Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Капібара

Капібара
Капібара
**Капібара**, або **вадасьвінка** (*Hydrochoerus hydrochaeris*) — паўводны траваедны сысун зь сямейства вадасьвінкавых (*Hydrochoeridae*), адзіны прадстаўнік у сямействе. Капібара — самы буйны сярод сучасных грызуноў. На мове індзейцаў гуарані слова капібара азначае «спадар траваў».

Даўжыня цела дарослай капібары дасягае 1-1,35 м, вышыня ў карку — 50-60 см, самцы важаць 34-63 кг, а самкі — 36-65,5 кг (вымярэньні зробленыя ў вэнэсуэльскіх льяносах). Самкі, як правіла, буйнейшыя за самцоў.
# Мыш дамавая

|  |
| --- |
| Мыш дамавая |
|  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | Грызуны (Rodentia)
 |
| Сямейства | Мышы (Muridae)
 |
| Род | Мыш (*Mus*)
 |
| Від | **Мыш дамавая** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Mus musculus*  Linnaeus, 1758 |
| Арэал |
|  |
| Арэал
 |
| **Мыш дамавая на ВіківідахМыш дамавая ў Вікісховішчы**ITIS **180366** ·  |

**Мыш дамавая** (*Mus musculus*) — від сысуноў сямейства мышы Muridae.

## Вонкавы выгляд

Даўжыня цела 65–95 мм, даўжыня хваста 65–105 мм, маса 12–30 г. Белыя мышы, якіх утрымліваюць у лабараторыях, і каляровыя мышы, якія прадаюцца ў зоамагазіны, могуць быць значна цяжэйшымі; нярэдка ад 45 да 60 грамаў. Верх ад мышына-шэрага да карычнева-шэрага. Ніз крыху сьвятлейшы. Хвост мае выразна бачныя кольцы лускі і рэдкія валасінкі.

## Распаўсюджваньне

*Mus musculus* пачаткова быў палеарктычным відам, але дзякуючы сваёй цеснай сувязі з чалавекам ён быў шырока распаўсюджаны па ўсім сьвеце.

Сустракаюцца ў вельмі шырокім дыяпазоне створаных чалавекам асяроддзях пражываньня, уключаючы дамы, гаспадарчыя пабудовы, іншыя тыпы будынкаў і нават вугальныя шахты і сховішчы замарожанага мяса. Часам ён здзічэў у тых раёнах, дзе быў інтрадуцыраваны, а ў некаторых частках свайго мясцовага арэала ён падтрымлівае дзікія папуляцыі ў адкрытых месцах пражываньня, такіх як ворныя землі, пашы, прыбярэжныя пясчаныя дзюны, саланчакі і хмызьняковыя абочыны дарог. Яны, як правіла, не водзяцца ў лясах і пустэльнях.

## Лад жыцьця

Вядуць начны лад жыцьця, хоць некаторыя з іх актыўныя днём у жыллі чалавека.

## Вонкавыя спасылкі

* Musser, G., Hutterer, R., Kryštufek, B., Yigit, N. & Mitsainas, G. 2021. *Mus musculus*. The IUCN  (анг.)
* Ballenger, L. 1999. *Mus musculus*. Animal Diversity Web  (анг.)
# Вавёркападобныя

|  |
| --- |
| Вавёркападобныя |
| Альпійскі сурок (*Marmota marmota*)  |
| Клясыфікацыя |
| Надцарства | Эўкарыёты
 |
| Царства | Жывёлы
 |
| Падцарства | Эўмэтазоі
 |
| Тып | Хордавыя
 |
| Падтып | Хрыбетныя
 |
| Падкляса | Зьвяры
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя
 |
| Атрад | Грызуны
 |
| Падатрад | Вавёркападобныя
 |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Sciuromorpha*  Brandt, 1855 |
| **Вавёркападобныя на Віківідах**ITIS **180134** · NCBI **33553** |

**Вавёркападобныя** (*Sciuromorpha*) — падатрад грызуноў (*Rodentia*). З 2005 году паводле клясыфікацыі Карлтана і Мусэра да падатраду адносяць наступныя сямействы:

* аплядонтыевыя (*Aplodontiidae*)
* вавёркавыя (*Sciuridae*)
* соневыя (*Gliridae*)
* †Allomyidae
* †Mylagaulidae
* †Reithroparamyidae

Апошніх раней адносілі да мышападобных, аднак форма іх інфраарбітальнага канала прымусіла перагледзець месца соневых у біялягічнай клясыфікацыі.

