкцыі была выкарыстаная ў 1972 року, паводле стану на 2012 рок да Сусьветнага каардынаванага часу было дададзена ўсяго 25 высакосных сэкундаў. Апошняе такое даданьне адбылося 30 чэрвеня 2015 року а 23:59:60 UTC, перад гэтым — 30 чэрвеня 2012.

Стандарт часу UTC, які шырока прымяняецца як міжнародная мера часу, а таксама як аснова для цывільнага часу ў большасьці краінаў, выкарыстоўвае вызначэньне сэкунды паводле міжнароднае сыстэмы адзінак (СІ), на аснове дадзеных атамнага гадзіньніка. Як і ў большасьці стандартаў часу, у аснове UTC палягае аб’яднаньне груп сэкундаў у хвіліны, гадзіны, дні, месяцы і гады. Аднак працягласьць сярэдняга сонечнага дню ёсьць крыху даўжэйшаю за 24 гадзіны (86 400 сэкундаў сыстэмы СІ). Таму, калі вызначаць працягласьць содняў стандарту UTC як роўна 86 400 сэкундаў СІ, тады дзённы час UTC павольна адхіляцьмецца ад таго ж значэньня стандартаў часу, арыентаваных на рух сонца па нябеснай сфэры — такіх, як сярэдні час па Грынвічы (GMT) і ягоны наступнік — Сусьветны час (UT1). Мэтаю ўвядзеньня панятку высакоснай сэкунды ёсьць кампэнсацыя падобнага адхіленьня шляхам вызначэньня трываласьці пэўных UTC-дзён у 86401 або 86 399 сэкундаў сыстэмы СІ.
# Ісьляндзкая мова

|  |
| --- |
| Ісьляндзкая мова |
| íslenska |
|  |
| [[Файл:Idioma islandés.PNG|]]
Ісьляндыя — краіна, дзе ісьляндзкая зьяўляецца мовай большасьці  |
|  Ужываецца ў  | * Ісьляндыя
* Данія
 |
|  Рэгіён  |
Данія (~8000 чал.) ЗША (~5000 чал.)
Манітоба(2016) Брытанская Калюмбія Албэрта (разам ~1440 чал.)
 |
|  Народ(-ы)  |  Ісьляндцы
 |
|  Колькасьць карыстальнікаў  | * 321 040 чал. (2015)
 |
|  Клясыфікацыя  |  Індаэўрапейская
Германскія
Скандынавскія
**Ісьляндзкая** |
|  Афіцыйны статус  |
|  Афіцыйная мова ў  |  Ісьляндыя |
|  Рэгулюецца  | Інстытут ісьляндзкіх дасьледаваньняў Арні Магнусана[d] |
|  Статус:  | у бясьпецы |
|  Раньнія формы:  |  Старажытнаскандынаўская
Старажытнаісьляндзкая |
|  Пісьмо  | Лацінскі альфабэт (Ісьляндзкі альфабэт) |
|  Коды мовы  |
|  ISO 639-1  | is |
|  ISO 639-3  | isl |

Фрагмэнт тэксту ісьляндзкай мовай
**Ісьля́ндзкая мо́ва** (па-ісьляндзку: *íslenska*) — германская мова, адна з заходне-скандынаўскіх моваў.

## Пашырэньне

Пашырана ў Ісьляндыі (афіцыйная мова), а таксама ў Канадзе і ЗША.

## Пісьменнасьць

Ісьляндзкая мова пісьменная з канца ХІІ ст. на лацінскай аснове. Найбольш старажытныя помнікі датуюцца 2-й паловай ХІІ ст., першыя друкаваныя кнігі зьявіліся ў ХVI ст.

## Дыялекты

Дыялектных адрозьненьняў амаль няма.

## Гісторыя

У ХІІ—ХІІІ ст. фаналягічная сыстэма амаль не адрозьнівалася ад фаналягічнай сыстэмы нарвэскай мовы. З таго часу ў ісьляндзкай мове адбыліся значныя фанэтычныя зьмены (страта насавых галосных, дыфтангізацыя доўгіх галосных, прысутнасьць толькі глухіх узрыўных і іншыя).

## Фаналёгія

Ісьляндзкая мова мае вельмі нязначныя дыялектныя фанэтычныя адрозьненьні. У мове ёсьць як монафтонгі, так і дыфтонгі, прычым зычныя бываюць звонкімі й глухімі.

