# Астраномія

|  |
| --- |
| Астраномія |
| Навука |
|  |
|  Зьвесткі  |
|  Падкляса ад  | фізычная навука[d], дакладная навука[d], прыродазнаўчыя навукі і навука |
|  Тэма  | 7996 |
|  Вывучаецца ў  | навуказнаўства[d] |
|  Прадмет вывучэньня  | Сусьвет |
|  Пэрыяд заснаваньня  | XVIII стагодзьдзе |
|  Гісторыя  | гісторыя астраноміі[d] |
|  Асноўныя кірункі  |  нябесная мэханіка, астрафізыка, касмалёгія, плянэталёгія й інш.
  |
| **Астраномія** ў Вікісховішчы |

**Астрано́мія** (па-грэцку: *αστρονομία*, па-грэцку: *αστρον* — «*зорка*» і па-грэцку: *νόμος* — «*закон*») — навука аб разьмяшчэньні, будове, уласьцівасьцях, паходжаньні і разьвіцьці нябесных цел і іх сыстэм, да Сусьвету ў цэлым. У прыватнасьці, астраномія вывучае Сонца, плянэты Сонечнай сыстэмы і іх спадарожнікі, астэроіды, камэты, мэтэарыты, міжплянэтнае рэчыва; зоркі і пазасонечныя плянэты, туманнасьці, міжзоркавае рэчыва, галяктыкі і іх скапленьне, пульсары, квазары, чорныя дзіркі, экзаплянэты і шматлікае іншае.

## Падпадзяленьне астраноміі

Месяцовая астраномія: вялікі кратэр на выяве — Дэдал, сфатаграфаваны экіпажам *Апалёна-11* падчас звароту вакол Месяцу ў 1969 годзе. Разьмешчаны побач з цэнтрам нябачнага боку Месяца, кратэр мае дыямэтар каля 93 км.
Экстрагаляктычная астраномія: гравітацыйнае лінзаваньне. Гэтая выява паказвае некалькі блакітных завесавобразных аб’ектаў, якія зьяўляюцца шматкратнымі выявамі адной галяктыкі, размножанымі з-за эфэкту гравітацыйнай лінзы ад скапленьня жоўтых галяктык поруч цэнтра фатаграфіі. Лінза створаная гравітацыйным полем скапленьня, якое перакрыўляе сьветлавыя прамяні, што вядзе да павелічэньня і скажэньню малюнка далейшага аб’екта.
Сучасная астраномія падпадзяляецца на шэраг асобных разьдзелаў, якія цесна зьвязаныя паміж сабой, і такі падзел астраноміі ў вядомым сэнсе ўмоўна.
Найгалоўнымі разьдзеламі астраноміі зьяўляюцца:

* Астрамэтрыя — вывучае бачныя становішчы і рухі сьвяцілаў, а таксама спосабы азначэньня па іх геаграфічных каардынат і дакладнага часу. Яна складаецца з:
	+ сфэрычнай астраноміі, распрацоўвальнай матэматычныя мэтады азначэньня бачных становішчаў і рухаў нябесных цел з дапамогай розных сыстэм каардынат, а таксама тэорыю заканамерных зьмен каардынат сьвяцілаў з часам;
	+ фундамэнтальнай астрамэтрыі, задачамі якой зьяўляюцца азначэньне каардынат нябесных цел з назіраньняў, складаньне каталёгаў зорных становішчаў і азначэньне лікавых значэньняў найважных астранамічных сталых, гэта значыць велічынь, якія дазваляюць улічваць заканамерныя зьмены каардынат сьвяцілаў; у практычнай астраноміі, у якой выкладаюцца мэтады азначэньня геаграфічных каардынат, азімутоў кірункаў, дакладнага часу і апісваюцца ўжывальныя пры гэтым прылады.
* Тэарэтычная астраномія дае мэтады для азначэньня арбіт нябесных цел па іх бачным становішчам і мэтады вылічэньня эфэмэрыд (бачных становішчаў) нябесных цел па вядомых элемэнтах іх арбіт (зваротная задача).
* Нябесная мэханіка вывучае законы рухаў нябесных цел пад дзеяньнем сіл Сусьветнага прыцягненьня, вызначае масы і форму нябесных цел і ўстойлівасьць іх сыстэм.

