# Расейская мова

|  |
| --- |
| Расейская мова |
| русский язык |
|  |
|
  Краіны, дзе расейская мова мае афіцыйны статус  Заўважная колькасьць расейскамоўнага насельніцтва  |
|  Ужываецца ў  | Расеі; дыяспара іншых краінаў СССР, Заходняй Эўропы, Ізраілю, ЗША, Канады |
|  Рэгіён  | першапачаткова — цэнтар эўрапейскае Расеі, цяпер — Расея, а таксама дыяспара краінаў былога СССР і краінаў Захаду |
|  Колькасьць карыстальнікаў  | * 154 000 000 чал. (2019)
 |
|  Клясыфікацыя  |  Індаэўрапейская сям'я
* Балта-славянская галіна ?
	+ Славянская група
		- Усходнеславянская падгрупа
			* **Расейская мова**
 |
|  Афіцыйны статус  |
|  Афіцыйная мова ў  | **прызнаных краінах**: Расея, Беларусь, **непрызнаных, дэ-факта існых**: *Паўднёвая Асэтыя* |
|  Дапаможная мова ў  | **афіцыйны статус**: Казахстан, Кыргыстан, Таджыкістан, *Абхазія*, *Прыднястроўе*, **рэгіянальная**: Малдова (Гагавузія, Прыднястроўе), Румынія (некаторыя камуны жудэцаў Тулча й Канстанца), ЗША (Нью-Ёрк), **арганізацыі**: ААН, МАГАТЭ, Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі, ЮНЭСКО, САЗ, СНД, Эўразійская эканамічная супольнасьць, АДКБ, Шанхайская арганізацыя супрацоўніцтва, АБСЭ, Сакратарыят Дамовы аб Антарктыцы, ISO
 |
|  Рэгулюецца  | Інстытутам расейскае мовы пры Расейскай акадэміі навук |
|  Статус:  | 1 дзяржаўная[d] |
|  Пісьмо  | кірыліца |
|  Коды мовы  |
|  ISO 639-1  | ru |
|  ISO 639-2(Б)  |  rus
  |
|  ISO 639-2(Т)  |  rus
  |
|  ISO 639-3  | rus |

**Расе́йская мо́ва** (гістарычная **маско́ўская мо́ва**; рас. *ру́сский язы́к*) — усходнеславянская мова славянскае галіны ў складзе індаэўрапейскай моўнай сям’і.

Расейскую мову лічаць роднай 170 мільёнаў чалавек, зь якіх каля 130 мільёнаў жыве ў Расеі. Расейская мова мае статус дзяржаўнай мовы ў Расеі, афіцыйнай мовай у Казахстане (побач з казаскай мовай у якасьці дзяржаўнай), Кыргыстане (побач з кыргыскай мовай у якасьці дзяржаўнай). Расейская мова таксама мае статус афіцыйнай у непрызнаных утварэньнях Абхазія, Паўднёвая Асэтыя і Прыднястроўе, а таксама ў аўтаномнай Гагавузіі (Малдова). У Беларусі часоў прарасейскага рэжыму Лукашэнкі дзеля аднаўленьня палітыкі русіфікацыі краіны з мэтай атрымаць падтрымку і грошы Расеі Аляксандар Лукашэнка дэ-факта надаў расейскай мове статус дзяржаўнай мовы (фармальна побач зь беларускай, якая аднак, пачала дыскрымінавацца) на падставе афіцыйна агучаных вынікаў рэфэрэндуму 1995 году, які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня.