Агучанасьць адыгрывае асноўную ролю ў дыфэрэнцыяцыі большасьці зычных, уключаючы насавыя, але за выключэньнем выбуховых. Выбухныя (b), (d), (g) бязгучныя й адрозьніваюцца ад (p), (t), (k) толькі адсутнасьцю прыдыханьня. Прадыханьне адбываецца перад гемінатамі (доўгімі альбо падвоенымі зычнымі) (p), (t) і (k). Яно не сустракаецца перад гемінатнымі (b), (d) альбо (g). Прыдыхальнае (tt) этымалягічна й фанэтычна аналягічныя нямецкаму й галяндзкаму cht (параўнайце ісландзкае nótt, dóttіr зь нямецкім Nacht, Tochter і галяндзкім nacht, dochter).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
# Стараангельская мова

|  |
| --- |
| Стараангельская |
| Ænglisc, Anglisc, Englisc |
|  |
|  Ужываецца ў  | Ангельшчына, часткова Шатляндыя і Ўэйлз |
|  Рэгіён  | Брытанскія астравы, Ангельшчына, Шатляндыя і Валія |
|  Колькасьць карыстальнікаў  | 0 |
|  Клясыфікацыя  |  Індаэўрапейская
Германскія
Заходнегерманскія |
|  Афіцыйны статус  |
|  Пісьмо  | лацінскае пісьмо, futhorc[d] і Футарк[d] |
|  Коды мовы  |
|  ISO 639-2(Б)  |  ang
  |
|  ISO 639-3  | ang |

**Стараангельская** ці **англа-саксонская мова** (па-ангельску: *Old English*, *Anglo-Saxon*) — раньняя форма ангельскай мовы, што ўжывалася зь сярэдзіны 5 па сярэдзіну 12 стагодзьдзя. Адносіцца да заходнегерманскіх моваў. Найанейшым вядомым аўтарам на стараангельскай мове зьяўляецца паэт Кэдман (7 стагодзьдзе). Да літаратурных твораў на стараагнельскай мове адносіцца паэма Бэўвульф, Кэдманавы кодэкс, Вальдэрэ, Дэар (10 ст), Саламон і Сатурн.

## Прыклад тэксту

Ойча наш

|  |  |
| --- | --- |
|
Стараанґельская:
Fæder ūre, ðu ðe eart on heofenum,
sīe ðin nama ġehālgod.
Tōbecume ðīn rīċe.
Ġeweorðe ðīn willa on eorðan
swā-swā on heofenum.
Ūrne ġedæġhwāmlican hlāf sele ūs tōdæġ.
And forġyf ūs ūre gyltas,
swā-swā wē forġiefað ūrum gyltendum.
And ne ġelǣd ðū ūs on costnunge,
ac ālīes ūs of yfele.
Sóþlice.
 |
Беларуская:
Ойча наш, каторы ёсьць на небе!
Сьвяціся Імя Тваё.
Прыйдзі Валадарства Тваё.
Будзь воля Твая
Як у небе, так і на зямлі.
Хлеба нашага штодзённага дай нам сёньня.
І адпусьці нам грахі нашы,
як і мы адпускаем вінаватым нашым.
І ня ўводзь нас у спакусу,
але збаў нас ад злога.
Амэн.  |

## Глядзіце таксама

* Стараангельская літаратура

## Вонкавыя спасылкі
# Нарвэская мова

|  |
| --- |
| Нарвэская мова |
| norsk |
|  |
|  |
|  Ужываецца ў  | Нарвэгіі |
|  Рэгіён  | Скандынавія |
|  Колькасьць карыстальнікаў  | прыкладна 4 600 000 чал. |
|  Клясыфікацыя  |  Індаэўрапейская сям’я
* Германская галіна
	+ Паўночнагерманская група
 |
|  Афіцыйны статус  |
|  Афіцыйная мова ў  |  Нарвэгіі
* Паўночная Рада
 |
|  Дапаможная мова ў  |  —
  |
|  Рэгулюецца  | Нарвэскай моўнай радай і нарвэскай акадэміяй |
|  Статус:  | 1 дзяржаўная[d] |
|  Пісьмо  | лацінскае пісьмо |
|  Коды мовы  |
|  ISO 639-1  | no, nb (букмал), nn (нюнарск) |
|  ISO 639-2(Б)  |  nor, nob (букмал), nno (нюнарск)
  |
|  ISO 639-2(Т)  |  nor, nob (букмал), nno (нюнарск)
  |
|  ISO 639-3  | nor |
|  SIL  |  nor, nob (букмал), nno (нюнарск)
 |

