Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dasyproctidae

|  |
| --- |
| Dasyproctidae |
| *Dasyprocta leporina* — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Грызуны (Rodentia)
 |
| Падатрад | Hystricomorpha
 |
| Сямейства | **Dasyproctidae** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Dasyproctidae*  Bonaparte, 1838 |
| **Dasyproctidae на ВіківідахDasyproctidae у Вікісховішчы**ITIS **584578** ·  |

**Dasyproctidae** — сямейства клясы сысуноў, якое ўключае 2 сучасныя роды і 15 сучасных відаў. Яны насяляюць амэрыканскія трапікі ад поўдня Мэксыкі да паўночна-ўсходняй Аргентыны. Многія віды жывуць у пустэльнях і сухіх лугах. Выкапныя рэшткі вядомыя ад самага пачатку алігацэну Паўднёвай Амэрыкі.

Гэта ўмерана буйныя грызуны вагой каля 2 кг. У іх стройнае і грацыёзнае цела з тонкімі і доўгімі нагамі. Заднія канечнасьці прыкметна даўжэй пярэдніх; кіпцюры вострыя, капытападобныя. Галава вялікая, вушы маленькія, але прыкметныя, а вочы вялікія. Хвост кароткі. Валасяны полаг грубы, але мае выразны бляск; колер ад амаль чорнага да жаўтлява-карычневага на спіне, а ніжняя частка звычайна больш бледная, а доўгія валасы над крупам могуць быць кантрасна афарбаваныя. Зубная формула: 1/1, 0/0, 1/1, 3/3 = 20 зубоў.

Гэтыя жывёлы звычайна адзінокія, але іх часам можна ўбачыць невялікімі групамі вакол канцэнтрацыі ежы. Яны звычайна траваедныя — спажываюць садавіну, арэхі, лісьце і нават карані. Dasyproctidae — хуткія бягуны.

## Сыстэматыка

Сямейства **Dasyproctidae род *Dasyprocta* (агуты) — віды *D. azarae*, *D. coibae*, *D. croconota*, *D. fuliginosa*, *D. guamara*, *D. iacki*, *D. kalinowskii*, *D. leporina*, *D. mexicana*, *D. prymnolopha*, *D. punctata*, *D. ruatanica*, *D. variegata*
* род *Myoprocta* (акучы) — віды *M. acouchy*, *M. pratti*
* выкапныя роды †*Alloiomys*, †*Australoprocta*, †*Branisamys*, †*Incamys*, †*Neoreomys*, †*Megastus*, †*Palmiramys*

## Крыніцы
# Dinomyidae

|  |
| --- |
| Dinomyidae |
| *Dinomys branickii* — адзіны сучасны від  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Грызуны (Rodentia)
 |
| Падатрад | Hystricomorpha
 |
| Сямейства | **Dinomyidae** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Dinomyidae*  Peters, 1873 |
| **Dinomyidae на ВіківідахDinomyidae у Вікісховішчы**ITIS **584575** ·  |

**Dinomyidae** — сямейства клясы сысуноў, якое ўключае 1 сучасны род і 1 сучасны від. Сустракаецца ў перадгор'ях і прылеглых схілах Анд на поўначы Паўднёвай Амэрыкі. Насяляе трапічныя лясы. Выкапныя рэшткі вядомыя ад міяцэну Паўднёвай Амэрыкі.

Да Dinomyidae належыць найбуйнейшы грызун, які калі-небудзь існаваў †*Josephoartigasia monesi* — важыў каля 1000 кг і быў памерам з быка. Адзіны сучасны від — пакарана (*Dinomys branickii*) гэта буйны грызун, каля 10–15 кг, з масіўным целам і ўмерана кароткімі нагамі. Галава вялікая і шырокая, з кароткімі закругленымі вушамі і даволі вялікімі вачыма. Хвост складае ≈ 1/3 даўжыні галавы і цела. Усе ступні маюць чатыры пальца, кожны з вострым кіпцюром. Вібрысы незвычайна доўгія. Валасяны полаг густы, цёмна-карычневага колеру на сьпіне з падоўжнымі радамі палос і плям; зьнізу больш бледны. Зубная формула: 1/1, 0/0, 1/1, 3/3 = 20 зубоў.

