# Эўропа

Мапа Эўропы
Палітычная мапа Эўропы
Эўропа на мапе паўшар’я
Эўрапейскія дзяржавы на мапе сьвету
Эўропа з космасу
**Эўро́па** — частка сьвету, разам з Азіяй складае Эўразійскі кантынэнт. Эўропа амываецца на поўначы Паўночным Ледавітым акіянам, на захадзе — Атлянтычным акіянам, на поўдні — Міжземным і Чорным марамі. Ад Азіі аддзеленая Ўральскімі гарамі і Касьпійскім морам.

Плошча Эўропы складае каля 10 млн км². Насельніцтва Эўропы складае каля 800 млн чалавек (прыкладна 1/8 насельніцтва сьвету).

## Паходжаньне назвы

Эўропа названая па імені гераіні старажытнагрэцкай міталёгіі Эўропы, фінікійскай князёўны, выкрадзенай Зэўсам і ўвезенай на выспу Крыт (пры гэтым эпітэт Эўропы мог зьвязвацца таксама з Герай і Дэмэтрай). Паходжаньне самога гэтага імені, як сьцьвярджае францускі лінгвіст П. Шантрэн, *невядома*. Найбольш папулярныя ў сучаснай літаратуры этымалягічныя гіпотэзы былі прапанаваныя яшчэ ў антычнасьці (у шэрагу з многімі іншымі), але зьяўляюцца спрэчнымі:

* Першы варыянт паходжаньня назвы вытлумачвае яго з грэцкіх корняў *эўры-* і *опс-* як «*шырокавокая*».
* Паводле лексыкографу Гесыхію, назва Эўропія азначае «*краіна захода, ці цёмная*», што пазьнейшымі лінгвістамі было супастаўлена з зах.-сэм. *‘rb* «заход сонца» ці акад. *erebu* з тым жа значэньнем. Мартын Ўэст ацэньвае гэтую этымалёгію як задужа слабую.

## Межы

Назва Эўропа для часткі сьвету адсутнічае ў старажытнай грэцкай культуры (у гамэраўскім гімне да Апалёна Піфійскага Эўропай называецца толькі Паўночная Грэцыя) і ўпершыню зафіксаванае ў «Апісаньні Зямлі» Гекатэя Мілецкага (канец VI стагодзьдзя да н. э.), першая кніга якога прысьвечаная Эўропе.

Старажытныя грэкі першапачаткова лічылі Эўропу асобным мацерыком, адасобленым ад Азіі і Эгейскім і Чорным марамі, а ад Афрыкі — Міжземным морам. Пераканаўшыся, што Эўропа — толькі малая частка агромністага кантынэнту, які цяпер называюць Эўразіяй, антычныя аўтары сталі праводзіць усходнюю мяжу Эўропы па рацэ Дон (такія ўяўленьні сустракаюцца ўжо ў Палібія і Страбона). Гэтая традыцыя панавала цягам амаль двух тысячагодзьдзяў. У прыватнасьці, у Мэркатара мяжа Эўропы ідзе па Доне, а ад яго вытоку — строга на поўнач Белага мора.

У XV стагодзьдзі, калі мусульмане былі выцесьненыя амаль з усёй Гішпаніі, а бізантыйцы — з Азіі (туркамі), Эўропа на кароткі час стала амаль сынонімам хрысьціянскага сьвету, але ў цяперашні час большасьць хрысьціянаў пражывае па-за яе тэрыторыямі. У XIX стагодзьдзі амаль уся сусьветная прамысловасьць знаходзілася ў Эўропе; сёньня ж большая частка прадукцыі вырабляецца па-за яе межамі.

Васіль Тацішчаў у 1720 годзе прапанаваў перасунуць усходнюю мяжу Эўропы на Ўрал. Паступова новая мяжа стала агульнапрызнанай спачатку ў Расеі, а затым і за яе межамі. У цяпершані час мяжа Эўропы праводзіцца: на поўначы — па Паўночным Ледавітым акіяне; на захадзе — па Атлянтычным акіяне; на поўдні — па Міжземным, Эгейскім, Мармуровым, Чорным морах; на ўсходзе — па ўсходнім падножжы Ўральскіх гор, горах Мугаджарах, па рацэ Эмбэ (раней гэтая мяжа праводзілася па рацэ Ўрал) да Касьпійскага мора, ад яго па рэках Куме і Манычы да вусьця Дона (ці па Каўказкім хрэбце да Чорнага мора). Да Эўропы таксама адносяць сумежныя выспы і архіпэлягі.