**Нарвэ́ская мо́ва** (па-нарвэску: *norsk* nɔʂːk) — мова германскае ґрупы індаэўрапейскае моўнае сям’і, на якой размаўляюць у Нарвэгіі. Гістарычная нарвэская мова найбольш блізкая да фарэрскай і ісьляндзкай моваў. Аднак дзякуючы значнаму ўплыву дацкай мовы і некатораму ўплыву швэдзкай, нарвэская ў агульным разуменьні блізкая і да гэтых моваў. Больш сучасная клясыфікацыя ставіць нарвэскую разам з дацкай і швэдзкай у ґрупу мацерыковых скандынаўскіх моваў, у адрозьненьне ад астраўных скандынаўскіх моваў.

## Мінуўшчына

Нарвэская мова панавала ў краіне да пэрсанальнай вуніі з Даніяй 1536 году. Той старажытны від мовы захаваўся сярод ісьляндзкіх нашчадкаў нарвэскіх перасяленцаў у выглядзе сучаснай ісьляндзкай мовы. Зь пераходам да вуніі з Швэцыяй у 1814 годзе ў дзяржаўную мову ўводзяцца нарвэскія словы, якую мовазнавец Кнуд Кнудсэн (1812—1895) ад пачатку нарок дацка-нарвэскай. Пасьля абвяшчэньня незалежнасьці Нарвэгіі ў 1905 годзе яна стаецца кніжнай мовай краіны. Пад канец ХІХ стагодзьдзя парлямэнт дазволіў школам весьці навучаньне на нарвэскай краёвай мове, якую вярнуў у літаратуру мовазнавец Івар Осэн (1813—1896) сваім дасьледаваньнем заходніх гаворак. Пасьля атрыманьня Нарвэгіяй незалежнасьці яе называюць новай нарвэскай. У далейшым кніжная мова прыпадабняецца да яе цягам 6 правапісна-граматычных рэформаў 1907, 1917, 1938, 1952, 1959 і 1981 гадоў.

## Крыніцы
# Дацкая мова

|  |
| --- |
| Дацкая |
| dansk |
|  |
|  |
|  Ужываецца ў  | * Каралеўства Даніі
* Данія
* Фарэрскія астравы
* Грэнляндыя
* Нямеччына
 |
|  Рэгіён  | Шлезьвіг-Гальштайн і Данія |
|  Колькасьць карыстальнікаў  | * 6 000 000 чал.
* 5 520 860 чал. (2012)
* 5 621 380 чал. (2012)
 |
|  Клясыфікацыя  |  Індаэўрапейская сям'я
* Германская галіна
	+ Паўночнагерманская група
		- Усходняя падгрупа
			* **Дацкая мова**
 |
|  Афіцыйны статус  |
|  Афіцыйная мова ў  |  Даніі (без уліку Грэнляндыі), Эўрасаюзе
 |
|  Рэгулюецца  | Dansk Sprognævn |
|  Статус:  | 1 дзяржаўная[d] |
|  Пісьмо  | лацінскае пісьмо |
|  Коды мовы  |
|  ISO 639-1  | da |
|  ISO 639-2(Б)  |  dan
  |
|  ISO 639-2(Т)  |  dan
  |
|  ISO 639-3  | dan |
|  SIL  |  DAN
 |

**Да́цкая мо́ва** (**да́нская мо́ва**; саманазва: *dansk*,  Da-dansk.ogg ) — мова ўсходняй падгрупы паўночнагерманскай групы германскай галіны індаэўрапейскай сям’і моваў. На дацкай мове размаўляюць прыкладна 6 мільёнаў чалавек (2019 год) — у Даніі, уключна з Грэнляндыяй і Фарэрскімі астравамі, дзе яна афіцыйная; у Паўднёвым Шлезьвігу ў Нямеччыне, дзе яна мае статус абароненай мовы меншасьці; у Ісьляндыі, дзе гэта першая замежная мова ў школах. У аўтаномнай Грэнляндыі ня мае афіцыйнага статусу з 2009 году. Дацкая мова адносіцца да моў аналітычнага ладу.

