Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Вугляводы

Структурная формула ляктозы — дыцукрыду, які ўтрымліваецца ў малацэ
**Вугляво́ды** (**цукрыды**) — агульная назва шырокай клясы прыродных арганічных злучэньняў. Назва паходзіць ад словаў «вугаль» і «вада». Прычынай гэтага зьяўляецца тое, што першыя зь вядомых навуцы вугляводаў апісваліся брута-формулай Cx(H2O)y, фармальна зьяўляючыся злучэньнямі вуглярода й вады. Тэрмін зьяўляецца найбольш распаўсюджаным ў галіне біяхіміі, дзе ён зьяўляецца сынонімам цукрыдаў. Вугляводы падзяляюцца на чатыры хімічныя групы: монацукрыды, дыцукрыды, алігацукрыды й поліцукрыды. Увогуле, монацукрыдаў і дыцукрыдаў, звычайна называюць цукрамі.

Вугляводы выконваюць шматлікія ролі ў жывых арганізмах. Поліцукрыды служаць для захоўваньня энэргіі, як то крухмал і глікаген, а таксама зьяўляюцца структурнымі кампанэнтамі, як то цэлюлёза расьлінаў і хітын ў суставаногіх. Пяцівугляродны монацукрыд рыбоза зьяўляецца важным кампанэнтам кафэрмэнтаў і асновай генэтычнай малекулы вядомай як РНК. Дэзоксырыбоза зьяўляецца складовай часткай ДНК. Цукрыды й іхныя вытворныя рэчывы ўключаюць мноства іншых важных біялягічных малекул, якія гуляюць ключавую ролю ў імуннай сыстэме, прадухіленьня патагенэзу, згусальнасьці крыві й разьвіцьця.

У харчовай навуцы й у многіх неафіцыйных кантэкстах тэрмін вугляводаў часта азначае любую ежу, якая асабліва багатая складанымі вугляводамі крухмаламі, як то збожжавыя прадукты, хлебабулачныя й макаронныя вырабы, ці простыя вугляводы, як то цукар у цукерак, варэньні й дэсэртах.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Вугляводы з анімацыяй
* Складаныя і простыя вугляводы
* Вугляводы
# Палёўка цёмная

|  |
| --- |
| Палёўка цёмная |
|  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Грызуны (Rodentia)
 |
| Сямейства | Хамяковыя (Cricetidae)
 |
| Род | Палёўка (*Microtus*)
 |
| Від | **Палёўка цёмная** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Microtus agrestis*  (Linnaeus, 1761) |
| Арэал |
|  |
| Арэал
 |
| **Палёўка цёмная на ВіківідахПалёўка цёмная ў Вікісховішчы**ITIS **632855** ·  |

**Палёўка цёмная** (*Microtus agrestis*) — від сысуноў сямейства хамяковых (Cricetidae).

## Вонкавы выгляд

Даўжыня цела 95–133 мм, даўжыня хваста 26–47 мм, даўжыня вушэй 11–14 мм, вага 20–47(55) г. Верх цёмна-карычневы, зрэдку рудавата-карычневы. Ніз бялёсы і часам з жоўтым адценьнем. Адрозніваецца ад блізкай звычайнай палёўкі (*Microtus arvalis*) больш цёмнай, даўжэйшай і больш кудлатай поўсьцю і больш густаволасымі вушамі.

## Распаўсюджваньне

Сустракаецца ў Эўропі, Азіі ад Партугаліі і Брытанскіх астравоў да Сібіры; на вышынях ад 0 да 2100 м.

## Лад жыцьця

Ён жыве ў розных месцах пражываньня, уключаючы лугі, лясы, пустэльні, дзюны, балоты, тарфянікі, берагі рэк, палявыя ўскраіны і маладыя лясныя насаджэньні, аддаючы перавагу вільготным месцам; адсутнічае ў раёнах з вялікай колькасьцю пашы. Хоць могуць капаць норы, яны звычайна будуюць гнёзды над зямлёй. Актыўныя як днём, так і ноччу. Сілкуецца травяністымі расьлінамі, зімой абгрызае кару; у выключных выпадках бяруць здабычу жывёл (напрыклад, лічынак двукрылых). У год саміцы даюць да сямі памётаў, у кожным у сярэднім ад 4 да 6 дзіцянятаў, якія сілкуюцца малаком на працягу 14 дзён.

