Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Лорд-Гаў

Лорд-Гаў
**Лорд-Гаў** (па-ангельску: *Lord Howe Island*) — невялікі вульканічны востраў, які мае форму бумэранга, выцягнутага з поўначы на поўдзень на 10 км і мае шырыню каля 2 км. Належыць Аўстраліі (уваходзіць у склад штату Новы Паўднёвы Ўэйлз). Валодае ўнутраным самакіраваньнем. Разьмешчаны ў Тасманавым моры за 770 км на паўночны ўсход ад гораду Сыднэю.

## Вонкавыя спасылкі

 **Лорд-Гаў** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Мідўэй

Неафіцыйны сьцяг атола Мідуэй
**Мідўэй** (па-ангельску: *Midway atoll*) — атол плошчай 6,2 км², знаходзіцца ў паўночнай частцы Ціхага акіяна (у заходняй групе Гавайскага архіпэлягу). Тэрыторыя належыць ЗША.

## Гісторыя

Астравы былі адкрытыя амэрыканскім капітанам Бруксам у 1859 годзе. З 1867 афіцыйна належаць ЗША. Сваю назву (анг: Midway — сярэдзіна шляху) атол атрымаў, бо знаходзіцца на паўдарогі паміж Каліфорніяй і Японіяй.

Першыя жыхары — з 1903 году, калі пракладвалі трансціхаакіянскі тэлеграфны кабэль. З 1935 па 1947 — пункт запраўкі палівам для міжкантынэнтальных авіяпералётаў.

З 1941 да 1993 на востраве разьмяшчалася ваенна-марская база ЗША. Зараз атол мае статус нацыянальнага запаведніка ЗША.

Захоўваецца ў экспюатацыйным стане адна ўзьлётна-пасадачная паласа (2400 м) і запас авіяпаліва — на выпадак экстранай пасадкі самалётаў.

## Насельніцтва

У 1940—1970-я гады колькасьць часовага насельніцтва (пэрсанал базы) дасягала 2 тыс. чал. Цяпер на Мідўэй пражываюць каля 40 зьменных супрацоўнікаў запаведніка.

## Крыніцы
# Сырыйскі хамяк

|  |
| --- |
| Сырыйскі хамяк |
|  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы
 |
| Тып | Хордавыя
 |
| Падтып | Хрыбетныя
 |
| Кляса | Сысуны
 |
| Атрад | Грызуны
 |
| Падатрад | Мышападобныя
 |
| Сямейства | Хамяковыя
 |
| Род | Сярэднія хамякі
 |
| Від | **Сырыйскі хамяк** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Mesocricetus auratus* |
| **Сырыйскі хамяк на ВіківідахСырыйскі хамяк у Вікісховішчы**ITIS **632735** ·  |

**Сырыйскі хамяк, залаты хамяк** (па-лацінску: *Mesocricetus auratus*) — распаўсюджаны грызун сямейства хамяковых. У жывой прыродзе лічацца слаба абароненымі. Іхняя колькасьць зьмяншаецца з прычыны зьнікненьня асяродку пражываньня (выкліканага гаспадарчай дзейнасьцю чалавека) і зьнішчэньнем іх людзямі. Дарослыя асобы маюць даўжыню ад 13 да 18 см і жывуць звычайна 2—3 гады. Сырыйскія хамякі прачынаюцца пасьля заходу сонца, позна ўночы ці на сьвітанку.

Сырыйскі хамяк
## Глядзіце таксама

* Турэцкі хамяк
* Румынскі хамяк
* Гонкі хамякоў

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі

 **Сырыйскі хамяк** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Genome information
* Syrian Hamster
* Syrian Hamster information website
# Генэтыка

**Генэ́тыка** (ад стар.-грэц. *genesis* — паходжаньне) — разьдзел біялёгіі, навука, якая вывучае мэханізмы спадчыннасьці і зьменлівасьці жывых арганізмаў. Гэта важнаяя галіна біялёгіі, таму што спадчыннасьць жыцьцёва важная для эвалюцыі арганізмаў. Мараўскі аўгустынскі манах Грэгар Мэндэль, які працаваў у XIX стагодзьдзі ў Брно, быў першым, хто з навуковым падыходам вывучаў генэтыку. Ён засяродзіўся на «спадчыннасьці прыкметаў», то бок заканамернасьцях у тым, як прыкметы перадаюцца ад бацькоў да нашчадкаў зь цягам часу. Ён заўважыў, што расьліны гароху ўспадкоўваюць прыкметы праз дыскрэтныя «адзінкі спадчыннасьці». Гэты тэрмін, які выкарыстоўваецца і дасюль, ёсьць некалькі неадназначным вызначэньнем таго, што называецца генам.