## Гісторыя

Распаўсюджаньне дацкай мовы на пачатку Х стагодзьдзя
Дацкая мова паходзіць ад агульнаскандынаўскай мовы, рунічныя надпісы на якой адносяцца да III ст. н. э. Разьдзяленьне агульнаскандынаўскай мовы на ўсходнюю і заходнюю галіну адбылося ў эпоху вікінгаў (каля 800—1050 гг.).

Гісторыя дацкай мовы можна падзяліць на наступныя пэрыяды: старажытнадацкі (800—1100 гг.), сярэднедацкі (1100—1500 гг.) ды сучасны дацкі (с 1500 г.).

Найстарэйшыя пісьмовыя помнікі, напісаныя на дацкай мове рунамі, датуюцца IX ст. Найстарэйшымі помнікамі на лацініцы зьяўляюцца абласныя законы: «Skånske Lov» (1203—22 гг.) «Skånsk Kirkelov», «Valdemars sjaellandske Lov», «Absalons sjaellandske Kirkelov», «Jyske Lov» (1241 г.), «Samling af gamle danske Love».

## Дацкі альфабэт

У дацкім альфабэце 29 літар: 9 голосных (a, e, i, o, u, y,æ,ø,å) і 20 зычных.

## Сучасны стан

Дыялекты дацкай мовы.
## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Вялікі слоўнік дацкай мовы ад 1700-х па 1950-е гады
* Дацкая граматыка (анг.) Архіўная копія
* Дзесяцідзённы online-курс дацкай мовы Архіўная копія
# Даўгата

**Даўгата́** — геаграфічная каардыната ў шэрагу сыстэмаў сфэрычных каардынатаў, якая вызначае знаходжаньне пунктаў на паверхні Зямлі, Сонца, плянэтаў і на нябеснай сфэры адносна пачатковага мэрыдыяну.

Геаграфічная даўгата λ, кут паміж роўніцай мэрыдыяну, які праходзіць праз дадзены пункт, і роўніцай пачатковага нулявога мэрыдыяну, ад якога вядзецца адлік даўготаў. На Зямлі нулявы мэрыдыян праходзіць праз Грынвіч і называецца Грынвіцкім мэрыдыянам. Даўготы ад 0 да 180° на ўсход ад нулявога мэрыдыяну называюць усходнімі, а на захад — заходнімі. Варта падкрэсьліць, што, у адрозьненьне ад шыраты, для сыстэмы даўготаў выбар пачатку адліку (нулявога мэрыдыяну) адвольны і залежыць толькі ад угоды. Да прыкладу, раней, акрамя Грынвічу, у якасьці нулявога абіралі мэрыдыяны абсэрваторыяў Парыжу, Кадысу, Пулкава (на тэрыторыі Расейскай імпэрыі) і г. д.

## Глядзіце таксама

* Шырата
* Геаграфічныя каардынаты
# Мэрыдыян

Усе мэрыдыяны (жоўтыя) дзеляць шар на дзьве паловы — таксама як і экватар (сіні). Раўналежнікі паказаныя пункцірнымі лініямі.
## Геаграфічны мэрыдыян

**Мэрыдыя́н, палудзеньнік** — у геаграфіі, лінія перасеку паверхні зямнога шара плоскасьцю, праведзенай празь якая-небудзь кропку зямной паверхні і вось кручэньня Зямлі. Кожны мэрыдыян перасякаецца з усімі астатнімі ў дзьвюх кропках на паўночным і паўднёвым канцавосьсі. Даўжыні ўсіх мэрыдыянаў на глобусе роўныя. Усе кропкі аднаго мэрыдыяна маюць аднолькавую даўгату, але розную шырату. У міжнароднай практыцы за пачатковы мэрыдыян прыняты Грынвіцкі, які праходзіць праз ангельскі горад Грынвіч, ад яго вядзецца адлік даўгот.

## Астранамічны мэрыдыян

**Мэрыдыян** — у астраноміі, вялікі круг нябеснай сфэры, які праходзіць праз канцавосьсі сьвету, зэніт і надзір.

## Глядзіце таксама

* Раўналежнік
* Геаграфічныя каардынаты
* Магнітны мэрыдыян
# Сонечны гадзіньнік

Сонечны гадзіньнік на фасадзе дому ў Старым горадзе ў Варшаве
**Сонечны гадзі́ньнік** — прыбор для вызначэньня часу па зьмене даўжыні ценю ад гноману і яго руху па цыфэрбляце. Зьяўленьне гэтых гадзіньнікаў зьвязана з момантам, калі чалавек усьвядоміў узаемасувязь паміж даўжынёй і становішчам сонечнага ценю ад тых ці іншых прадметаў і становішчам Сонца на небе.

