# Сонца

|  |
| --- |
| Сонца |
| Зорка |
|  |
| Тып |
жоўты карлік |
| Адлегласьць |
1.496×108 км |
| Бачная зорная велічыня (V) |
−26.74 |
| Астрамэтрыя |
| Абсалютная зорная велічыня (V) |
4.83 |
| Характарыстыкі |
| Спэктральная кляса |
G2V |
| Фізычныя характарыстыкі |
| Маса |
(1.98855±0.00025)×1030 кг 333000 × Зямля M☉ |
| Радыюс |
696342±65 км 109 × Зямля R☉ |
| Узрост |
≈4.6 млрд гадоў |
| Тэмпэратура |
Цэнтр (мадэль): 1.57×107 K Фотасфэра (эфэктыўная): 5778 K Карона: ≈ 5×106 K |
| Сьвяцільнасьць |
3.846×1026 Вт ≈ 3.75×1028 лм ≈ 98 lm/W эфэктыўна L☉ |

**Со́нца** (сымбаль: ) — пэрыфэрыйная зорка Галяктыкі спэктральнай клясы G2V. Утрымлівае больш за 99,8% масы Сонечнай сыстэмы, зь іх блізу трох чвэртак прыпадае на іянізаваны вадарод (пратоны) і чвэрць — на гель (дакладней, гэтак званыя α-часьцінкі). Бліжэй да паверхні Сонца прысутнічаюць у нязначнай колькасьці, як сьведчыць спэктральны аналіз, і цяжэйшыя элемэнты (прыкладам, золата).

Крыніца сонечнай энэргіі — шматступенная ядравая рэакцыя сынтэзу вадароду ў гель. Узрост Сонца ацэньваюць у 4,6 млрд гадоў; амаль столькі ж, як лічыцца, Сонца праіснуе яшчэ, пераўтвараючыся паволі ў чырвонага гіганта, пакуль ня ўспыхне звышновай і ня сойдзе з галоўнай пасьлядоўнасьці.

Адлегласьць паміж Сонцам і Зямлёй называецца астранамічнай адзінкай і роўная прыблізна 150 млн км. Гэтую адлегласьць выпушчаныя з паверхні Сонца фатоны пралятаюць прыкладна за восем хвілінаў — параўнуйце з 4,6 сьветлавымі гадамі і болей да іншых найбліжэйшых зорак. Пры гэтым радыюс Сонца — усяго 696 тыс. км, але народжаны ў сэрцы Сонца квант можа вандраваць і тысячу гадоў, пакуль, пасьля шматлікіх паглынаньняў ды перавыпусканьняў рэчывам Сонца, не дасягне паверхні — фатасфэры.

Міжнародны астранамічны сымбаль Сонца — кружок з кропкай усярэдзіне. У архаічнай культуры беларусаў і багата якіх іншых народаў у якасьці сонечнага знака выступалі крыж і кола. У пачатку XVII стагодзьдзя адначасова Галілео Галілеем і Ёганам Фабрыцыюсам былі выяўленыя сонечныя плямы.

## Агульныя зьвесткі

Сонца належыць да першага тыпу зорнага насельніцтва. Адна з распаўсюджаных тэорыяў узьнікненьня Сонечнай сыстэмы мае на ўвазе, што ейнае фармаваньне было выклікана выбухамі адной або некалькіх звышновых зорак. Гэтае дапушчэньне заснавана, у прыватнасьці, на тым, што ў рэчыве Сонечнай сыстэмы ўтрымліваецца анамальна вялікая доля золата і ўрану, якія маглі бы быць вынікам эндатэрмічных рэакцыяў, выкліканых гэтым выбухам, або ядзернага ператварэньня элемэнтаў шляхам паглынаньня нэўтронаў рэчывам масіўнай зоркі другога пакаленьня.

Зямля й Сонца (фотамантаж з захаваньнем суадносін памераў)
Выпраменьваньне Сонца ёсьць асноўнай крыніцай энэргіі на Зямлі. Ягоная магутнасьць характарызуецца сонечнай пастаяннай — колькасьцю энэргіі, якая праходзіць праз пляцоўку адзінкавай плошчы, пэрпэндыкулярную сонечным прамяням. На адлегласьці ў адну астранамічную адзінку (гэта значыць на арбіце Зямлі) гэтая сталая велічыня роўная прыблізна 1,37 кВт/м².