## Гісторыя

Эўропа, 1000 год
Асноўныя пэрыяды гісторыі Эўропы:

* Антычнасьць (Старажытная Грэцыя і Старажытны Рым)
* Сярэднявечча
* Адраджэньне
* Індустрыяльная рэвалюцыя
* Сучаснасьць

## Геаграфія

Эўропа амываецца Атлянтычным і Паўночным Ледавітым акіянамі і іх марамі.

Плошча выспаў каля 730 тыс. км². На паўвыспы прыпадае каля 1/4 тэрыторыі Эўропы (Кольская, Скандынаўская, Пэрынэйская, Апэнінская, Балканская і іншыя).

Сярэдняя вышыня каля 300 м, максымальная (калі праводзіць лінію Эўропы па Кума-Маныцкай упадзіне) — 4808 м, г. Манблян, альбо (пры правядзеньні мяжы Эўропы па Каўкаскім хрыбце — 5642 м, г. Эльбрус, мінімальная ў цяпершані час складае каля −27 мэтраў (Касьпійскае мора) і зьмяняецца разам з ваганьнямі ўзроўню гэтага мора.

Пераважаюць раўніны (буйныя — Усходне-Эўрапейская, Сярэднеэўрапейская, Сярэдне- і Ніжнедунайская, Парыскі басэйн), горы займаюць каля 17% тэрыторыі (асноўныя — Альпы, Каўказ, Карпаты, Крымскія, Пірэнэі, Апэніны, Урал, Скандынаўскія горы, горы Балканскай паўвыспы). Існыя вульканы ёсьць у Ісьляндыі і Міжземнамор’і.

На большай частцы тэрыторыі клімат умераны (на захадзе — акіянічны, на ўсходзе — кантынэнтальны, са сьнежнай і марознай зімой), на паўночных выспах — субарктычны і арктычны, у Паўднёвай Эўропе — міжземнаморскі, у Прыкасьпійскай нізіне — паўпустынны. На выспах Арктыкі, у Ісьляндыі, Скандынаўскі гарах, Альпах — зьледзяненьне (плошча звыш 116 тыс. км²).

Асноўныя рэкі: Волга, Дунай, Урал, Эмба, Дняпро, Дзьвіна, Дон, Пячора, Кама, Ока, Белая, Днестр, Рэйн, Эльба, Вісла, Таха, Люара, Одэр.

Буйныя азёры: Ладаскае, Анескае, Чудзкае, Вэнэрн, Балатон, Жэнэўскае.

На выспах Арктыкі і ўздоўж узьбярэжжа Паўночнага Ледавітага акіяна — арктычныя пустыні і тундры, паўднёвей — лесатундры, таёжныя, зьмешаныя і шыракалістыя лясы, лесастэпы, стэпы, субтрапічныя міжземнаморскія лясы і кустарнікі; на паўднёвым усходзе — паўпустыні.

Буйнейшая ў Эўропе пясчаная пустыня Рын-пескі (40 000 км²) разьмешчана ў міжрэччы Волкі і Ўрала (на тэрыторыі Казахстану і Расеі), у Заходняй Эўропе да блізкага да паўпустыннага тыпу супольнасьцяў часам прылічваюць масіў Табэрнас у Гішпаніі. Акрамя таго мела месца апустыньваньне ў выніку чалавечае дзейнасьці па прамысловым заборы вады з натуральных крыніцаў і нерацыянальным выкарыстаньні земляў. У зоне сухіх стэпаў на ўсходзе Эўропы маецца шэраг пясчаных масіваў у Расеі на ніжнім Доне (Арчэдынска-Данскія пяскі, Цімлянскія пяскі і іншыя), сумежныя тэрыторыі Калмыкіі, Дагестану і Чачэніі (Нагайскі стэп), а таксама тэрыторыі Ўкраіны (Алёшкаўскія пяскі).