## Назва

«Уводзіны ў граматыку славянарасейскую або маскоўскую. Да ўжытку навучэнцам маскоўскай мовы» (Ільля Капіевіч, 1706 г.)
Расейская граматыка Міхаіла Ламаносава, 1755 г.
рас. *«Язык российский»* у граматыцы Ламаносава
Расейская (у арыгінале — *маскоўская*, *маскавіцкая*) мова дакладна разьмяжоўвалася з рускай мовай (пад якой звычайна разумелі старабеларускую) у творах заходнеславянскіх і іншаславянскіх гісторыкаў і лінгвістаў прыкладна да сярэдзіны XVII стагодзьдзя, калі пачало адбывацца іх паступовае атаясамліваньне. У Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай расейскую мову называлі *маскоўскай* дзеля адрозьненьня ад рускай (старабеларускай) мовы. Ва Ўкраіне таксама адрозьнівалі стараўкраінскую мову і старабеларускую (літоўскую) мовы ад маскоўскай — напрыклад, у падрыхтаваным у канцы XVII — пачатку XVIII ст. на паўднёвай Чарнігаўшчыне або на паўночнай Палтаўшчыне зборніку вершаў Кліменція Зіноўіва: «*О теслях або теж о плотника(х) по моско(в)скии(и): а о дейлидах по лито(в)ски(и)*».

Тым часам у самой Маскоўскай дзяржаве пад «рускай» разумелі царкоўнаславянскую мову, а не жывую або мясцовую пісьмовую мову. За часамі Расейскай імпэрыі да 1830-х гадоў расейскую мову звычайна азначалі як рас. *российский язык*. Гэтая назва зьявілася ў XVII ст. і пашырылася ў XVIII ст., у тым ліку ў працы Міхаіла Ламаносава «Расейская граматыка» (рас. *«Российская грамматика»*). Пазьней зьявілася яшчэ назва рас. *великорусский / великоросский язык* дзеля пазначэньня мовы расейцаў, якіх у Расейскай імпэрыі па падзелах Рэчы Паспалітай пачалі называць рас. *великоруссы / великороссы*.

Беларускія словы *Расея* (да рас. *Россия, Великороссия*) і *расейскі* (да рас. *великорусский*) падае Беларуска-расейскі слоўнік Міколы Байкова і Сьцяпана Некрашэвіча (1925 год). Гэты ж слоўнік да перакладу рас. *великорусский* прапануе таксама варыянты *маскоўскі* і *маскальскі*. Раней назва *расейская мова* ўжывалася як асноўная ў газэце Наша Ніва. Назвы *Расея* і *расейскі* — нарматыўныя ў сучаснай нармалізацыі Беларускага клясычнага правапісу (2005 год). Паводле Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы НАН Беларусі, словы *Расея*, *расейскі*, *расеец* не нясуць абражальнай сэмантыкі і, магчыма, прыйшлі ў беларускую мову з расейскіх дыялектаў (або ў выніку ўласных фанэтычных працэсаў — паводле той жа мадэлі, што і беларускія народныя формы імёнаў *Аўдакея* і *Захвея* / *Сахвея* ад *Еўдакія* і *Сафія*), дзе лічыліся першаснымі, народнымі словамі ў адрозьненьне ад штучнай назвы *Расія* (рас. *Россия*), што пашыралася ў Масковіі з пачатку XVI ст. як слова высокага стылю беспасярэдне пад уплывам грэцкай мовы. Форма *Расея* — заканамерная з пункту гледжаньня акцэнталёгіі: ужываньне «е» замест «і» вызначаецца пазыцыяй націску (напрыклад, *Карэ́я*, *Гвіне́я*, *Эрытрэ́я*, *Дагаме́я* ды іншыя) і яго замена на «і» ў расейскай літаратурнай мове, відаць, адбылася пад уплывам назваў эўрапейскіх краінаў (*А́нглія*, *Галя́ндыя*, *Швэ́цыя* ды іншыя).

## Альфабэт

Надпіс па-расейску бязь **ёра**
Аснову альфабэту расейскае мовы складае кірыліца. З часоў апошняе рэформы расейскае артаграфіі ў 1918 годзе ў склад расейскага альфабэту ўваходзяць 33 літары. Зь іх 10 літараў выкарыстоўваюцца для перадачы галосных гукаў: **а**, **е**, **ё**, **и**, **о**, **у**, **ы**, **э**, **ю** і **я** (пры гэтым дадзеных літараў менш у параўнаньні з колькасьцю ўласна галосных). Астатнія 23 літары перадаюць зычныя гукі, пры гэтым літары **ъ** і **ь** выкарыстоўваюцца не для адлюстраваньня асобных самастойных гукаў, а ёсьць індыкатарамі цьвёрдасьці альбо мяккасьці наяўных зычных (*больш падрабязная інфармацыя ў артыкуле:* расейская фанэтыка).