Гэтыя тры разьдзелу ў асноўным вырашаюць першую задачу астраноміі, і іх часта завуць клясычнай астраноміяй.

* Астрафізыка вывучае будынак, фізычныя ўласьцівасьці і хімічны склад нябесных аб’ектаў. Яна дзеліцца на: а) практычную астрафізыку, у якой распрацоўваюцца і ўжываюцца практычныя мэтады астрафізычных дасьледаваньняў і адпаведныя прылады і прыборы; б) тэарэтычную астрафізыку, у якой на падставе законаў фізыкі даюцца тлумачэньні назіраным фізычным зьявам.

Шэраг разьдзелаў астрафізыкі вылучаецца па спэцыфічных мэтадах дасьледаваньня.

* Зорная астраномія вывучае заканамернасьці прасторавага разьмеркаваньня і рухі зорак, зорных сыстэм і міжзоркавай матэрыі з улікам іх фізычных асаблівасьцяў.

У гэтых двух разьдзелах у асноўным вырашаюцца пытаньні другой задачы астраноміі.

* Касмагонія разглядае пытаньні паходжаньня і эвалюцыі нябесных цел, у тым ліку і нашай Зямлі.
* Касмалёгія вывучае агульныя заканамернасьці будынка і разьвіцьця Сусьвету.

На падставе ўсіх атрыманых ведаў аб нябесных целах апошнія два разьдзелу астраноміі вырашаюць яе трэцьцю задачу.

Курс агульнай астраноміі ўтрымоўвае сыстэматычны выклад зьвестак аб асноўных мэтадах і найгалоўных выніках, атрыманых рознымі разьдзеламі астраноміі.

Адным з новых, якія сфармаваліся толькі ў другой палове XX стагодзьдзя, кірункаў зьяўляецца архэаастраномія, якая вывучае астранамічныя спазнаньні старажытных людзей і дапамагае датаваць старажытныя будынкі, зыходзячы са зьявы прэцэсіі Зямлі.

## Прадметы астраноміі

* Сузор'і
* Нябесная сфэра
* Сыстэмы нябесных каардынат
* Час
* Нябесная мэханіка
* Эвалюцыя зорак
* Нэўтронныя зоркі і чорныя дзіркі
* Галяктыкі
	+ Млечны шлях

Выява Крабападобнай туманнасьці, атрыманае Хаблаўскім касьмічным тэлескопам.
* Чырвонае зрушэньне
* Рэліктавае выпраменьваньне
* Цёмная энэргія
* Аматарская астраномія
* Астранамічныя прылады
	+ Тэлескоп
* Астранамічныя абсэрваторыі
* Астранамічныя сымбалі
* Касманаўтыка

## Задачы астраноміі

Радыётэлескопы сярод мноства розных прылад, якія выкарыстоўваюцца астраномамі
Асноўнымі задачамі астраноміі зьяўляюцца:

1. Вывучэньне і тлумачэньне бачных рухаў нябесных цел, знаходжаньне заканамернасьцяў і чыньнікаў гэтых рухаў.
2. Вывучэньне будынка нябесных цел, іх фізычных і хімічных уласьцівасьцяў, пабудова мадэляў іх унутранага будынка.
3. Рашэньне праблем паходжаньня і разьвіцьця нябесных цел і іх сыстэм.
4. Вывучэньне найболей агульных уласьцівасьцяў Сусьвету, пабудова тэорыі назіранай часткі Сусьвету — Мэтагаляктыкі.