Яны вэгетарыянцы — спажываюць лісьце, а таксама плады і сьцеблы. Гэты грызун валодае некаторай здольнасьцю да лазаньня, асабліва прыкметнай у маладых жывёл. Актыўныя ноччу, адпачываючы ў пячорах, ў расколінах скал, або бярлогах у асновах дрэў. Маюць шырокі выбар вакалізацыі. Цяжарнасьць знаходзіцца паміж 222 і 280 днямі; звычайна нараджаюцца толькі двое дзіцянятаў. Яны жывуць альбо адзіночна, альбо групамі па 2–5.

## Сыстэматыка

Сямейства **Dinomyidae род *Dinomys* (пакарана) — від *Dinomys branickii*
* выкапныя роды †*Agnomys*, †*Borikenomys*, †*Pseudodiodomus*, †*Telodontomys*, †*Briaromys*, †*Colpostemma*, †*Doellomys*, †*Eumegamysops*, †*Eumegamys*, †*Gyriabrus*, †*Josephoartigasia*, †*Orthomys*, †*Pentastylodon*, †*Pseudosigmomys*, †*Telicomys*, †*Tetrastylus*, †*Eusigmomys*, †*Olenopsis*, †*Potamarchus*, †*Scleromys*, †*Simplimus*

## Крыніцы
# Іглакавыя

|  |
| --- |
| Іглакавыя |
| *Hystrix cristata* — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Грызуны (Rodentia)
 |
| Падатрад | Hystricomorpha
 |
| Сямейства | **Іглакавыя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Hystricidae*  Fischer de Waldheim, 1817 |
| **Іглакавыя на ВіківідахІглакавыя ў Вікісховішчы**ITIS **584571** ·  |

Эгіпецкі рэльеф іглака, ≈ 2500 г. да н. э.
**Іглакавыя** (Hystricidae) — сямейства клясы сысуноў, якое ўключае 3 сучасныя роды і 11 сучасных відаў. Яны насяляюць поўдзень Эўропы (Італія, Альбанія, паўночная Грэцыя [верагодна, рымляне завезьлі гэтых жывёл у Эўропу]), большую частку Афрыкі, поўдзень і заход Азіі (у тым ліку Зондзкія астравы). Яны могуць жыць у пустэльнях, на камяністых участках, у гарах, саванах, сярод ворных земляў, у лясах. Выкапныя рэшткі вядомыя ад міяцэну Эўропы.

Члены гэтага сямейства — сярэднія (1–2 кг) і буйныя (27 кг) павольныя грызуны, якія маюць каржакаватае цела. Даўжыня хваста ня больш за 0.5 даўжыні цела і галавы. Галовы масіўныя і шырокія. Вушы звычайна невялікія, як і вочы. Канечнасьці кароткія і моцна пабудаваныя; кіпцюры кароткія. Сьпіна, бакі, частка хваста пакрытыя іголкамі або шыпамі даўжынёй да 40 см. Валасяны полаг значна адрозьніваецца ад віду да віду. Зубная формула: 1/1, 0/0, 1/1, 3/3 = 20 зубоў.

Гэта наземныя і начныя жывёлы. Яны ў першую чаргу вэгетарыянцы; дадаткова ядуць мярцьвячыну. Абгрызеныя косткі часта засьмечваюць зямлю вакол бярлогаў; якія можна разжоўваць за кальц. Іглакавыя часта выкарыстоўваюць закінутыя глыбокія нары іншых жывёл; яны таксама жывуць у пячорах, расколінах, дуплавых дрэвах або глыбокіх норах, якія яны выкапалі самі.

## Сыстэматыка

Сямейства **іглакавыя** (Hystricidae)

* род *Atherurus* — віды *A. africanus* і *A macrourus*
* род *Trichys*  — віды *T fasciculata*
* род *Hystrix* — віды *H. africaeaustralis*, *H. brachyura*, *H. crassispinis*, *H. cristata*, *H. indica*, *H. javanica*, *H. pumila*, *H. sumatrae*, †*H. paukensis*, †*H. primigenia*, †*H. refossa*
* выкапныя роды †*Miohystrix*, †*Xenohystrix*, †*Sivacanthion*

## Крыніцы
# Сьляпунавыя

|  |
| --- |
| Сьляпунавыя |
| *Spalax microphthalmus* — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Грызуны (Rodentia)
 |
| Падатрад | Myomorpha
 |
| Сямейства | **Сьляпунавыя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Spalacidae*  Gray, 1821 |
| **Сьляпунавыя на ВіківідахСьляпунавыя ў Вікісховішчы**ITIS **970144** ·  |

**Сьляпунавыя** (Spalacidae) — сямейства клясы сысуноў, якое ўключае 7 сучасных родаў і 28 сучасных відаў. Яны насяляюць Афрыку, паўднёвую Эўропу, Азію. Сьляпунавыя будуюць норы ў лугах, хмызьняках, сельскагаспадарчых раёнах і лясах. Яны пазьбягаюць пустэльняў, аддаючы перавагу вільготным або паўвільготным глебам. Многія насяляюць горныя рэгіёны, дасягаючы вышынь да 4000 мэтраў. Выкапныя рэшткі вядомыя ад раньняга міяцэну.