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж | З з | И и | Й й |
| К к | Л л | М м | Н н | О о | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ф ф |
| Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |

Такім чынам, большасьць літараў расейскага альфабэту супадае зь беларускім, аднак ёсьць асаблівасьці. У расейскім альфабэце няма літараў **Ў** і **І**. Першая зусім адсутнічае ў расейскай мове. Другая абазначаецца літарай **И**. Гэтая літара раней існавала і ў беларускай мове, аднак у XX ст. яе перасталі выкарыстоўваць. У расейскім альфабэце існуюць літары, якіх няма ў беларускай — **И**, **Щ**, **Ъ**. Пасьля 1918 году літара **Ъ** была забаронена і не выкарыстоўвалася да 1960-х гадоў. Літара **Щ** выкарыстоўваецца для абазначэньня на пісьме гуку, падобнага на мяккі [ш'], які адсутнічае ў беларускай мове. З расейскае мовы **Щ** перадаецца на беларускую дзьвюма літарамі **ШЧ**. Напрыклад, расейскае слова Благовещенск перадаецца беларускім пісьмом Благавешчанск.

Былі ў расейскае мове іншыя літары: **І**, **Ѣ**, **Ѧ**, **Ѯ**, **Ѱ**, **Ѳ**, **Ѵ**. Яны былі выведзеныя з карыстаньня ў 1918 годзе пасьля бальшавіцкага перавароту.

## Правапіс

Артаграфія расейскае мовы мае досыць архаічны характар (не адлюстроўваюцца зьмены ненаціскных галосных, аглушэньне фінальных зычных, выпадзеньне зычных і г.д.), гісторыя якой працягваецца некалькі стагодзьдзяў, сама артаграфія ў асноўным засноўваецца на этымалягічным прынцыпе.

Акрамя складу літараў, у часы савецкае ўлады расейская мова зьведала іншыя істотныя зьмены ў артаграфіі (напрыклад, скарачэньне ўжываньня злучка, прыбраньне кропак з абрэвіятураў). У 1920—1930-я гг. у рамках усесавецкае палітыкі лацінізацыі моваў народаў СССР высоўваліся прапановы па пераводзе расейскага альфабэту на лацінскую аснову, але самі падобныя праекты існавалі яшчэ з часоў Расейскай імпэрыі. Зьмены ў артаграфіі й артаэпіі (прытым даволі значныя) працягваюцца й дагэтуль (зьмены тапонімаў, варыяцыйнасьць ужываньня націску, роду і г.д., засваеньне інтэрнацыяналізмаў).

## Асноўныя рысы

Расейская мова належыць да індаэўрапейскае сям’і моваў і на фоне моваў гэтае сям’і выяўляе асаблівую блізкасьць з мовамі славянскае галіны індаэўрапейскіх моваў, з прычыны чаго, а таксама праз агульнае паходжаньне з часоў праславянскае мовы, усімі мовазнаўцамі лічыцца моваю славянскага паходжаньня. Агульнапрынята, што ў складзе славянскае галіны моваў расейская блізкая беларускай ды ўкраінскай, шляхам чаго расейская мова традыцыйна адносіцца да ўсходнеславянскае групы славянскіх моваў.

Гісторыя расейскае мовы прасочваецца прынамсі з канца першага тысячагодзьдзя н.э., калі славянскія плямёны Ўсходняй Эўропы пачалі засяленьне сучасных паўднёва-заходніх рэгіёнаў Расеі. Праз пэўны час з праславянскае мовы вылучаецца сукупнасьць дыялектаў, на аснове якіх разьвіваецца літаратурная мова, вядомая ў лінгвістыцы й гістарыяграфіі пад тэрмінам *старажытнаруская мова*. Размоўныя дыялекты Маскоўскага княства й некаторых іншых суседніх пазьней пачынаюць разьвіцьцё ў расейскую мову, у той час як прыкладна з ХІІІ ст. на тэрыторыях ВКЛ атрымлівае разьвіцьцё ўласная народная мова й яе літаратурны стандарт (гл. *старабеларуская мова*).