Рашэньне гэтых задачаў патрабуе стварэньня эфэктыўных мэтадаў дасьледаваньня — як тэарэтычных, так і практычных. Першая задача вырашаецца шляхам доўгіх назіраньняў, пачатых яшчэ ў глыбокай старажытнасьці, а таксама на аснове законаў мэханікі, вядомых ужо каля 300 гадоў. Таму ў гэтай вобласьці астраноміі мы разьмяшчаем найболей багатай інфармацыяй, асабліва для параўнальна блізкіх да Зямлі нябесных цел: Месяца, Сонца, плянэт, астэроідаў і г. д.

Рашэньне другой задачы стала магчымым у сувязі са зьяўленьнем спэктральнага аналізу і фатаграфіі. Вывучэньне фізычных уласьцівасьцяў нябесных цел пачалося ў другой палове XIX стагодзьдзя, а асноўных праблем — толькі ў апошнія гады.

Трэцяя задача патрабуе назапашваньня назіранага матэрыялу. У цяперашні час такіх дадзеных яшчэ ня досыць для дакладнага апісаньня працэсу паходжаньня і разьвіцьця нябесных цел і іх сыстэм. Таму веды ў гэтай вобласьці абмяжоўваюцца толькі агульнымі меркаваньнямі і побач больш або меней праўдападобных гіпотэз.

Чацьвёртая задача зьяўляецца самой маштабнай і самой складанай. Практыка паказвае, што для яе рашэньня ўжо нядосыць існых фізычных тэорыяў. Неабходна стварэньне больш агульнай фізычнай тэорыі, здольнай апісваць стан рэчыва і фізычныя працэсы пры лімітавых значэньнях шчыльнасьці, тэмпэратуры, ціску. Для рашэньня гэтай задачы патрабуюцца наглядальныя дадзеныя ў абласьцях Сусьвету, зьмешчаных на адлегласьцях у некалькі мільярдаў сьветлавых гадоў. Сучасныя тэхнічныя магчымасьці не дазваляюць дэталёва дасьледаваць гэтыя вобласьці. Тым ня менш, гэтая задача цяпер зьяўляецца найболей актуальнай і пасьпяхова вырашаецца астраномамі шэрагу краінаў.

## Гісторыя астраноміі

Яшчэ ў глыбокай старажытнасьці людзі цікавіліся рухам сьвяцілаў па небасхіле, хоць астраномія тады была грунтоўна перамяшаная з астралёгіяй. Канчатковае вылучэньне навуковай астраноміі адбылося ў эпоху Адраджэньня і заняло доўгі час.

## Глядзіце таксама

* Аматарская астраномія
* Мэтэарытыка

## Літаратура

* *Стывэн Маран* Астраномія для «імбрычкаў» = Astronomy For Dummies. — М.: «Дыялектыка», 2006. — С. 256. — ISBN 0-7645-5155-8
* *Повитухин Б. Г.* Астрометрия. Небесная мэханика: Учебное пособие. — Бийск: НИЦ БиГПИ, 1999. — 90 с.
* *Forbes G.* Astronomy — A History (анг.). — 1909.
* *Баев К. Л., Шишаков В. А.* Начатки мироведения (рас.). — 1947.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Адчынены каледж: Астраномія (рас.) Праверана  25 сьнежня 2025 г.
* Электронныя бібліятэкі па астраноміі (рас.) Праверана  25 сьнежня 2025 г.
* Дзяржаўны астранамічны інстытут імя П. К. Штэрнбэрга (рас.) Праверана  25 сьнежня 2025 г.
* RadioAstron site, russian version (рас.) — Астра-Касьмічны Цэнтар Фізычнага інстытута імя П. Лебедзева. Праверана  25 сьнежня 2025 г.
* Першая Прыватная Публічная Абсэрваторыя «Ка-Дар» (рас.) Праверана  25 сьнежня 2025 г.
* Астранамічны партал. Навіны астраноміі, дасьледаваньні Сусьвету (рас.) Праверана  25 сьнежня 2025 г.