## Вонкавыя спасылкі

* Kryštufek, B., Vohralík, V., Zima, J. & Zagorodnyuk, I. 2016. *Microtus agrestis*. The IUCN  (анг.)
# Суркі

|  |
| --- |
| Суркі |
| Альпійскі сурок (*Marmota marmota*)  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы
 |
| Падцарства | Эўмэтазоі
 |
| Падразьдзел | Другаснаротыя
 |
| Тып | Хордавыя
 |
| Падтып | Хрыбетныя
 |
| Кляса | Сысуны
 |
| Падкляса | Зьвяры
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя
 |
| Атрад | Грызуны
 |
| Падатрад | Вавёркападобныя
 |
| Сямейства | Вавёркавыя
 |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Marmota* |
| **Суркі на ВіківідахСуркі ў Вікісховішчы**ITIS **180136** · NCBI **9992** |

Сурок у Аўстрыі.
Суркі́
**Суркі́** (*Marmota*) — сысуны, прадстаўнікі атраду грызуноў.

На зямлі існуе 15 відаў суркоў, якія маюць агульнага продка. Прарадзіма суркоў — Амэрыка. У той час як большасьць жывёлаў рухалася з Эўразіі ў Амэрыку, суркі з Амэрыкі перабіраліся ў Азію. Розныя віды абасобіліся ў розных геаграфічных зонах і адрозьніваюцца асаблівасьцямі паводзінаў, але захавалі зьнешнюю падобнасьць, неабходнасьць упадаць у сьпячку і жыцьцё ў калёніях. Усе суркі траваядныя, жывуць у норах, маюць цёплае футра.
# Соня-палчок

|  |
| --- |
| Соня-палчок |
|  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы
 |
| Кляса | Сысуны
 |
| Атрад | Грызуны
 |
| Сямейства | Соневыя
 |
| Род | Соні-палчкі
 |
| Від | **Соня-палчок** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Glis glis* |
| Арэал |
|  |
| Арэал
 |
| **Соня-палчок на ВіківідахСоня-палчок у Вікісховішчы**ITIS **951305** · NCBI **41261** |

**Соня-палчок** (*Glis glis*) — млекакормячая жывёліна, грызун сямейства соневых.

## Ахова

Від уключаны ў Чырвоную кнігу Беларусі, Чырвоныя кнігі Польшчы, Летувы.

## Вонкавыя спасылкі

 **Соня-палчок** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Артыкул у Чырвонай кнізе Беларусі (рас.)
# Гоферавыя

|  |
| --- |
| Гоферавыя |
| *Geomys pinetis* — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Грызуны (Rodentia)
 |
| Падатрад | Castorimorpha
 |
| Сямейства | **Гоферавыя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Geomyidae*  Bonaparte, 1845 |
| **Гоферавыя на ВіківідахГоферавыя ў Вікісховішчы**ITIS **180213** ·  |

**Гоферавыя** (Geomyidae) — сямейства клясы сысуноў, якое ўключае 7 сучасных родаў і 41 сучасны від. Яны насяляюць Паўночную Амэрыку і Цэнтральную Амэрыку ад поўдня Канады да Панамы. Выкапныя рэшткі вядомыя ад раньняга алігацэну Паўночнай Амэрыкі.

Члены гэтага сямейства маюць каржакаватыя цела без выразнай шыі і з кароткімі моцнымі нагамі. Ступні шырокія; кіпцюры на пярэдніх лапах развіты асабліва добра. Хвост кароткі, рэдкашэрсны. Гэтыя жывёлы рухаюцца назад амаль гэтак жа лёгка, як і наперад. Вочы і вушы невялікія. Мяшочкі, якія выходзяць з боку рота назад на плечы, выкарыстоўваюцца для транспарціроўкі ежы. Большасьць гоферавых вагой некалькі сотняў грамаў; некалькі цэнтральнаамэрыканскіх відаў дасягаюць амаль 1 кг. Валасяны полаг, звычайна — адценьне карычневага; часта ён вельмі адпавядае колеру глебы, у якой жыве жывёла. Зубная формула: 1/1, 0/0, 1/1, 3/3 = 20 зубоў.