### Лексыка

Кантакты мовы цэнтральнай Расеі з грэцкамоўнай літаратурай і суседнімі цюрскімі дзяржавамі становяцца прычынай узбагачэньня расейскае лексыкі элінізмамі й цюркізмамі (якія часам пранікалі й на ўзровень карэннае лексыкі, але іх уплыў не зьяўляецца істотным). Незважаючы на частае асьвятленьне ў публіцыстыцы, а таксама гістарычныя кантакты, дзель запазычваньняў фіна-вугорскага паходжаньня крайне маленькая й адносіцца перадусім да дыялектызмаў або да спэцыфічных культурных паняткаў (*тайга*, *тундра*). З XVIII—ХІХ стагодзьдзяў у расейскую мову пранікае вялікая колькасьць галіцызмаў (францускія запазычваньні) і германізмаў (нямецкая), частасьць іх тагачаснага выкарыстаньня залежала ад функцыянальнага стылю мовы або адукаванасьці носьбіта. Вядомыя запазычваньні зь іншых славянскіх моваў, але іх уплыў адносіцца ў асноўным толькі да адпаведных культурных рэаліяў. Як і ў іншых шматлікіх славянскіх мовах, маюць ролю інтэрнацыяналізмы ангельскага, лацінскага ды грэцкага паходжаньня.

Урэшце, абсалютная большасьць лексыкі сучаснай расейскай мовы мае славянскую этымалёгію.

### Фанэтыка, фаналёгія

Гукавы лад расейскае мовы вылучаецца наяўнасьцю сынкопы (выпадзеньня) галосных, леніцыі (паслабленьне вымаўленьня зычнага) і апакопы (выпадзеньне будзь-якіх канчатковых гукаў ці спалучэньняў), што неўласьціва іншым усходнеславянскім мовам, дзе рэалізацыя галосных і зычных звычайна зьяўляецца адметна выразнай. Распаўсюджаны пераход ненаціскнога *о*, *а* ды іншых шматлікіх галосных у шва (/ə/) або /і/, што таксама амаль не распаўсюджана ў іншых усходнеславянскіх. Як і ў іншых усходнеславянскіх, адзначаецца аглушэньне фінальных зычных і сэнсаадрозная роля паляталізацыі зычных (напрыклад, *плот*, але *плоть*). З прычыны архаічнасьці расейскай артаграфіі ўсе дадзеныя рысы, акрамя апошняга, не адлюстроўваюцца на пісьме (напрыклад, шва пазначааецца як *о* або *а* ў значэньні ад гісторыі паходжаньня кораню слова, прыкладам, *молоко*).

Ужо ў часы старажытнарускае мовы вядомыя пераходы некаторых групаў зычных, дакладней, зьмена іх становішча ў слове, што адбылося гэтак жа, як у будучых украінскай і беларускай мовах.

### Марфалёгія, сынтаксіс

Марфалёгія блізкая іншым усходнеславянскім мовам, хоць не выпадае казаць пра іх абсалютную тоеснасьць. Сынтаксіс дэманструе значна большае падабенства.

### Дыялекты

Дыялекталягічная мапа расейскае мовы (у т.л. дыялекты захаду, што раней лічыліся дыялектамі беларускае мовы, а таксама дыялекты ўкраінскае мовы на поўдні). Жоўтыя, аранжавыя адценьні — паўднёвыя дыялекты, зялёныя — паўночныя, ружовыя — пераходныя. На мапе відно гістарычнае перамяшчэньне некаторых цэнтральных гаворак далей, на поўдзень і ўсход.
Традыцыйна ў складзе расейскае мовы вылучаюць дзьве дыялектныя групы — паўднёвую й паўночную, якія драбяцца на дыялекты, дыялекты, у сваю чаргу, распадаюцца на асобныя гаворкі, арэал якіх абмежаваны групай вёсак ці паселішчаў. Да часоў існаваньня мовазнаўства ў СССР у русыстыцы панавалі нацыяналістычныя палажэньні, згодна зь якімі ўласна расейская мова складала г.зв. *вялікарасейскую гаворку* «расейскае мовы», сам жа тэрмін *расейская мова* (рас. *русскій языкъ*) меў на ўвазе ня толькі ўласна расейскую мову (*вялікарасейскую гаворку*), а таксама беларускую ды ўкраінскую мовы, якія ў асноўным з палітычных матываў зьніжаліся да статусу гаворак *расейскае мовы* (у шырокім панятку). Падобных канцэпцыяў таксама прытрымліваліся мовазнаўчыя школы заходніх краінаў, але з разьвіцьцём мовазнаўства й гістарыяграфіі ў большасьці даведзены яе адмоўны характар.