Спадчыннасьць прыкмет і малекулярныя мэханізмы спадчыннасьці генаў па-ранейшаму засяроджваюць увагу генэтыкаў і ў XXI стагодзьдзі, але сучасная генэтыка пашырылася на вывучэньне функцыяў і паводзінаў генаў. Структура і функцыя, зьменлівасьць і разьмеркаваньне генаў вывучаюцца ў кантэксьце вузы, арганізма і папуляцыі агулам. Генэтыка спарадзіла шэраг падгалінаў, у тым ліку малекулярную генэтыку, эпігенэтыку, папуляцыйную генэтыку і палеагенэтыку. Арганізмы, якія вывучаюцца ў гэтай шырокай галіне, ахопліваюць розныя сфэры жыцьця.

## Крыніцы
# Біялёгія разьвіцьця

**Біялё́гія разьвіцьця́** — разьдзел сучаснага біялягічнага вучэньня пра працэсы індывідуальнага разьвіцьця арганізму ад апладненьня і эмбрыянальнага развіцьця да нараджэньня і сьмерці. Як навука пачала фармавацца з 60-х гадоў XX стагодзьдзя, на аснове дадзеных малекулярнай біялёгіі, эмбрыялёгіі, генэтыкі.
# Анкалёгія

Анкалёгія

мэдычная спэцыяльнасьць, навуковая дысцыпліна| Падкляса ад | мэдыцына  |
| Частка ад | анкалёгія і ракаўтварэньне  |
| Прадмет вывучэньня | рак  |
| Практыкуецца | анколяг  |

**Анкалёгія** (ад грэц. *ονκος* — «пухліна» й грэц. *λόγος* — «вучэньне») — разьдзел мэдыцыны, які вывучае пухліны, іх этыялёгію й патагенэз, мэханізмы й заканамернасьці ўзьнікненьня й разьвіцьця, мэтады прафіляктыкі й лячэньня.

## Глядзіце таксама

* Мэтастаз

## Крыніцы
# Імуналёгія

**Імуналёгія** — навука аб імунітэце жывых арганізмаў, якая вывучае біялягічныя мэханізмы самаабароны арганізму ад любога чужароднага рэчыва. Уважаецца за навуку аб будове і заканамернасьцях функцыянаваньня імуннай сыстэмы, яе захворваньнях і спосабах імунатэрапіі. У рамках імуналёгіі адбываецца догляд і дыягностыка імуннай сыстэмы як у здаровых людзей, гэтак і пры пэўных хваробах і парушэньнях функцыянаваньня імуннай сыстэмы, а таксама вывучаюцца фізычныя, хімічныя і фізыялягічныя характарыстыкі кампанэнтаў імуннай сыстэмы. Імуналёгія мае прыкладны характар у шматлікіх галінах мэдыцыны, асабліва ў трансплянтацыі органаў, анкалёгіі, рэўматалёгіі, вірусалёгіі, бактэрыялёгіі, паразыталёгіі, псыхіятрыі і дэрматалёгіі.

Тэрмін быў прапанаваны біёлягам Ільлём Мечнікавым, які рабіў дасьледаваньні ў галіне імуннай сыстэмы і быў уганараваны Нобэлеўскай прэміяй за сваю працу ў 1908 годзе разам з Паўлем Эрліхам. Ён уторкнуў невялікія калючкі ў лярвы марскіх зорак і заўважыў незвычайныя вузы, якія зьявіліся неўзабаве вакол калючак. Такім чынам ён стаў сьведкам актыўнай рэакцыі арганізма, які спрабаваў захаваць сваю цэласьць. Гэтую зьяву ён назвай фагацытозам, пры якім арганізм абараняе сябе ад іншароднага цела. Эрліх прывучыў мышэй да атрутных рыцыну і абрыну. Па кармленьні іх невялікімі, але ўсё большымі дозамі рыцыну ён пераканаўся, што мышы зрабіліся «рыцынаўстойлівымі». Эрліх інтэрпрэтаваў гэта як імунізацыю і заўважыў, што яна пачыналася ўжо празь некалькі дзён і доўжылася яшчэ некалькі месяцаў.

Важнымі лімфоіднымі органамі імуннай сыстэмы ёсьць вілаватая залоза, шпік і асноўныя лімфатычныя тканінкі, як то каса, мігдаліны, лімфатычныя судзіны, лімфатычныя вузлы, адэноіды і печань. Аднак многія кампанэнты імуннай сыстэмы маюць вузную прыроду і не павязаныя з пэўнымі органамі, а хутчэй убудаваныя або цыркулююць у розных тканінках, разьмешчаных ва ўсім целе.

## Крыніцы
# XIX стагодзьдзе

**19 стаго́дзьдзе** (**XIX стаго́дзьдзе**, **19 стаго́дзьдзе**, **XIX стаго́дзьдзе**) доўжыцца з 1801 да 1900 году па Грэгарыянскім календары.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *1790-я* | 1790 | 1791 | 1792 | 1793 | 1794 | 1795 | 1796 | 1797 | 1798 | 1799 |
| *1800-я* | 1800 | 1801 | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 | 1807 | 1808 | 1809 |
| *1810-я* | 1810 | 1811 | 1812 | 1813 | 1814 | 1815 | 1816 | 1817 | 1818 | 1819 |
| *1820-я* | 1820 | 1821 | 1822 | 1823 | 1824 | 1825 | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 |
| *1830-я* | 1830 | 1831 | 1832 | 1833 | 1834 | 1835 | 1836 | 1837 | 1838 | 1839 |
| *1840-я* | 1840 | 1841 | 1842 | 1843 | 1844 | 1845 | 1846 | 1847 | 1848 | 1849 |
| *1850-я* | 1850 | 1851 | 1852 | 1853 | 1854 | 1855 | 1856 | 1857 | 1858 | 1859 |
| *1860-я* | 1860 | 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 | 1866 | 1867 | 1868 | 1869 |
| *1870-я* | 1870 | 1871 | 1872 | 1873 | 1874 | 1875 | 1876 | 1877 | 1878 | 1879 |
| *1880-я* | 1880 | 1881 | 1882 | 1883 | 1884 | 1885 | 1886 | 1887 | 1888 | 1889 |
| *1890-я* | 1890 | 1891 | 1892 | 1893 | 1894 | 1895 | 1896 | 1897 | 1898 | 1899 |
| *1900-я* | 1900 | 1901 | 1902 | 1903 | 1904 | 1905 | 1906 | 1907 | 1908 | 1909 |
| **18 стагодзьдзе — 19 стагодзьдзе — 20 стагодзьдзе** |

## Галоўныя падзеі й тэндэнцыі

У 19 стагодзьдзі працягваецца і пашыраецца індустрыяльная рэвалюцыя.

## Вядомыя асобы
# Робэрт Кох

|  |
| --- |
| Робэрт Кох |
| па-нямецку: *Robert Heinrich Hermann Koch* |
|  |
|  Дата нараджэньня  | 11 сьнежня 1843(1843-12-11)[…] |
|  Месца нараджэньня  | * Clausthal[d], Каралеўства Гановэр[d], Нямецкі зьвяз[d]
 |
|  Дата сьмерці  | 27 траўня 1910(1910-05-27)[…] (66 гадоў) |
|  Месца сьмерці  | * Бадэн-Бадэн, Вялікае герцагства Бадэн[d], Нямецкая імпэрыя
 |
|  Прычына сьмерці  | інфаркт міякарда |
|  Месца вучобы  | * Гётынгенскі ўнівэрсытэт
 |
|  Занятак  | біёляг, лекар, вынаходнік, фатограф, прафэсар унівэрсытэту, хімік, вайсковы лекар, бактэрыёляг, аўтар |
|  Навуковая сфэра  | мікрабіялёгія |
|  Месца працы  | * HU Berlin
 |
|  Сябра ў  | Лёнданскае каралеўскае таварыства, Пруская акадэмія навук[d], Швэдзкая каралеўская акадэмія навук, Амэрыканская акадэмія мастацтваў і навук[d], Royal Society of Arts and Sciences in Gothenburg[d], Расейская акадэмія навук, Француская акадэмія навук, Парыская мэдычная акадэмія[d], Нацыянальная акадэмія навук ЗША і Нацыянальная акадэмія дэі Лінчэі[d] |
|  Навуковая ступень  | доктар[d] |
|  Навуковы кіраўнік  | Georg Meissner[d] і Рудольф Вірхаў[d] |
|  Вучні  | Іаханес Андрэас Грыб Фібігер[d], Аўгуст Васерман[d], Alexander Crever Abbott[d] і John Addison Fordyce[d] |
|  Бацька  | Герман Кох[d] |
|  Маці  | Mathilde Henriette Koch[d] |
|  Дзеці  | Gertrud Pfuhl[d] |
|  Узнагароды  |       ганаровы грамадзянін Бэрліну[d] honorary citizen of Clausthal-Zellerfeld[d] замежны сябра Лёнданскага каралеўскага таварыства[d] (4 сакавіка 1897) Q134613391? (1889) |
|  Подпіс  |  |
| **Робэрт Кох** у Вікісховішчы |