Праходзячы скрозь атмасфэру Зямлі, сонечнае выпраменьваньне губляе ў энэргіі прыкладна 370 Вт/м², і да зямной паверхні даходзіць толькі 1000 Вт/м² (пры ясным надвор’і й калі Сонца знаходзіцца ў зэніце). Гэтая энэргія можа выкарыстоўвацца ў розных натуральных і штучных працэсах. Гэтак, расьліны, выкарыстоўваючы яе з дапамогай фотасынтэзу, сынтэзуюць арганічныя злучэньні з вылучэньнем кіслароду. Прамое награваньне сонечнымі прамянямі або пераўтварэньне энэргіі з дапамогай фотаэлемэнтаў можа быць выкарыстана для вытворчасьці электраэнэргіі (сонечнымі электрастанцыямі) або выкананьня іншай карыснай працы. Шляхам фотасынтэзу была ў далёкім мінулым атрыманая й энэргія, назапашаная ў нафце й іншых відах выкапнёвага паліва.

Параўнальныя памеры Сонца пры назіраньні з ваколіцаў добра вядомых целаў Сонечнай сыстэмы
Ультрафіялетавае выпраменьваньне Сонца мае антысэптычныя ўласьцівасьці, якія дазваляюць выкарыстоўваць яго для дэзінфэкцыі вады й розных прадметаў. Яно таксама выклікае загар і мае іншыя біялягічныя эфэкты — напрыклад, стымулюе вытворчасьць у арганізьме вітаміну D. Узьдзеяньне ўльтрафіялетавай частцы сонечнага спэктру моцна аслабляецца азонавым слоем у зямной атмасфэры, таму інтэнсіўнасьць ультрафіялетавага выпраменьваньня на паверхні Зямлі моцна зьмяняецца з шыратой. Кут, пад якім Сонца стаіць над гарызонтам апоўдні, ўплывае на многія тыпы біялягічнай адаптацыі — напрыклад, ад яго залежыць колер скуры чалавека ў розных рэгіёнах зямнога шара.

Назіраны зь Зямлі шлях Сонца па нябеснай сфэры зьмяняецца на працягу году. Шлях, што апісваецца на працягу году тым пунктам, які займае Сонца на небе ў вызначаны зададзены час, называецца аналемай і мае форму лічбы 8, выцягнутай уздоўж восі поўнач—поўдзень. Самая прыкметная варыяцыя ў бачным становішчы Сонца на небе — ягонае ваганьне ўздоўж напрамку поўнач—поўдзень з амплітудай 47° (выкліканае нахіленьнем плоскасьці экліптыкі да плоскасьці нябеснага экватару, роўным 23,5°). Існуе таксама іншая кампанэнта гэтай варыяцыі, накіраваная ўздоўж восі ўсход—захад і выкліканая павелічэньнем хуткасьці арбітальнага руху Зямлі пры ейным набліжэньні да пэрыгелія і памяншэньнем — пры набліжэньні да афэлія. Першы з гэтых рухаў (поўнач—поўдзень) зьяўляецца прычынай зьмены пораў году.

Зямля праходзіць праз пункт афэлія на пачатку ліпеня й аддаляецца ад Сонца на адлегласьць 152 млн км, а праз пункт пэрыгелія — на пачатку студзеня й набліжаецца да Сонца на адлегласьць 147 млн км. Бачны дыямэтар Сонца паміж гэтымі двума датамі зьмяняецца на 3 %. Паколькі розьніца ў адлегласьці складае прыкладна 5 млн км, то ў афэліі Зямля атрымлівае прыкладна на 7 % менш цяпла. Такім чынам, зімы ў паўночным паўшар’і трохі цяплейшыя за паўднёвыя, а лета трохі больш прахалоднае.

Сонца — магнітаактыўная зорка. Яна валодае моцным магнітным полем, напружанасьць якога зьмяняецца з часам. Яно зьмяняе кірунак прыблізна кожныя 11 гадоў, падчас сонечнага максымуму. Варыяцыі магнітнага поля Сонца выклікаюць разнастайныя эфэкты, сукупнасьць якіх называецца сонечнай актыўнасьцю і ўключае ў сябе такія зьявы, як то сонечныя плямы, сонечныя ўспышкі, варыяцыі сонечнага ветру і г. д., а на Зямлі выклікае палярныя зьзяньні ў высокіх і сярэдніх шыротах і геамагнітныя буры, якія нэгатыўна адбіваюцца на працы сродкаў сувязі, сродкаў перадачы электраэнэргіі, а таксама нэгатыўна ўзьдзейнічаюць на жывыя арганізмы (выклікаюць галаўны боль і дрэннае самаадчуваньне ў людзей, адчувальных да магнітных бур). Мяркуецца, што сонечная актыўнасьць гуляла вялікую ролю ў фармаваньні й разьвіцьці Сонечнай сыстэмы. Яна таксама аказвае ўплыў на структуру зямной атмасфэры.

## Крыніцы

## Глядзіце таксама

* Сонечны цыкль