## Краіны Эўропы

У Эўропе на дадзены момант знаходзіцца 50 краін (зь якіх 7 транскантынэнтальных і адна часткова прызнана незалежнай сябрамі ААН) і *5 залежных тэрыторый*. Насельніцтва кантынэнту складае каля 760 мільёнаў чалавек.

| Частка | Герб | Краіна | Плошча (км²) | Насельніцтва | Сталіца |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Паўночная |  |  **Данія** | 43094 | 5748796 | Капэнгаген |
|  |  **Ісьляндыя** | 103000 | 350710 | Рэйк’явік |
|  |  **Нарвэгія** | 385207 | 5295619 | Осьлё |
|  |  *Фарэрскія астравы (залежная тэрыторыя **Даніі**)* | 1393 | 53792 | Торсгаўн |
|  |  **Фінляндыя** | 338455 | 5509717 | Хэльсынкі |
|  |  **Швэцыя** | 450295 | 10151588 | Стакгольм |
| Заходняя |  |  **Бэльгія** | 30528 | 11358357 | Брусэль |
|  |  **Вялікабрытанія** | 244820 | 66040229 | Лёндан |
|  |  *Гернсі (залежная тэрыторыя **Вялікабрытаніі**)* | 78 | 63124 | Сэнт-Пітэр-Порт |
|  |  *Джэрзі (залежная тэрыторыя **Вялікабрытаніі**)* | 116 | 107800 | Сэнт-Гэліер |
|  |  **Ірляндыя** | 70280 | 4761865 | Дублін |
|  |  **Люксэмбург** | 2586 | 602005 | Люксэмбург |
|  |  **Манака** | 2 | 38400 | Манака |
|  |  *Мэн (залежная тэрыторыя **Вялікабрытаніі**)* | 572 | 84069 | Дуглас |
|  |  **Нідэрлянды** | 41543 | 17271990 | Амстэрдам |
|  |  **Францыя** | 547030 | 67348000 | Парыж |
| Цэнтральная |  |  **Аўстрыя** | 83858 | 8823054 | Вена |
|  |  **Вугоршчына** | 93030 | 9797561 | Будапэшт |
|  |  **Ліхтэнштайн** | 160 | 38111 | Вадуц |
|  |  **Нямеччына** | 357168 | 82800000 | Бэрлін |
|  |  **Польшча** | 312685 | 38422346 | Варшава |
|  |  **Славаччына** | 49035 | 5435343 | Браціслава |
|  |  **Славенія** | 20273 | 2066880 | Любляна |
|  |  **Чэхія** | 78866 | 10610947 | Прага |
|  |  **Швайцарыя** | 41285 | 8401120 | Бэрн |
| Усходняя |  |  **Азэрбайджан** Т | 86600 | 10156366 | Баку |
|  |  **Армэнія** Т | 29743 | 2963900 | Ерэван |
|  |  **Баўгарыя** | 110910 | 7101859 | Сафія |
|  |  **Беларусь** | 207560 | 9349645 | Менск |
|  |  **Грузія** Т | 69700 | 3728573 | Тбілісі |
|  |  **Казахстан** Т | 148000 | 19200160 | Астана |
|  |  **Латвія** | 64589 | 1925800 | Рыга |
|  |  **Летува** | 65300 | 2800667 | Вільня |
|  |  **Малдова** | 33846 | 3434547 | Кішынёў |
|  |  **Расея** Т | 17098246 | 145478097 | Масква |
|  |  **Румынія** | 238397 | 19638000 | Бухарэст |
|  |  **Украіна** | 603628 | 42418235 | Кіеў |
|  |  **Эстонія** | 45226 | 1319133 | Талін |
| Паўднёвая |  |  **Альбанія** | 28748 | 2876591 | Тырана |
|  |  **Андора** | 468 | 77281 | Андора ля Вэльля |
|  |  **Босьнія і Герцагавіна** | 51129 | 3531159 | Сараева |
|  |  **Ватыкан** | 0,4 | 450 | Ватыкан |
|  |  *Гібральтар (залежная тэрыторыя **Вялікабрытаніі**)* | 6 | 34000 | Гібральтар |
|  |  **Гішпанія** Т | 505990 | 46698151 | Мадрыд |
|  |  **Грэцыя** | 131957 | 10768477 | Атэны |
|  |  **Італія** | 301338 | 60589445 | Рым |
|  |  Косава  | 10908 | 1920079 | Прышціна |
|  |  **Мальта** | 316 | 445426 | Валета |
|  |  **Партугалія** | 92212 | 10379537 | Лісабон |
|  |  **Паўночная Македонія** | 25713 | 2103721 | Скоп’е |
|  |  **Сан-Марына** | 61 | 33285 | Сан-Марына |
|  |  **Сэрбія** | 77474 | 7040272 | Бялград |
|  |  **Турэччына** Т | 783562 | 84680273 | Анкара |
|  |  **Харватыя** | 56594 | 3888529 | Загрэб |
|  |  **Чарнагорыя** | 13812 | 642550 | Падгорыца |