Найпрасьцейшыя сонечныя гадзіньнікі паказваюць сонечны час, а не мясцовы, гэта значыць, не ўлічваюць дзяленьне Зямлі на часавыя пасы. Акрамя таго, найпрасьцейшыя сонечныя гадзіньнікі ня ўлічваюць летняга часу. Карыстацца сонечнымі гадзіньнікамі можна толькі ўдзень і пры бачнасьці Сонца.

У наш час сонечнымі гадзіньнікамі па прамым прызначэньні практычна не карыстаюцца, яны саступілі месца розным відам іншых гадзіньнікаў.

## Глядзіце таксама

* Гноман
* Ураўненьне часу

## Вонкавыя спасылкі

 **Сонечны гадзіньнік** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* The Mathematics of Sundials (анг.)
* Principle and Use of Ottoman Sundials, Atilla Bir (анг.)
# Нябесны экватар

Нябесны экватар нахілены на 23.5° да экліптыкі. Выява паказвае ўзаемасувязі паміж нахілам восі Зямлі (або *нахіленьнем*), восьсю авароту і арбітальнай роўніцы.
**Нябесны экватар** — роўніца, якая праходзіць цераз цэнтар нябеснае сфэры пэрпэндыкулярна восі сьвету і дзеліць нябесную сфэру на дзьве часткі: паўночнае паўшар’е зь вяршыняй у паўночным полюсе сьвету і паўднёвае — зь вяршыняй у паўднёвым полюсе сьвету.
# Астранамічны аб’ект

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
|   |
|   |
|   |
|    |
|   |
|   |
|   |
|   |

 |
| Розныя астранамічныя целы і аб’екты |

**Астранамі́чны аб’е́кт** (таксама **нябе́снае це́ла**) — матэрыяльны аб’ект, які натуральным чынам сфармаваўся ў касьмічнай прасторы. Да астранамічных аб’ектаў адносяць камэты, плянэты, мэтэарыты, астэроіды, зоркі і гэтак далей. Астранамічныя аб’екты вывучае навука астраномія. Паходжаньне астранамічных аб’ектаў вывучае касмагонія.

## Астранамічныя аб’екты

| Аб’екты Сонечнай сыстэмы | Пазасонечныя аб’екты |
| --- | --- |
| Простыя аб’екты | Складовыя аб’екты | Прасторавыя аб’екты |
| * Сонца
* Плянэты
	+ Мэркурый
	+ Вэнэра
	+ Зямля
		- Месяц
	+ Марс
		- Фобас
		- Дэймас
	+ Юпітэр
		- спадарожнікі
	+ Сатурн
		- спадарожнікі
	+ Уран
		- спадарожнікі
	+ Нэптун
		- спадарожнікі
* Карлікавыя плянэты
	+ Цэрэра
	+ Плютон
		- спадарожнікі
	+ Эрыс
		- Дысномія
* Астэроіды
	+ Калязямныя астэроіды
		- Група Атона
		- Група Апалона
		- Група Амура
	+ Пояс астэроідаў
	+ Траянцы й ахейцы
* Мэтэароіды
	+ Мэтэорные струмені
* Група Дамокла
* Кентаўры
* Камэты
* Транснэптунавыя аб’екты
	+ Пояс Койпэра
	+ Сэдна
	+ Воблака Аорта
 | * Экзаплянэты
* Карычневыя карлікі
* Зоркі па спэктральных клясах
	+ Вугляродныя зоркі
	+ Зоркі Вольфа—Райе
* Зоркі па клясах сьвяцільнасьці
	+ Карлікі (зоркі галоўнай паслядоўнасьці)
		- Чырвоныя карлікі
	+ Гіганты
		- Чырвоныя гіганты
* Пераменныя зоркі
	+ Цэфеіды
	+ Новыя зоркі
	+ Звышновыя зоркі
	+ Гама-воплескі
* Кампактныя зоркі
	+ Белыя карлікі
		- Чорныя карлікі
	+ Нейтронныя зоркі
		- Магнетары
		- Пульсары
	+ Кваркавыя зоркі
	+ Чорныя дыры
 | * Кратныя зоркі
	+ Падвойныя сыстэмы
		- Аптычныя падвойныя
		- Астраметрычныя падвойныя
		- Спэктральныя падвойныя
		- Зацьменныя падвойныя
		- Цесныя падвойныя
	+ Патройныя зоркі
* Групы зорак
	+ Зорныя скапленьні
		- Расьсеяныя зорныя навалы
		- Шаравыя зорныя навалы
	+ Сузор’і
	+ Астэрызмы
* Галактыкі
	+ Сьпіральныя галяктыкі
	+ Эліптычныя галяктыкі
	+ Кольцавыя галяктыкі
	+ Няправільныя галяктыкі
	+ Актыўныя галяктыкі
		- Блазары
		- Квазары
		- Радыёгаляктыкі
		- Сейфертаўскія галяктыкі
* Скапленьні галяктык
* Звышскапленьні галяктык
 | * Калязоркавае асяродзьдзе
	+ Міжплянэтнае асяродзьдзе
	+ Протаплянэтныя дыскі
* Міжзоркавае асяродзьдзе
* Туманнасьці
	+ Плянэтарныя туманнасьці
	+ Астаткі звышновых
	+ Сьветлыя туманнасьці
		- Эмісійныя туманнасьці
		- Адбівальныя туманнасьці
		- Вобласьці HII
	+ Цёмныя туманнасьці
		- Малекулярныя аблокі
* Міжгаляктычнае асяродзьдзе
* Касьмічнае мікрахвалевае фонавае выпраменьваньне
* Цёмная матэрыя
	+ MACHO
	+ WIMP
* Гіпатэтычныя
	+ Касьмічная струна
 |