Гоферавыя амаль усё жыццё праводзяць пад зямлёй. Толькі у выключных выпадках пошук ежы выводзіць іх на паверхню. Яны капаюць кармавыя вельмі вузкія тунэлі, якія праходзяць блізка да паверхні і жылыя тунэлі з гнездавымі, спальнымі і складскімі камерамі больш глыбокія і большыя. Гоферавыя не ўпадаюць у сьпячку. Яны ядуць падземныя часткі расьлін — карані і клубні. Гоферавыя строга адзіночкі, якія толькі ненадоўга збіраюцца разам, каб размнажацца.

## Сыстэматыка

Сямейства **гоферавыя** (Geomyidae)

* + род *Cratogeomys* — віды *C. castanops*, *C. fulvescens*, *C. fumosus*, *C. goldmani*, *C. merriami*, *C. perotensis*, *C. planiceps*
	+ род *Geomys* — віды *G. arenarius*, *G. attwateri*, *G. breviceps*, *G. bursarius*, *G. jugossicularis*, *G. knoxjonesi*, *G. lutescens*, *G. personatus*, *G. pinetis*, *G. streckeri*, *G. texensis*, *G. tropicalis*
	+ род *Heterogeomys* — віды *H. cavator*, *H. cherriei*, *H. dariensis*, *H. heterodus*, *H. hispidus*, *H. lanius*, *H. underwoodi*
	+ род *Orthogeomys* — від *O. grandis*
	+ род *Pappogeomys* — від *P. bulleri*
	+ род *Thomomys* — віды *T. atrovarius*, *T. bottae*, *T. bulbivorus*, *T. clusius*, *T. idahoensis*, *T. mazama*, *T. monticola*, *T. nayarensis*, *T. sheldoni*, *T. talpoides*, *T. townsendii*, *T. umbrinus*
	+ род *Zygogeomys* — від *Z. trichopus*

## Крыніцы
# Фэрамоны

**Фэрамоны** (грэч. φέρω — «несці» ορμόνη — «падахвочваць, выклікаць») — зборная назва рэчываў — прадуктаў зьнешняй сакрэцыі, што выдзяляюцца некаторымі відамі жывёлаў і забясьпечваюць хімічную камунікацыю паміж асобінамі аднаго віду. Фэрамоны — біялягічныя маркеры ўласнага віду, лятучыя хемасыгналы, кіраўнікі нэўраэндакрыннымі паводзіннымі рэакцыямі, працэсамі разьвіцьця, а таксама шматлікімі працэсамі, зьвязанымі з сацыяльнымі паводзінамі і размнажэньнем.

Фэрамоны мадыфікуюць паводзіны, фізыялягічны і эмацыйны стан ці мэтабалізм іншых асобін таго ж віду. Як правіла, фэрамоны прадукуюцца спэцыялізаванымі залозамі.
# Марфін

Формула марфіна
**Марфін** (па-лацінску: *Morphinum*; састарэлы варыянт назвы — *морфій*) — адзін з галоўных алкалёідаў опія, утрымліваецца ў маку снатворным (па-лацінску: *Papaver somniferum*).
# Амэрыканскі бізон

|  |
| --- |
| Амэрыканскі бізон |
| Амэрыканскі бізон  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы
 |
| Падразьдзел | Другаснаротыя
 |
| Тып | Хордавыя
 |
| Кляса | Сысуны
 |
| Род | Бізоны
 |
| Від | **Амэрыканскі бізон** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Bison bison* |
| **Амэрыканскі бізон на ВіківідахАмэрыканскі бізон у Вікісховішчы**ITIS **180706** · NCBI **9901** |

Амэрыка́нскі бізо́н
**Амэрыка́нскі бізо́н** (*Bison bison*) — від пустарогіх падсямейства быкоў.

## Апісаньне

Бізон дасягае 2,5-3 мэтраў у даўжыню і да 2 мэтраў у вышыню. Густая поўсьць шэра-бурага колеру, на галаве і на шыі чорна-бурага. Пярэдняя частка цела пакрытая больш доўгімі валасамі. Галава масіўная, з шырокім ілбом; кароткія тоўстыя рогі разыходзяцца ў бакі, канцы ж іх заварочваюцца ўнутар; вушы кароткія і вузкія; вочы вялікія, цёмныя, шыя кароткая.