## Літаратура

* Michael D. Carleton, Guy G. Musser: *Order Rodentia*. In: Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder (Hrsg.): *Mammal Species of the World*. 3. Ausgabe. Johns Hopkins University Press, Baltimore 2005, S. 745-1600, ISBN 0-8018-8221-4.
# Чатырохногія

|  |
| --- |
| Чатырохногія |
| Варан камодскі  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы
 |
| Тып | Хордавыя
 |
| Падтып | Хрыбетныя
 |
| Надкляса | Чатырохногія
 |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Tetrapoda* |
| **Чатырохногія на ВіківідахЧатырохногія ў Вікісховішчы**ITIS **914181** ·  |

**Чатырохногія** (*Tetrapoda*) — надкляса хрыбетных жывёлаў, які аб’ядноўвае ўсіх хрыбетнікаў, за выключэньнем рыб.

Чатырохногія маюць чатыры канечнасьці ці паходзяць ад жывёлаў з чатырма канечнасьцямі (напрыклад зьмеі). Асноўнымі клясамі зьяўляюцца рэптыліі, птушкі, земнаводныя і сысуны.

Продкамі чатырохногіх зьяўляюцца рыбы, якія ў ходзе эвалюцыі выйшлі з вады. Адбылося гэта прыкладна 350 млн г. да н. э.

## Клясыфікацыя

* Кляса Земнаводныя (*Amphibia*)
* Кляса Паўзуны (*Reptilia*)
* Кляса Птушкі (*Aves*)
* Кляса Сысуны (*Mammalia*)

## Гл. таксама

* Сынапсіды
# Пляцэнтарныя

|  |
| --- |
| Пляцэнтарныя |
| Тыгр  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя
 |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Placentalia*  Owen, 1837 |
| **Пляцэнтарныя на ВіківідахПляцэнтарныя ў Вікісховішчы** |

**Пляцэнтарныя** або **Вышэйшыя зьвяры** (ад па-старажытнагрэцку: Ἀνώτερα — Eutheria, Huxley, 1880; Placentalia, ад па-лацінску: *placenta* — пляцэнта) — найбольш распаўсюджаная кагорта сысуноў, якая лічыцца таксама найбольш высокаразьвітай. Іншай кагортай зьяўляюцца Сумчатыя (Metatheria) або двуутробныя (Marsupialia). Адметнай прыкметай пляцэнтарных зьяўляецца нараджэнне ў адносна разьвітой стадыі.

## Клясыфікацыя

**Пляцэнтарныя** (Placentalia)

* Няпоўназубыя (Xenarthra) — атрады: Cingulata і Pilosa
* Afrotheria — атрады: Afrosoricida, скакунчыкі (Macroscelidea), Tubulidentata, даманы (Hyracoidea), хобатныя (Proboscidea), сырэны (Sirenia)
* Boreoeutheria
	+ Euarchontoglires
		- Euarchonta — атрады: вавёрачнікі (Scandentia), Dermoptera, прыматы (Primates)
		- Glires — атрады: зайцападобныя (Lagomorpha), грызуны (Rodentia)
	+ Ляўразыятэрыі (Laurasiatheria) — атрады: мошкаедныя (Eulipotyphla), рукакрылыя (Chiroptera), парнакапытныя (Artiodactyla), няпарнакапытныя (Perissodactyla), пангаліны (Pholidota), драпежныя (Carnivora)

## Вонкавыя спасылкі

 **Пляцэнтарныя** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Euarchontoglires

|  |
| --- |
| Euarchontoglires |
| брахунчык чарнахвосты (з Glires), *Tupaia glis* (з Scandentia), горыля заходняя (з Primatomorpha)  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Надатрад | **Euarchontoglires** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Euarchontoglires*  Murphy et al., 2001 |
| **Euarchontoglires на ВіківідахEuarchontoglires у Вікісховішчы** |

**Euarchontoglires** — надатрад клясы сысуноў, які ўключае 5 атрадаў сучасных жывёлаў. Кляда Euarchontoglires была заснавана на аналізе паслядоўнасьцей ДНК.