**Т** — транскантынентальная краіна.

## Рэгіёны Эўропы

Рэгіёны Эўропы
Эўропу падзяляюць на рэгіёны. Выява паказвае адзін з магчымых падзелаў Эўропы на рэгіёны.

### Заходняя Эўропа (чырвоны)

Да Заходняй Эўропы звычайна адносяць Вялікабрытанію, Ірляндыю, Францыю і краіны Бэнілюксу (Бэльгію, Нідэрлянды, Люксэмбург). Таксама да Заходняй Эўропы могуць далучаць Нямеччыну, хоць геаграфічна краіна знаходзіцца ў Цэнтральнай Эўропе.

### Цэнтральная Эўропа (блакітны)

Тэрмін *Цэнтральная Эўропа* яшчэ не настолькі ўстойлівы, як іншыя. Краіны Цэнтральнай Эўропы могуць адносіць да Заходняй і Ўсходняй Эўропы. Звычайна да Цэнтральнай Эўропы адносяць Польшчу, Чэхію, Славаччыну, Вугоршчыну, Швайцарыю, Ліхтэнштайн, Аўстрыю, Славенію, Нямеччыну.

### Усходняя Эўропа (памаранчавы)

Звычайна да Ўсходняй Эўропы адносяць Беларусь, Расею, Малдову, Украіну, Казахстан, Эстонію, Латвію, Летуву. Бывае, да Ўсходняй Эўропы адносяць Польшчу, а таксама каўкаскія краіны (Армэнію, Азэрбайджан, Грузію).

### Паўночная Эўропа (фіялетавы)

Да Паўночнай Эўропы адносяцца скандынаўскія краіны ў шырокім сэнсе, такія, як Ісьляндыя, Данія, Нарвэгія, Швэцыя, Фінляндыя. Некаторыя далучаюць Эстонію да Паўночнай Эўропы з-за моцных гістарычных і культурных сувязяў Эстоніі з Швэцыяй і Фінляндыяй.

### Паўднёвая Эўропа (зялёны)

Паўднёвая Эўропа складаецца з краінаў Ібэрыйскай паўвыспы (Андора, Гішпанія, Партугалія), Апэнінскай паўвыспы (Італія, Ватыкан, Сан-Марына), Балканскай паўвыспы (Альбанія, Босьнія і Герцагавіна, Баўгарыя, Харватыя, Грэцыя, Македонія, Румынія, Сэрбія і Чарнагорыя), Манака і Мальты. Могуць быць уключаныя Кіпр (хоць ён геаграфічна знаходзіцца ў Азіі), Турэччына і француская Корсіка.

### Азія (ружовы)

Некаторыя краіны (Расея, Казахстан, Турэччына, Азэрбайджан, Армэнія, Грузія) знаходзяцца часткова ў Азіі. На мапе іхныя азіяцкія тэрыторыі пазначаныя ружовым.

## Глядзіце таксама

* Культура Эўропы
* Гісторыя Эўропы
* Эўрапейская палітыка
* Эўрапейскі Зьвяз
* Эканоміка Эўропы

## Заўвагі

## Крыніцы