## Паводзіны

Раней летам бізоны пасвіліся на шырокіх раўнінах, а на зіму заходзілі ў лясістыя мясцовасьці, качавалі на поўдзень, а ўлетку ізноў вярталіся на поўнач.

Стэпавыя сілкуюцца ў асноўным травой, да 25 кг травы ў дзень, узімку травяным рызьзём. Лясныя яшчэ ядуць мох, лішайнікі, галіны. Могуць карміцца пры сьнезе да 1 м глыбінёй. Густая поўсьць добра абараняе бізона. Лёгка пераносяць 30° маразы. Узімку шукаюць маласьнежныя ўчасткі.
# Віларог

|  |
| --- |
| Віларог |
| Віларог  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Парнакапытныя (Artiodactyla)
 |
| Сямейства | Віларогавыя (Antilocapridae)
 |
| Від | **Віларог** (*Antilocapra americana*)
 |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Antilocapra americana*  (Ord, 1815) |
| Арэал |
|  |
| **Віларог на ВіківідахВіларог у Вікісховішчы**ITIS **180717** ·  |

**Віларог** (*Antilocapra americana*) — від сямейства віларогавых клясы сысуноў. Распаўсюджаны ў Паўночнай Амэрыкі ад паўднёвых прэрый Канады, на поўдзень да заходняй часткі ЗША і да паўночнай Мэксікі. Насяляюць лугі, палыновыя раўніны, пустэльні і перадгор’і; ад узроўню мора да 3350 м.

Гэта невялікія капытныя жывёлы з бочкападобнымі целамі. Даўжыня цела прыблізна 1,4 м, хвост даўжынёй да 105 мм, а вушы да 143 мм. Вага складае ад 35 да 70 кг, у залежнасьці ад плоці і ўзросту. Іх валасы шчыльныя і вельмі грубыя, напоўненыя паветрам, што забяспечвае вельмі добрую ізаляцыю. Покрыўныя валасы полыя і падкладваюцца больш дробным, кароткім падшэрсткам. Сьпінная шэрсьць мае румяна-карычневы колер; жывот, задняя частка тулава і плямы на шыі крэмавыя. У самцоў на шыі кароткія чорныя грывы. Рогі прамыя, з заднім кручком і кароткім пярэднім зубцом; іх максымальная вышыня 25 см. Рогі ў самак звычайна невялікія альбо адсутнічаюць. Зубная формула: 0/3, 0/1, 3/3, 3/3.

Віларогі — самыя хуткія з вядомых сысуноў Новага Сьвету, якія рухаюцца з хуткасьцю 98 км/г пры спрынце. Яны траваедныя, ядуць сьцеблы, лісьце, травы і хмызьнякі. Спажываньне вады змяняецца ў залежнасьці ад воднасьці расьліннасьці, даступнай на мясцовым узроўні. Пры наяўнасьці далікатнага лісьця з утрыманьнем вільгаці 75% і больш, відаць, віларогам не трэба піць асобна ваду. У засушлівыя сэзоны яны звычайна сустракаюцца ў межах 5–6 км ад вады і могуць выпіваць да 3 літраў у дзень. На дзіцянятаў і слабейшых асобін палююць каёты, бобкаты, пумы, беркуты і іншыя.

Віларогі палігамныя. Сезон размнажэньня на поўначы прыпадае на верасень — пачатак кастрычніка, а на поўдні працягваецца з канца ліпеня па кастрычнік. Цяжарнасьць доўжыцца 252 дні. Нараджаецца 1 ці 2 дзіцяняты. Праз тры тыдні яны пачынаюць есьці некаторыя расьліны. Рогі пачынаюць расьці ва ўзросьце шасьці месяцаў. Максымальная працягласьць жыцьця складае 16 гадоў у дзікай прыродзе, хоць яны рэдка жывуць даўжэй 9 гадоў.

## Сыстэматыка

род **віларог** (*Antilocapra*)

* від **віларог** (*Antilocapra americana*)
* від †*A. pacifica*

## Крыніцы
# Камэнсалізм

**Камэнсалізм** (па-лацінску: *con mensa* — літаральна «пры стале», «за адным сталом») — узаемаадносіны паміж індывідамі ці групамі розных відаў, якія суіснуюць без канфліктаў і без узаемадапамогі (напрыклад, чашуйніца звычайная і чалавек).

## Вонкавыя спасылкі

 **Камэнсалізм** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Бабровыя

|  |
| --- |
| Бабровыя |
| Бабёр канадыйскі (*Castor canadensis*)  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы
 |
| Тып | Хордавыя
 |
| Падтып | Хрыбетныя
 |
| Надкляса | Чатырохногія
 |
| Кляса | Сысуны
 |
| Падкляса | Зьвяры
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя
 |
| Атрад | Грызуны
 |
| Падатрад | Castorimorpha
 |
| Сямейства | **Бабровыя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Castoridae* |
| **Бабровыя ў Вікісховішчы**ITIS **180210** ·  |

**Бабро́выя** (па-лацінску: *Castoridae*) — сямейства грызуноў, якое ўлучае адзін існы род і два жывыя віды баброў, а таксама шэраг іхных вымерлых сваякоў. Бабровыя зьявіліся ў позьнім эоцэне блізу 40 млн гадоў таму, хутчэй за ўсё ў Паўночнай Амэрыцы, адкуль прадстаўнікі сямейства трапілі ў Эўразію. Бабровыя прыстасаваныя да паўводнаму ладу жыцьця. Чэрап ня мае надваковічных адросткаў. Бабраняты нараджаюцца адразу пакрытымі поўсьцю і відушчымі.

## Сыстэматыка

Сямейства **бабровыя** (Castoridae)

* вымерлыя роды: †*Agnotocastor*, †*Neatocastor*, †*Anchitheriomys*, †*Propalaeocastor*, †*Oligotheriomys*, †*Palaeocastor*, †*Capacikala*, †*Pseudopalaeocastor*, †*Euhapsis*, †*Fossorcastor*, †*Priusaulax*, †*Eucastor*, †*Microdipoides*, †*Nothodipoides*, †*Monosaulax*, †*Prodipoides*, †*Dipoides*, †*Castoroides*, †*Procastoroides*, †*Trogontherium*, †*Boreofiber*, †*Euroxenomys*, †*Youngofiber*, †*Asiacastor*, †*Chalicomys*, †*Steneofiber*, †*Zamolxifiber*, †*Romanofiber*, †*Schreuderia*, †*Sinocastor*, †*Hystricops*
* род **бабёр** (*Castor*)
	+ від **бабёр рачны** (*Castor fiber*)
	+ від **бабёр канадыйскі** (*Castor canadensis*)
	+ вымерлыя віды: †*C. californicus*, †*C. neglectus*, †*C. praefiber*
# Heteromyidae

|  |
| --- |
| Heteromyidae |
| *Heteromys anomalus* — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Грызуны (Rodentia)
 |
| Падатрад | Castorimorpha
 |
| Сямейства | **Heteromyidae** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Heteromyidae*  Gray, 1868 |
| **Heteromyidae на ВіківідахHeteromyidae у Вікісховішчы**ITIS **180231** ·  |

**Heteromyidae** — сямейства клясы сысуноў, якое ўключае 5 сучасных родаў і 69 сучасных відаў. Яны насяляюць Паўночную Амэрыку, Цэнтральную Амэрыку, поўнач Паўднёвай Амэрыкі ад поўдня Канады да Эквадору. Многія віды жывуць у пустэльнях і сухіх лугах. Выкапныя рэшткі вядомыя ад алігацэну Паўночнай Амэрыкі.

Гэта дробныя і сярэднія грызуны з даўжынёй цела 6–20 см і хвастом 5–21 см. Валасяны полаг адрозніваецца тэкстурай ад шаўкавістай і мяккай да калючай; колер таксама значна адрозніваецца, часта супадаючы з колерам глебы, на якой жывуць жывёлы. Зубная формула: 1/1, 0/0, 1/1, 3/3 = 20 зубоў.