## Глядзіце таксама

* Касьмічны аб’ект
* Буйнамаштабныя структуры космасу

## Крыніцы
# Кельвін

**Ке́львін** (пазначэньне: **K**) — адзінка вымярэньня тэмпэратуры ў СІ, прапанаваная ў 1848 годзе.

Адзін кельвін роўны 1/273,16 тэрмадынамічнай тэмпэратуры патройнай кропкі вады. Пачатак шкалы (0 К) супадае з абсалютным нулём. Кельвін па памеры супадае з градусам Цэльсія.

Міжнародны камітэт мер і ваг зьбіраецца ў 2011 годзе зьмяніць азначэньне кельвіна, каб пазбавіцца ад цяжкапрайграваных умоваў патройнай кропкі вады. У новым азначэньні кельвін будзе выяўлены праз сэкунду і значэньне сталай Больцмана.

Адзінка названая ў гонар ангельскага фізыка Ўільяма Томсана, якому было падаравана званьне барона Кельвіна Ларгскага з Айршыру. У сваю чаргу гэтае званьне паходзіць ад ракі Кельвін(en), якая працякае праз тэрыторыю ўнівэрсытэту ў Глазга.

Да 1968 году кельвін афіцыйна менаваўся *градусам Кельвіна*.

## Кратныя і дзельныя адзінкі

Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

| Кратныя | Дзельныя |
| --- | --- |
| велічыня | назва | пазначэньне | велічыня | назва | пазначэньне |
| 101 К | дэкакельвін | даК | daK | 10-1 К | дэцыкельвін | дК | dK |
| 102 К | гэктакельвін | гК | hK | 10-2 К | сантыкельвін | сК | cK |
| 103 К | кілякельвін | кК | kK | 10-3 К | мілікельвін | мК | mK |
| 106 К | мэгакельвін | МК | MK | 10-6 К | мікракельвін | мкК | µK |
| 109 К | гігакельвін | ГК | GK | 10-9 К | нанакельвін | нК | nK |
| 1012 К | тэракельвін | ТК | TK | 10-12 К | пікакельвін | пК | pK |
| 1015 К | пэтакельвін | ПК | PK | 10-15 К | фэмтакельвін | фК | fK |
| 1018 К | экзакельвін | ЭК | EK | 10-18 К | аттакельвін | аК | aK |
| 1021 К | зэтакельвін | ЗК | ZK | 10-21 К | зэптакельвін | зК | zK |
| 1024 К | ётакельвін | ІК | YK | 10-24 К | ёктакельвін | іК | yK |

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Кельвін** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў