# Філадэлфія

|  |
| --- |
| Філадэлфія |
| Населены пункт |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сьцяг | Герб |

 |
| * Кароткая назва: PHL, Philly і Phila.
 |
|  Краіна  |  ЗША
 |
|  Штат  |  Пэнсыльванія
 |
|  Першыя згадкі  | 27 кастрычніка 1682 |
|  Дата заснаваньня  | 1682 |
|  Горад з  |  1701
  |
|  Кіраўніцтва і ўлада  |
| Мэр | Майкл Нутэр |
|  Геаграфія  |
|  Плошча  |  369,9 км²
 |
|  Вышыня НУМ  | 12 ± 1 м |
|  Часавы пас  | * UTC-5
* UTC-4 (летні час)
 |
|  Каардынаты  | 39°57′12″ пн. ш. 75°10′12″ з. д. |
|  Насельніцтва  |
|  Колькасьць  |  1 447 395 чал. (2008)

  |
|  Этнахаронімы  | Philadelphian, Filadelfiano, filadelfijczyk, filadelfijka, Philadelphijčan і Philadelphijčanka |
|  Лічбавыя ідэнтыфікатары  |
|  Тэлефонны код  | 267 і 215 |
|  Паштовы індэкс  | 19019, 19092, 19093, 19101, 19102, 19103, 19104, 19105, 19106, 19107, 19108, 19109, 19110, 19111, 19112, 19113, 19114, 19115, 19116, 19118, 19119, 19120, 19121, 19122, 19123, 19124, 19125, 19126, 19127, 19128, 19129, 19130, 19131, 19132, 19133, 19134, 19135, 19136, 19137, 19138, 19139, 19140, 19141, 19142, 19143, 19144, 19145, 19146, 19147, 19148, 19149, 19150, 19151, 19152, 19153, 19154, 19155, 19160, 19161, 19162, 19170, 19171, 19172, 19173, 19175, 19176, 19177, 19178, 19179, 19181, 19182, 19183, 19184, 19185, 19187, 19188, 19190, 19191, 19192, 19193, 19194, 19195, 19196, 19197, 19244 і 19255 |
|  |
|  Узнагароды  | Срэбнае кавадла[d] (1973) Срэбнае кавадла[d] (1983) |
| Філадэлфія на мапе ЗША ±
Філадэлфія
Філадэлфія
 |

**Філадэлфія** (па-ангельску: *Philadelphia*) — адзін з найстарэйшых гарадоў ЗША, пяты па велічыні насельніцтва горад краіны і самы населены горад штату Пэнсыльванія, з насельніцтвам 1 447 395 жыхароў (зьвесткі 2008 году). Разам з прыгарадамі 5,8 мільёну жыхароў.

Філадэлфія багатая гісторыяй і культурай. У гістарычнай частцы гораду дагэтуль пануе атмасфэра маленькага і ціхага мястэчка, якім была і Філадэлфія і іншыя каляніяльныя гарады падчас утварэньня дзяржавы Злучаныя Штаты Амэрыкі.

Філадэлфія гэта адзін з буйных прамысловых, фінансавых і культурных цэнтраў ЗША. На працягу ўсёй сваёй гісторыі яна лічылася адным з самых шматэтнічных гарадоў Амэрыкі: італьянскія і ірляндзкія, усходнеэўрапейскія і азіяцкія суполкі жылі бок аб бок з шматлікім чорным насельніцтвам гораду, шматлікія з прадстаўнікоў якога прыходзяцца нашчадкамі ўцякачам сюды ў часы грамадзянскай вайны паміж Поўначчу і Поўднем. У XX стагодзьдзі Філадэлфія стала першым горадам ЗША, дзе на пост мэра быў абраны нэґр.

Заснаваны ў 1682 годзе Ўільямам Пэнам. Мае мянушку «Горад братэрскага каханьня» (значэньне назвы па-грэцку). У 1776 годзе ў Філадэлфіі Другі Кантынэнтальны кангрэс трынаццаці паўночнаамэрыканскіх штатаў прыняў Дэклярацыю незалежнасьці. У 1781 годзе, падчас войны за незалежнасьць 1775—1783 гадоў Філадэлфія стала сталіцай «злучаных калёніяў», а ў 1790—1800 гадах — першай сталіцай ЗША, самым буйным горадам Паўночнай Амэрыкі, больш важным, чым Бостан або Нью-Ёрк.

Самым вядомым жыхаром гораду быў Бэнджамін Франклін.

## Амэрыканская Зыбка Волі

Заля Незалежнасьці
Галоўная гістарычная славутасьць Філадэлфіі і ЗША — «Індэпендэнс-Гол» (*Independence Hall — Заля Незалежнасьці*), дзе ў 1776 годзе была прынятая дэклярацыя незалежнасьці, а ў 1787 годзе — Канстытуцыя ЗША. Побач з двухпавярховым з званіцай будынкам «Залі Незалежнасьці» ў адмысловым павільёне знаходзіцца Звон Волі (Liberty Bell), знак незалежнасьці ЗША, звон якога 8 ліпеня 1776 году ўзьвясьціў аб абвяшчэньні дэклярацыі аб незалежнасьці, прынятай 4 ліпеня 1776 году. З таго часу 4 ліпеня сьвяткуецца як Дзень незалежнасьці ЗША. Там жа знаходзіцца і Заля Кангрэса, дзе быў падпісаны Біль аб Правах. А таксама там знаходзяцца Другі банк Злучаных Штатаў/Галерэя Партрэтаў, Старая Царква Ёсіфа, Царква Хрыста, і Хата-музэй Бэтсі Рос. Усе гэтыя славутасьці акружаныя зелянінай і фармуюць некалькі паркавых кварталаў у цэнтры гораду.

## Іншыя славутасьці

Філадэлфійская *Elfreth's Alley* — найстарэйшая вуліца ў ЗША. Яе 30 хат пабудаваныя ў 1728—1836 гадах. Вядомымі славутасьцямі гораду зьяўляюцца: Пэнаўскі цэнтар (Penn Center), хата Паўэла (Powell House), італьянскі рынак (Italian Market), акварама (Acquarama), алея Эльфорта (Elfreth's Alley), а таксама першая ў краіне ўнівэрсальная крама «Ўонамэйкерз» (Wanamaker's) — папулярнае месца сустрэч у цэнтры Філадэлфіі.

У Голе філязофіі дагэтуль праводзяцца паседжаньні Першага філязофскага грамадзтва ЗША, заснаванага Бэнджамінам Франклінам. У Філадэлфіі знаходзяцца Унівэрсытэт Пэнсыльваніі, Тэхналягічны інстытут Дрэксьлера, інстытут Франкліна, Акадэмія натуральных навук (Academy of Natural Sciences) — усяго 88 унівэрсытэтаў і каледжаў.

Fairmount Park — адзін з самых буйных гарадзкіх паркаў у сьвеце. На яго тэрыторыі разьмешчаны найстарэйшы ў краіне заапарк (заснаваны ў 1874 годзе).

Зараз Філадэлфія ахопленая ідэяй аднаўленьня свайго старога бляску і прыгажосьці. Усё ад квітнеючых раёнаў, аб’яднаных у Цэнтральны горад, да цудоўных гістарычных будынкаў аднаўляецца і рэстаўруецца. Будынак гарадзкой рады з граніту і белага мармура, нарэшце, зможа паказаць вам сваю высокую вежу, якая гадамі была закутая ў будаўнічыя лясы. Адрэстаўраваны галоўны вакзал Філадэлфіі зараз выглядае так, як выглядаў у часы Вялікай дэпрэсіі.

Больш чым любы іншы горад Філадэлфія зьяўляецца паказальнай у пляне гісторыі амэрыканскай архітэктуры. Мэйн-стрыт у Манаюнцы ўвайшла ў дзясятку самых лепшых вуліцаў Амэрыкі, дзякуючы хатам XIX стагодзьдзя, у якіх разьмясьціліся крамы, галерэі мастацтва і піўныя.

Тут квітнее мастацтва, пераважна ў тэатрах і выканальніцкіх цэнтрах пабудаваных на Авэню мастацтваў. А на Брод-стрыт абгрунтаваліся Аркестар Філадэлфіі, Балет Пэнсыльваніі, Філадэлфійская опэра, а таксама джазавыя студыі і драматычныя і музычныя тэатры.

Ўільям Пэн назваў Філадэлфію «горадам братэрскага каханьня» і дагэтуль яна застаецца самым прыязным горадам ЗША. У гэтым горадзе квітнее кулінарыя, і мясцовыя жыхары больш за ўсё любяць такія далікатэсы, як сырныя біфштэксы, вялікія сэндвічы і гарачыя завітушкі з сольлю.

## Гарадзкі транспарт

Трамвай у Філадэлфіі
Філадэлфія абслугоўваецца дзьвюма лініямі мэтрапалітэну.

* У цэнтры гораду з захаду на ўсход, пад Маркет Стрыт праходзіць лінія мэтро Маркет-Франкфард. Якая на беразе ракі Дэлавэр выходзіць на эстакаду, паварочвае на поўнач, і ідзе да мяжы гораду па эстакадзе над Франкфард-стрыт. Заходні канцавы прыпынак гэтай лініі знаходзіцца ў некалькіх кілямэтрах ад цэнтру гораду. На мапе пазначаныя блакітным колерам.
* З Поўначы на Поўдзень, Філадэлфія расьсякаецца лініяй «Броад Стрыт», якая ў большай частцы падземная, і ідзе пад аднайменнай вуліцай Броад Стрыт. Да Поўначы — наземная. Мае атожылак (апэндыкс) на ўсход у раёне цэнтру. Абедзьве лініі перасякаюцца на станцыі Сіці-Гол. На мапе пазначаная аранжавым колерам.
* Некалькі трамвайных маршрутаў. Іх агульнай канцавой зьяўляецца перасадкавы вузел Сіці-Гол.
	+ Таксама на заходняй ускраіне гораду маецца яшчэ некалькі наземных хуткасных трамваяў. На паўночнай ускраіне адноўлены маршрут 15.

Электрычка Regional Rail
* Прыгарады Філадэлфіі абслугоўваюцца 8-ю маршрутамі электрацягнікоў, названымі Regional Rail. Адзін зь іх ідзе ў штат Нью-Джэрзі, горад Трэнтан. Адтуль аналягічным электрацягніком можна дабрацца да Нью-Ёрку.

А таксама Філадэлфія абслугоўваецца мноствам аўтобусных маршрутаў. Нумарацыя маршрутаў — скразная.

Усе гэтыя маршруты належаць транспартнай кампаніі SEPTA (Транспартнае кіраваньне паўднёвага ўсходу Пэнсыльваніі (па-ангельску: *Southeastern Pennsylvania Transit Authority*))

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная бачына.