Члены гэтага сямейства сілкуюцца насеньнем і іншымі часткамі расьлін, але часам рацыён ўключае ежу жывёльнага паходжаньня. Яны збіраюць насеньне ў зашчачныя мяшэчкі і захоўваюць іх у норах для наступнага спажываньня. Большасьць відаў рыюць складаныя тунэльныя сыстэмы з мноствам камер і адтулін на паверхню. *Dipodomys* могуць абыходзіцца без вады.

## Сыстэматыка

Сямейства **Heteromyidae падсямейства Dipodomyinae
	+ род *Dipodomys* — 20 відаў
	+ род *Microdipodops* — 2 віды
* падсямейства Heteromyinae
	+ род *Heteromys* — 17 відаў
* падсямейства Perognathinae
	+ род *Perognathus* — 10 відаў
	+ род *Chaetodipus* — 20 відаў

## Крыніцы
# Abrocomidae

|  |
| --- |
| Abrocomidae |
| *Abrocoma bennettii* — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Грызуны (Rodentia)
 |
| Падатрад | Hystricomorpha
 |
| Надсямейства | Octodontoidea
 |
| Сямейства | **Abrocomidae** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Abrocomidae*  Miller & Gidley, 1918 |
| **Abrocomidae на ВіківідахAbrocomidae у Вікісховішчы**ITIS **584582** ·  |

**Abrocomidae** — сямейства клясы сысуноў, якое ўключае 2 сучасныя роды і 10 сучасных відаў. Яны насяляюць Анды Паўднёвай Амэрыкі ад поўдня Пэру праз Балівію да паўночы Чылі і паўночнага захаду Аргентыны. Асяроддзем пражываньня ёсьць горныя раёны на вышыні да 5000 метраў над узроўнем мора. Выкапныя рэшткі вядомыя ад міяцэну Паўднёвай Амэрыкі.

Члены гэтага сямейства — сярэдняга памеру з даўжынёй цела 150–250 мм. Яны маюць цела, падобнае на пацука, з доўгім завостраным носам, вялікімі круглявымі вушамі і вялікімі вачыма. Канечнасьці кароткія і маюць кароткія не моцныя пазногці. Хвост карацей галавы і цела, цыліндрычны і добра валасаты. Валасяны полаг доўгі, густы, мяккі. Зубная формула: 1/1, 0/0, 1/1, 3/3 = 20, зубоў.

Гэтыя траваедныя грызуны вывучаны слаба. Яны здаюцца каланіяльнымі, начныя, добра лазяць, прытулку шукаюць пад камянямі або сярод іх, або ў тунэлях пад камянямі або хмызьняком..

## Сыстэматыка

Сямейства **Abrocomidae род *Abrocoma* — віды *A. bennettii*, *A. boliviensis*, *A. budini*, *A. cinerea*, *A. famatina*, *A. schistacea*, *A. uspallata*, *A. vaccarum*
* род *Cuscomys* — віды *C. ashaninka*, *C. oblativus*
* †*Protabrocoma* — від †*Protabrocoma antigua*

## Крыніцы
# Грызухавыя

|  |
| --- |
| Грызухавыя |
| Марская сьвінка (*Cavia porcellus*) — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Грызуны (Rodentia)
 |
| Падатрад | Hystricomorpha
 |
| Сямейства | **Грызухавыя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Caviidae*  Fischer de Waldheim, 1817 |
| **Грызухавыя на ВіківідахГрызухавыя ў Вікісховішчы**ITIS **584576** ·  |

Капібара — самы буйны сярод сучасных грызуноў
**Грызухавыя** (Caviidae) — сямейства клясы сысуноў, якое ўключае 7 сучасных родаў і 23 сучасныя віды. Яны насяляюць большую частку Паўднёвай Амэрыкі. Яны могуць жыць ад багністых поймаў да сухіх, камяністых, вышынных лугоў, але звычайна не сустракаюцца ў густых джунглях. Выкапныя рэшткі вядомыя ад міяцэну Паўднёвай Амэрыкі.