Даўжыня ад носа да хваста складае 130–480 мм, маса ад 100 да 4000 грамаў. Гэта кампактныя, моцна складзеныя грызуны з кароткімі мускулістымі канечнасьцямі. Галава шырокая, цягліцы шыі магутныя, вочы і вонкавыя вушы паменшаныя. Валасяны полаг шчыльны і кароткі.

Прадстаўнікі сямейства вядуць падземны альбо паўпадземны лад жыцьця. Яны актыўныя круглы год, час паўсядзённай актыўнасьці залежыць ад віду. Гэтыя грызуны ствараюць складаныя тунэльныя сыстэмы, капаючы сваімі разцамі або пярэднімі кіпцюрамі. Сьляпунавыя адзінкавыя — кожная жывёла насяляе ўласную тунэльную сыстэму і абараняе тэрыторыю. Як правіла, яны маларухомыя, але некаторыя віды мігруюць сэзонна, калі ежы становіцца мала. Сьляпунавыя сілкуюцца каранямі, цыбулінамі, карэнішчамі і іншымі падземнымі часткамі расьлінаў; лісьце, насеньне, садавіна, вусякі — можа быць дадатковай ежай для некаторых відаў. Многія захоўваюць вялікую колькасьць ежы ў сваіх падземных нарах.

## Сыстэматыка

Сямейства **сьляпунавыя** (Spalacidae)

* + род *Cannomys* (1 від)
	+ род *Eospalax* (6 відаў)
	+ род *Myospalax* (5 відаў)
	+ род *Nannospalax* (3 віды)
	+ род *Rhizomys* (3 віды)
	+ род *Spalax* (8 відаў)
	+ род *Tachyoryctes* (2 віды)
	+ род †*Brachyrhizomys*

## Крыніцы
# Хамяковыя

|  |
| --- |
| Хамяковыя |
| Хамяк звычайны (*Cricetus cricetus*) — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Грызуны (Rodentia)
 |
| Падатрад | Myomorpha
 |
| Сямейства | **Хамяковыя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Cricetidae*  Fischer von Waldheim, 1817 |
| **Хамяковыя на ВіківідахХамяковыя ў Вікісховішчы**ITIS **180274** ·  |

**Хамяковыя** (Cricetidae) — сямейства клясы сысуноў, якое ўключае 144 сучасныя роды і 808 сучасных відаў. Яны насяляюць Паўночную Амэрыку, Паўднёвую Амэрыку, Эўропу і большую частку Азіі з поўдня Кітая далей на поўнач. Яны займаюць шырокі спэктр асяродзьдзяў пражываньня, які ахоплівае сухі, вільготны, цёплы і халодны клімат — лугі, сельскагаспадарчыя і гарадзкія ляндшафты, лясы, камяністыя горныя ляндшафты, пустэльні, пляжы, азёры, ручаі, балоты… Хамяковыя ўпершыню зьявіліся ў Старым Сьвеце падчас раньняга алігацэну.

Хамяковыя ў асноўным маюць мышападобны альбо пацукападобны выгляд — невялікія, некалькі выцягнутыя, шэрыя ці карычневыя целы з доўгімі хвастамі, вялікімі вачыма і віднымі вушамі і вусамі. Аднак формы цела ў гэтай разнастайнай групе адрозьніваюцца. Валасяны полаг можа быць ад мяккага да калючага. Хвост можа быць пучкова альбо добра апушаным альбо амаль голым. Плоцевы дымарфізм вар’іруецца ў залежнасьці ад віда. У гэтай групе ёсьць розныя спэцыялізацыі для розных стыляў жыцьця, напрыклад, доўгія, магутныя кіпцюры для капаньня (*Geoxus*), альбо часткова перапончатыя заднія лапы андатры для плаваньня. Вага складае ад 8 г (*Baiomys*) да амаль 2 кг (*Ondatra zibethicus*). Зубная формула: 1/1, 0/0, 0/0, 3/3 = 16 зубоў.

Хамяковыя разнастайныя ў сваіх паводзінах. Некаторыя віды жывуць на дрэвах, іншыя рэдка пакідаюць зямлю, некаторыя праводзяць большую частку часу, рыючыся пад ёй, а некаторыя прыстасаваныя для воднага ладу жыцьця. Большасьць, але ня ўсе, ночныя. Многія будуюць гнёзды ці норы. Некаторыя віды адзінкавыя і вельмі тэрытарыяльныя, а іншыя жывуць у невялікіх сацыяльных групах альбо ў вялікіх калёніях. Хамяковыя могуць быць драпежнымі, усяеднымі альбо траваеднымі.

## Сыстэматыка

Сямейства **хамяковыя** (Cricetidae)

* падсямейства Arvicolinae
* падсямейства Cricetinae
* падсямейства Neotominae
* падсямейства Sigmodontinae
* падсямейства Tylomyinae
* выкапныя падсямействы †Baranomyinae, †Cricetodontinae, †Democricetodontinae, †Eucricetodontinae, †Eumyinae

## Крыніцы
# Аплядонтыевыя

|  |
| --- |
| Аплядонтыевыя |
| *Aplodontia rufa* |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Грызуны (Rodentia)
 |
| Падатрад | Вавёркападобныя (Sciuromorpha)
 |
| Сямейства | **Аплядонтыевыя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Aplodontiidae*  Brandt, 1855 |
| Арэал |
|  |
| **Аплядонтыевыя на ВіківідахАплядонтыевыя ў Вікісховішчы**ITIS **180131** ·  |

**Аплядонтыевыя** (Aplodontiidae) — сямейства клясы сысуноў, якое ўключае 1 сучасных род і 1 сучасны від, які жыве на паўночным захадзе Паўночнай Амэрыкі ад цэнтральнай Каліфорніі да паўднёвай Брытанскай Калумбіі. Выкапныя рэшткі вядомыя ад позьняга эацэна Паўночнай Амэрыкі. Аплядонтыевыя пазьней распаўсюдзіліся ў Эўропе і Азіі, але цяпер засталіся толькі на вільготным лясным узьбярэжжы Ціхага акіяна Паўночнай Амэрыкі.

Вага складае каля 1,5 кг. Цела цяжкаватае, вочы і вушы маленькія. Канечнасьці (па пяць пальцаў на кожнай) і хвост кароткія; кіпцюры на пярэдніх лапах адносна доўгія. Валасяны полаг чырванаваты альбо шаравата-карычневы. Зубная формула: 1/1, 0/0, 2/1, 3/3 = 22 зубоў.

Аплядонтыевыя жывуць невялікімі калёніямі, займаючы тэрыторыі з багатай зялёнай расьліннасьцю і покрывам. Фактычна гэтыя калёніі могуць быць канцэнтрацыямі з-за абмежаванага асяродзьдзя пражываньня. Сілкуюцца расьлінным матэрыялам. Яны капаюць складаныя норы з мноствам адтулін.

## Сыстэматыка

Сямейства **аплядонтыевыя** (Aplodontiidae)

* род *Aplodontia*
* выкапныя роды: †*Altasciurus*, †*Ameniscomys*, †*Ansomys*, †*Dakotallomys*, †*Disallomys*, †*Ephemeromys*, †*Haplomys*, †*Leptoromys*, †*Liodontia*, †*Meniscomys*, †*Niglarodon*, †*Ninamys*, †*Oligopetes*, †*Paracitellus*, †*Paransomys*, †*Proansomys*, †*Prosciurus*, †*Pseudaplodon*, †*Sciurodon*, †*Selenomys*, †*Sewelleladon*, †*Tardontia*, †*Trigonomys*

## Крыніцы
# Соневыя

|  |
| --- |
| Соневыя |
| Соня-палчок (*Glis glis*) — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Грызуны (Rodentia)
 |
| Падатрад | Вавёркападобныя (Sciuromorpha)
 |
| Сямейства | **Соневыя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Gliridae*  Muirhead, 1819 |
| **Соневыя на ВіківідахСоневыя ў Вікісховішчы**ITIS **951282** ·  |

**Соневыя** (Gliridae) — сямейства клясы сысуноў, якое ўключае 9 сучасных родаў і 31 сучасны від. Соневыя жывуць у Афрыцы на поўдзень ад Сахары, у Эўропе і Азіі. Яны насяляюць ўмераныя, субтрапічныя і трапічныя лясы, а таксама хмызьнякі, саваны, берагі рэк і ручаёў, камяністыя агаленьня, сады і сельскагаспадарчыя тэрыторыі; адзіны від роду *Selevinia* жыве ў пустэльні. Выкапныя рэшткі вядомыя ад раньняга міяцэну Эўропы і Азіі.