**Ге́нрых Ге́рман Ро́бэрт Кох** (ням. *Heinrich Hermann Robert Koch*; 11 сьнежня 1843—1910) — нямецкі мікрабіёляг. Адкрыў узбуджальнікаў сыбірскай язвы, халеры і сухотаў. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па фізыялёгіі і мэдыцыне (1905).

## Крыніцы
# Штучны спадарожнік

Макет штучнага спадарожніка Месяца «Клемэнтайн».
**Шту́чны спадаро́жнік** — касьмічны лятальны апарат, выведзены на арбіту вакол нябеснага цела. Такія апараты маюць рознае ўжываньне, улучна з рэтрансляцыяй сувязі, прагнозам надвор’я, навігацыяй (GPS), вяшчаньнем, навуковымі дасьледаваньнямі і назіраньнямі.

За выключэньнем пасіўных спадарожнікаў, большасьць спадарожнікаў маюць сыстэму выпрацоўкі электраэнэргіі дзеля сілкаваньня абсталяваньня на борце. Дзяля гэтага на апаратах усталёўваюць сонечныя батарэі або радыяізатопных тэрмаэлектрычных генэратараў. Большасьць спадарожнікаў таксама маюць пэўны спосаб сувязі з наземнымі станцыямі, якія вядомыя як транспондары. Многія спадарожнікі выкарыстоўваюць стандартызаваную шыну дзеля эканоміі сродкаў, найбольш папулярнымі зь якіх ёсьць невялікія CubeSat. Падобныя апараты могуць працаваць разам як групы, утвараючы сузор’і. Праз высокі кошт запуску ў космас большасьць спадарожнікаў вырабляюцца як мага больш лёгкімі і трывалымі. Большасьць спадарожнікаў сувязі ёсьць радыёрэлейнымі станцыямі на арбіце і нясуць дзесяткі транспондараў, кожны з прапускной здольнасьцю ў дзясяткі мегагэрц.

Спадарожнікі выводзяцца да арбіты ракетамі-носьбітамі. Затым спадарожнікі могуць зьмяняць або трымацца сваёй арбіты з дапамогай рухаў, якія робяцца звычайна з дапамогай хімічных або іённых рухавікоў. На 2018 год каля 90% спадарожнікаў, якія круцяцца вакол Зямлі, знаходзяцца на нізкай або геастацыянарнай арбіце. Апошняя арбіта азначае, што спадарожнікі стаяць нерухома ў небе адносна вызначанага пункту на Зямлі. Некаторыя спадарожнікі, якія робяць фатаздымкі Зямлі, маюць сынхронную з Сонцам арбіту, бо ў такім стане лепей захапіць у адной фатаграфіі ўсю Зямлю. Невялікая колькасьць спадарожнікаў круціцца вакол іншых целаў, як то вакол Месяца, Марса і Сонца, або некалькіх цел адначасна. Касьмічныя тэлескопы выкарыстоўваюць амаль ідэальны вакуўм касьмічнай прасторы дзеля назіраньня за аб’ектамі з усім электрамагнітным спэктрам.