Грызухавыя — марфалагічна разнастайнае сямейства — віды *Galea* важаць да 600 грамаў, а капібара да 79 кг. Шэрсьць грубая і кучаравая. Хвост вельмі маленькі. Caviinae маюць кароткія канечнасьці і кіпцюры кароткія і вострыя або тупыя, а Dolichotinae маюць доўгія вушы і тонкія доўгія канечнасьці і кіпцюры капытападобныя на задніх канечнасьцях. У Hydrochoerinae кіпцюры амаль капытападобныя. Зубная формула: 1/1, 0/0, 1/1, 3/3 = 20 зубоў.

Гэта наземныя або паўводныя жывёлы, а *Microcavia* могуць лазіць па дрэвах. Грызухавыя актыўныя ўдзень і ў прыцемках. Яны выкарыстоўваюць закінутыя нары іншых жывёл або выкопваюць самі. Як правіла, яны сацыяльныя, сустракаюцца ў парах або групах. Члены гэтага сямейства могуць размнажацца круглы год. Грызухавыя ў першую чаргу вэгетарыянцы.

## Сыстэматыка

Сямейства **грызухавыя** (Caviidae)

* падсямейства Caviinae
	+ род *Cavia*  — віды *C. aperea*, *C. fulgida*, *C. intermedia*, *C. magna*, *C. patzelti*, *C. porcellus*, *C. tschudii*
	+ род *Galea* — віды *G. comes*, *G. flavidens*, *G. leucoblephara*, *G. musteloides*, *G. spixii*
	+ род *Microcavia* — віды *M. australis*, *M. jayat*, *M. maenas*, *M. niata*, *M. shiptoni*
* падсямейства Dolichotinae
	+ род *Dolichotis* — від *D. patagonum*
	+ род *Pediolagus* — від *P. salinicola*
* падсямейства Hydrochoerinae
	+ род *Hydrochoerus* — віды *H. hydrochaeris*, *H. isthmius*
	+ род *Kerodon* — віды *K. acrobata*, *K. rupestris*

## Крыніцы
# Шыншылявыя

|  |
| --- |
| Шыншылявыя |
| *Chinchilla lanigera* — тыповы від  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Грызуны (Rodentia)
 |
| Падатрад | Hystricomorpha
 |
| Сямейства | **Шыншылявыя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Chinchillidae*  Bennett, 1833 |
| **Шыншылявыя на ВіківідахШыншылявыя ў Вікісховішчы**ITIS **584574** ·  |

**Шыншылявыя** (Chinchillidae) — сямейства клясы сысуноў, якое ўключае 3 сучасныя роды і 6 сучасных відаў. Яны насяляюць невялікую частку Паўднёвай Амэрыкі. Сустракаюцца як на раўнінах з невялікай вышынёй над узроўнем мора, так і ў высакагор'ях Анд, да вышыні 6000 м. Выкапныя рэшткі вядомыя ад раньняга алігацэну Паўднёвай Амэрыкі.

Члены гэтага сямейства — сярэднія (500 грам) і буйныя (8 кг) грызуны з густым мяккым валасяным полагам; заднія канечнасьці добра развітыя, даўжэйшыя за пярэднія; вочы вялікія; вушы вялікія. Хвост пухнаты, ад кароткага да ≈1/3 даўжыні цела. Валасяны полаг шэрага або шэра-карычневага колеру на верхніх і больш бледнага колеру на ніжніх частках цела. Зубная формула: 1/1, 0/0, 1/1, 3/3 = 20 зубоў.

Члены гэтага сямейства каланіяльныя, жывуць групамі ад некалькіх асобін да сотняў. Яны ў першую чаргу вэгетарыянцы. Члены падямейства Chinchillinae дзённыя жывёлы, якія шукаць прытулку ў норах або расколінах скал. Члены падямейства Lagostominae жывуць на раўнінах і будуюць шырокія сыстэмы нор.

## Сыстэматыка

Сямейства **шыншылявыя** (Chinchillidae)

* + род †*Eoviscaccia*
* падсямейства Chinchillinae
	+ род шыншыла (*Chinchilla*) — віды *Ch. chinchilla* і *Ch. lanigera*
	+ род віскаша (*Lagidium*) — віды *L. ahuacaense*, *L. viscacia*, *L. wolffsohni*
* падсямейства Lagostominae
	+ род *Lagostomus* — віды *L. maximus* і †*L. crassus*
	+ род †*Pliolagostomus*
	+ род †*Prolagostomus*

## Крыніцы