Даўжыня ад носа да хваста складае да 325 мм, у большасьці жывёл пухнаты хвост. Канечнасьці і пальцы (чатыры — на пярэдніх і пяць — на задніх лапах) кароткія, кіпцюры кароткія і вострыя. Валасяны полаг шчыльны і мяккі. Зубная формула: 1/1, 0/0, 0–1/0–1, 3/3 = 16 ці 20 зубоў.

Большасьць відаў жывуць на дрэвах, некаторыя — зьяўляюцца наземнымі. Прадстаўнікі сямейства ўсяедныя (ядуць арэхі, садавіну, бесхрыбетных, птушак і іх яйкі, а часам і грызуноў); від роду *Selevinia* галоўным чынам спажывае вусякоў і павукоў. Соневыя будуюць характэрныя шарападобныя гнёзды з расьлінных матэрыялаў на дрэвах, хмызьняках, камянях, нарах іншых жывёл, а часам нават у памяшканьнях чалавека. Гэта начныя і змрочныя жывёлы. Яны маюць вострыя зрок, слых, абаняньня і асязаньня. Ва ўмераных шыротах жывёлы ўпадаюць у сьпячку. Соневыя валодаюць здольнасьцю адкідаць скуру хваста або хвост, калі яго зловіць драпежнік.

## Сыстэматыка

Сямейства **соневыя** (Gliridae)

* падсямейства Graphiurinae
	+ род *Graphiurus*
* падсямейства Leithiinae
	+ роды: *Chaetocauda*, *Dryomys*, *Eliomys*, *Muscardinus*, *Myomimus*, *Selevinia*, †*Hypnomys*, †*Leithia*
* падсямейства Glirinae
	+ роды: *Glirulus*, *Glis*
* падсямейства †Bransatoglirinae
	+ роды: †*Bransatoglis*, †*Oligodyromys*

## Крыніцы
# Вавёркавыя

|  |
| --- |
| Вавёркавыя |
| Звычайная вавёрка  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы
 |
| Падцарства | Эўмэтазоі
 |
| Тып | Хордавыя
 |
| Падтып | Хрыбетныя
 |
| Кляса | Сысуны
 |
| Падкляса | Зьвяры
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя
 |
| Атрад | Грызуны
 |
| Падатрад | Вавёркападобныя
 |
| Сямейства | Вавёркавыя
 |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Sciuridae* |
| **Вавёркавыя на ВіківідахВавёркавыя ў Вікісховішчы**ITIS **180135** · NCBI **55153** |

**Вавёркавыя** (*Sciuridae*) — сямейства атраду грызуноў. У сямейства ўваходзяць 48 родаў, якія аб’ядноўваюцца ў два падсямействы: вавёркі і ляцягі. Па колькасьці відаў (280) вавёркавыя саступаюць толькі мышыным.

Вавёркавыя шырока распаўсюджаны па плянэце: адсутнічаюць у Аўстралійскай вобласьці, на Мадагаскары, у палярных вобласьцях, паўночна-заходняй Афрыцы і на поўдні Паўднёвай Амэрыкі. Насяляюць самыя разнастайныя ляндшафты: ад трапічных лясоў да арктычнай тундры, у гарах сустракаюцца да ніжняй кромкі леднікоў. Вядуць наземны ці дравесны лад жыцьця.

Шэраг відаў мае прамысловае значэньні і здабываецца дзеля футра ці мяса. У сямействе ёсьць шкоднікі сельскай гаспадаркі (сусьлікі) і пераносчыкі небясьпечных захворваньняў чалавека (суркі, сусьлікі).

## Вонкавыя спасылкі

* Дрэва Жыцьця: Вавёркавыя
* Фатаздымкі вавёркавых
# Пішчуха

|  |
| --- |
| Пішчуха |
| *Ochotona dauurica* — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Зайцападобныя (Lagomorpha)
 |
| Сямейства | **Пішчухавыя** (Ochotonidae)
 |
| Род | **Пішчуха** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Ochotona*  Link, 1795 |
| **Пішчуха на ВіківідахПішчуха ў Вікісховішчы**ITIS **180107** ·  |

**Пішчуха** (*Ochotona*) — адзіны род у сваім сямействе клясы сысуноў; ўключае 34 сучасныя віды. Пішчухі жывуць у сходняй Эўропе, Азіі, Паўночнай Амэрыцы. Насяляюць горныя, камяністыя, лугавыя, стэпавыя, лясныя альбо хмызьняковыя арэалы (ад 90 да 6000 мэтраў над узроўнем мора), дзе для іх сховішча даступныя шматлікія шчыліны, некаторыя віды таксама будуюць норы. Выкапныя рэшткі шырока сустракаецца ў Эўропе, а таксама ў Азіі і Паўночнай Амэрыцы.

Даўжыня ад носа да хваста складае 13–30 см, хваста не відаць, маса ў сярэднім 100–150 грамаў. Цела кампактнае, галава круглявая, вушы кароткія і круглявыя, канечнасьці кароткія (заднія трохі даўжэйшыя, чым пярэднія). Валасяны полаг густы і мяккі, у асноўным шэра-карычневага, пясочна-жоўтага або чырванавата-карычневага колеру. Зубная формула: 2/1, 0/0, 3/2, 2/3 = 36–40 зубоў.

Яны ў асноўным актыўныя ў прыцемках, але іх можна ўбачыць і днём. Хаця многія віды жывуць у халодных раёнах, яны не ўпадаюць у сьпячку. У той час як стэпавыя віды часта жывуць разам вялікімі групамі, віды, якія жывуць у гарах, як правіла, адзінкавыя. Рацыён складаецца ў асноўным з траў і сьцеблаў расьлінаў; на зіму ствараюць запасы ежы зь сена (запас адной жывёлы можа дасягнуць шасьці кіляграмаў сена). Падобна зайцам, пішчухі характарызуюцца высокім узроўнем нараджальнасьці. Два, тры і больш разоў на год самка нараджае да дванаццаці маладых жывёл.

## Сыстэматыка

* Сямейства **пішчухавыя** (Ochotonidae)
	+ Род: пішчуха *Ochotona*
	+ Выкапныя роды: †*Albertona*, †*Alloptox*, †*Amphilagus*, †*Australagomys*, †*Austrolagomys*, †*Bellatona*, †*Bellatonoides*, †*Bohlinotona*, †*Cuyamalagus*, †*Desmatolagus*, †*Eurolagus*, †*Gripholagomys*, †*Gymnesicolagus*, †*Hesperolagomys*, †*Heterolagus*, †*Kenyalagomys*, †*Lagopsis*, †*Marcuinomys*, †*Ochotonoides*, †*Ochotonoma*, †*Oklahomalagus*, †*Oreolagus*, †*Paludotona*, †*Piezodus*, †*Plicalagus*, †*Pliolagomys*, †*Prolagus*, †*Proochotona* (syn. *Ochotona*), †*Pseudobellatona*, †*Ptychoprolagus*, †*Russellagus*, †*Sinolagomys*, †*Titanomys*

## Крыніцы
# Ляўразыятэрыі

|  |
| --- |
| Ляўразыятэрыі |
| Вожык (з мошкаедных), крылан (з рукакрылых), тыгр (з драпежных), пангалін Тэмінка (з пангалінаў), алень звычайны (з парнакапытных), белы насарог (з няпарнакапытных)  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Надатрад | **Ляўразыятэрыі** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Laurasiatheria*  Waddell, Okada & Hasegawa, 1999 |
| **Ляўразыятэрыі на ВіківідахЛяўразыятэрыі ў Вікісховішчы** |

**Ляўразыятэрыі** (Laurasiatheria) — надатрад клясы сысуноў, які ўключае 6 атрадаў і 69 сямействаў сучасных жывёлаў. Ляўразыятэрыі былі адкрытыя на аснове аналагічных генэтычных паслядоўнасьцей; пакуль не выяўлена анатамічных прыкмет, якія б аб’ядноўвалі групу.

## Сыстэматыка

```
 **Ляўразыятэрыі**:
       ├── мошкаедныя (Eulipotyphla)
       └── Scrotifera
               ├── рукакрылыя (Chiroptera)
               └── Ferungulata
                       ├── Ferae
                       |     ├── пангаліны (Pholidota)
                       |     └── драпежныя (Carnivora)
                       |
                       └── Euungulata
                             ├── няпарнакапытныя (Perissodactyla)
                             └── парнакапытныя (Artiodactyla)
```
# Мошкаедныя

|  |
| --- |
| Насякомаедныя |
|  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы
 |
| Падцарства | Эўметазоі
 |
| Падразьдзел | Другаснаротыя
 |
| Тып | Хордавыя
 |
| Падтып | Хрыбетныя
 |
| Надкляса | Чатырохногія
 |
| Кляса | Сысуны
 |
| Атрад | **Насякомаедныя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Eulipothyphla* |
| **Насякомаедныя на ВіківідахНасякомаедныя ў Вікісховішчы**ITIS **179926** · NCBI **9362** |

**Мошкаедныя**, **насякомаедныя** (*Eulipothyphla*) — атрад пляцэнтарных сысуноў.

Мошкаедныя адносяцца да больш архаічных пляцэнтарных, што існавалі ўжо ў эацэне. У іх добра разьвітыя сківіцы і мускулатура для жваньня.

Традыцыйна падзяляюцца на наступныя сямействы:

* шчыліназубавыя (Solenodontidae)
* зямлярыйкавыя (Soricidae)
* кратовыя (Talpidae)
* вожыкавыя (Erinaceidae)
* тэнрэкавыя (Tenrecidae)
* златакратовыя (Chrysochloridae)
* скакунчыкавыя (Macroscelidea)
* шэрстакрылавыя (Cynocephalidae)

Паводле сучаснай сыстэматыкі, атрад мошкаедных ўключае сямействы:

* шчыліназубавыя (Solenodontidae)
* зямлярыйкавыя (Soricidae)
* кратовыя (Talpidae)
* вожыкавыя (Erinaceidae)
* вымерлыя сямействы: †Nesophontidae, †Amphilemuridae, †Nyctitheriidae, †Plesiosoricidae

Асноўную ежу Мошкаедных складаюць вусякі, мнаганожкі і чарвякі. Самымі распаўсюджанымі прадстаўнікамі мошкаеднымі зьяўляецца сямейства вожыкавых.

## Глядзіце таксама

* Альжырскі вожык
# Зайцавыя

|  |
| --- |
| Зайцавыя |
| Заяц-русак (*Lepus europaeus*)  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Зайцападобныя (Lagomorpha)
 |
| Сямейства | **Зайцавыя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Leporidae*  Fischer, 1817 |
| **Зайцавыя на ВіківідахЗайцавыя ў Вікісховішчы**ITIS **180110** ·  |

**Зайцавыя** (Leporidae) — сямейства клясы сысуноў, уключае 13 сучасныя роды і больш за 60 сучасных відаў. Займаюць большую частку сухапутных мас сьвету; хоць першапачаткова зайцавыя адсутнічалі ў Паўднёвай Амэрыцы, Аўстраліі, Новай Зэляндыі, на Яве, яны былі ўведзены ў гэтыя месцы. Зайцавых можна сустрэць у самых розных асяроддзях — ад адкрытых пустэльняў да барэальных лясоў, але часцей за ўсё сустракаюцца ў адкрытай асяроддзі пражываньня. Некаторыя віды аднак ёсць добра прыстасаванымі жыхарамі лесу, а некаторыя віды выдатна плаваюць і разглядаюцца паўводнымі. Зайцавыя маюць кароткія, пухнатыя хвасты, выцягнутыя вушы і выцягнутыя заднія лапы. Вага — ад 0,3 да 5 кг; свойскія пароды могуць быць значна большымі, іх сярэдняя вага складае 7 кг. Жаночыя зайцавыя буйней самцоў. Колер футра вар'іруецца ад карычневага да чорнага і да белага. Большасьць дзікіх відаў маюць адносна стрыманыя афарбоўкі; толькі два віды маюць палосы. Большасць зайцавых са спінным колерам цёмнага колеру, а жывот светлага колеру.

## Сыстэматыка

**Зайцавыя** (Leporidae)

* Aztlanolagus
* Brachylagus
* Bunolagus
* Caprolagus
* Заяц (*Lepus*)
* Nesolagus
* Oryctolagus
* Pentalagus
* Poelagus
* Pronolagus
* Romerolagus
* Serengetilagus
* Sylvilagus
* † Mytonolagus

## Крыніцы