## Сыстэматыка

```
 **Euarchontoglires**:
           |
           ├── Glires
           |     ├── зайцападобныя (Lagomorpha)
           |     └── грызуны (Rodentia)
           |
           └── Euarchonta
                  ├── вавёрачнікі (Scandentia)
                  └── Primatomorpha
                            ├── Dermoptera
                            └── прыматы (Primates)
```
# Разцы

Пастаянныя зубы правай паловы ніжняй зубной дугі чалавека (разцы па-ангельску: *incisors*)
**Разцы** (па-лацінску: *dentes incisivi*) — пярэднія зубы плоскай формы, якія ёсьць у большасьці сысуноў і якія выкарыстоўваюцца для перакусваньня ежы. па-лацінску: *incidere* азначае "рэзаць". Разцы моцна разьвіты ў грызуноў (4 штукі) і зайцападобных (6 штук), яны растуць бясконца; у грызуноў часта ёсьць разцы, якія натуральна з узростам пігмэнтуюцца. Разцы дробныя ў драпежных і адсутнічаюць на верхніх сківіцах жвачных. Біўні сланоў — гэта мадыфікаваныя верхнія разцы. Усяго чалавек мае 8 разцоў, апосум — 18, а браняносцы — ніводнага.

## Галерэя

* Разцы грызуноў
* Разцы драпежных
* Разцы чалавека
* Верхнія разцы сланоў
# Зайцападобныя

|  |
| --- |
| Зайцападобныя |
| Заяц-русак (*Lepus europaeus*)  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы (Animalia)
 |
| Тып | Хордавыя (Chordata)
 |
| Падтып | Хрыбетныя (Vertebrata)
 |
| Надкляса | Чатырохногія (Tetrapoda)
 |
| Кляса | Сысуны (Mammalia)
 |
| Падкляса | Зьвяры (Theria)
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя (Placentalia)
 |
| Атрад | **Зайцападобныя** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Lagomorpha*  Brandt, 1855 |
| Арэал |
|  |
| **Зайцападобныя на ВіківідахЗайцападобныя ў Вікісховішчы**ITIS **180105** ·  |

**Зайцападобныя** (Lagomorpha) — атрад клясы сысуноў, уключае 2 сучасныя сямействы і 102 сучасныя віды. Карэнныя папуляцыі сустракаюцца на ўсіх кантынэнтах, акрамя Аўстраліі і Антарктыды; яны адсутнічаюць на поўдні Паўднёвай Амэрыкі і на большасьці астравоў. Гэта дробныя і сярэднія жывёлы, якія шмат у чым нагадваюць буйных грызуноў, з якімі ўтвараюць кладу альбо надатрад Glires. У іх рудыментарны альбо кароткі хвост. Зубная формула: 2/1, 0/0, 3/2, 2–3/3 = 26–28. Усе зайцападобныя наземныя. Яны займаюць шырокі дыяпазон месцаў пражываньня, пачынаючы ад трапічнага лесу і заканчваючы арктычнай тундрай. Усе траваедныя.

## Сыстэматыка

**Lagomorpha Зайцавыя (Leporidae)
* Пішчухавыя (Ochotonidae)
* † Prolagidae

## Крыніцы
# Манагамія

**Манагамія** (ад па-грэцку: *μονος* — адзіны і γάμος — шлюб) — гістарычная форма шлюбу і сям’і, пры якой у шлюбным саюзе знаходзяцца два прадстаўнікі процілеглае плоці. Супрацьпастаўляецца палігаміі, у рамках якой прадстаўнік аднаго полу мае ў шлюбе больш за аднаго прадстаўніка супрацьлеглага полу.

Манагамія таксама існуе ў аднаполым шлюбе (у тых краінах, дзе такія шлюбы прызнаюцца законам).
# Праміскуітэт

**Праміскуітэт** (ад лац. *promiscuus* — зьмяшаны, агульны) — бязладныя, нічым не абмежаваныя палавыя сувязі са шматлікімі партнэрамі. Сустракаецца як сярод мужчынаў, так і сярод жанчынаў. Выклікаецца нястачай цялесных і пачуцьцёвых стасункаў з маці ва ўзросьце да трох гадоў.

## Крыніцы