З часоў разьвіцьця мовазнаўства ў СССР існавала тэндэнцыя вызначэньня межаў дыялектаў расейскае мовы з дыялектамі іншых усходнеславянскіх моваў на аснове выключна межаў саюзных рэспублік, БССР і УССР з РСФСР; дадзеная практыка захоўваецца й у сучасных расейскіх дасьледаваньнях па расейскай мове. У часы Расейскай імпэрыі дыялекты захаду й поўдня сучаснай Расеі практычна паўсюдна прызнаваліся ў якасьці беларускіх і ўкраінскіх дыялектаў (то бок, дыялекты Смаленшчыны, Браншчыны, Туду, Кубані і г.д.). У цяперашняй расейскай мовазнаўчай практыцы гэтыя дыялекты, як і ў часы СССР, лічацца ў якасьці дыялектаў расейскае мовы, ва Ўкраіне, краінах Захаду і (часам) у Беларусі — адпаведна ў якасьці дыялектаў беларускае ці ўкраінскае моваў.

Дыялекты расейскае мовы, за выняткам дыялектаў беларускае мовы на захадзе Расеі й дыялектаў украінскае мовы на поўдні, умоўна дзеляцца на гаворкі раньняга й позьняга фармаваньня. Першыя ўключаюць у сябе дыялекты цэнтральнай Расеі, на аснове якіх спрадвеку фармавалася расейская мова, другія — дыялекты паўночнай Расеі, Каўказу, Сыбіры, Далёкага Ўсходу й дыяспары, якія фармаваліся па засяленьні этнічнымі расейцамі тых ці іншых тэрыторыяў. Усе дыялекты расейскае мовы зьяўляюцца ўзаемназразумелымі.

Некаторыя гаворкі на захадзе й поўдні Расеі дэманструюць пэўныя пераходныя рысы між беларускай і ўкраінскай мовамі адпаведна.

Літаратурная расейская мова заснаваная на гаворках цэнтральнае Расеі, якія належаць да паўднёвых дыялектаў. Асобным чынам вылучаюць таксама маўленьне жыхароў Масквы й Санкт-Пецярбургу, якія адрозьніваюцца галоўным чынам у лексыцы, радзей — у фанэтыцы.

## Глядзіце таксама

* Расейская мова ў Беларусі
* Расейская мова ва Ўкраіне

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура

* 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. І. Саверчанка, З. Санько. — Менск: Рэдакцыя газеты «Звязда», 1993. — 80 с.
* Свяжынскі У. Паверх бар’ераў: Маскоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Metriciana: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. Т. 3 / рэдакцыйная калегія: А. Дзярновіч (галоўны рэдактар) і інш. — Менск: Аддзел спецыяльных гістарычных навук ІГ НАНБ, 2004. С. 228—240.

## Вонкавыя спасылкі

* Вінцук Вячорка, Расейская, маскоўская, руская? Як называць мову ўсходніх суседзяў, Радыё Свабода, 5 лютага 2019 г.
* Даведкава-інфармацыйны партал «Грамота.ру», прысьвечаны расейскай мове (пры падтрымцы Міністэрства друку РФ) (рас.)
* Праверка артаграфіі — ОРФО online (рас.)
* Справаздача Міністэрства замежных справаў Расейскай Фэдэрацыя «Расейская мова ў сьвеце» (рас.), Масква, 2003 год