# Тып (біялёгія)

Клясыфікацыйная дыяграма
**Тып** (па-лацінску: *phylum*) — адна з найвышэйшых катэгорыяў таксанамічнай герархіі ў заалёгіі. У батанічных клясыфікацыях ёй адпавядае **аддзел** (па-лацінску: *divisio*).

У герархіі таксанамічных катэгорыяў тып і аддзел знаходзяцца ніжэй за царства і вышэй за клясу.

Прыклады:

* Кляса Казуркі (*Insecta*) адносіцца да тыпу Чэлясаногія (*Arthropoda*).
* Кляса Адналісьценевыя (*Liliopsida*) адносіцца да аддзелу Пакрытанасенныя, або Кветкавыя (*Magnoliophyta*).

Часам ужываюцца таксама вытворныя катэгорыі:

* у заалёгіі:
	+ **надтып** (па-лацінску: *superphylum*) — ранг вышэй за тып,
	+ **падтып** (па-лацінску: *subphylum*) — ранг ніжэй за тып;
* у батаніцы:
	+ **нададдзел** (па-лацінску: *superdivisio*) — ранг вышэй за аддзел,
	+ **пададдзел** (па-лацінску: *subdivisio*) — ранг вышэй за аддзел.

## Гісторыя панятку

Да пачатку XIX стагодзьдзя найвышэйшым рангам у герархіі таксанамічных катэгорыяў была Кляса. Гэтага было дастатне пры параўнальна невысокім узроўні дэталізацыі сыстэмы, характэрным для таго часу.

У сыстэме Карла Лінэя было ўсяго шэсьць клясаў: сысуны, птушкі, гады, рыбы, вусякі і чарвякі. Да «гадаў» адносіліся ня толькі паўзуны і амфібіі, але й некаторыя рыбы, да «вусякоў» адносіліся ўсе чэлясаногія, а «чарвякі» ўяўлялі з сябе сапраўдны сьметнік, сфармаваны па рэшткавым прынцыпе (выраз «лінэеўскія чарвякі» ў заалягічным жаргоне надоўга стаў сынонімам групы, сыстэма якой знаходзіцца ў хаатычным стане і патрабуе сур’ёзнай перапрацоўкі).

У канцы XVIII — пачатку XIX стагодзьдзяў колькасьць клясаў паступова пачала ўзрастаць. Гэта было зьвязана з тым, што ў выніку параўнальна-анатамічных дасьледаваньняў так званых «ніжэйшых жывёлаў» (лінэеўскіх вусякоў і, галоўным чынам, чарвякоў), натуралісты адкрылі значную разнастайнасьць арганізацыі. З вусякоў былі вылучаныя ракападобныя, павукападобныя, вусаногія (працяглы час гэтая група ракападобных не знаходзіла сабе месца ў сыстэме). З чарвякоў — малюскі, «заафіты» (жывёларасьліны — па большай частцы кішкапаражнёвыя), «наліўнікі» (амаль усе мікраскапічныя бесхрыбетныя).

Аб’яднаньне клясаў жывёлаў у буйнейшыя групы — заслуга францускага натураліста Жоржа Кюўе (1769—1832), які прапанаваў сыстэму, паводле якой усе вядомыя клясы былі разьмеркаваныя між чатырма групамі, якія ён назваў *адгалінаваньнямі* (па-француску: *embranchement*). Гэтымі чатырма групамі былі хрыбетныя, чэлесавыя (па-француску: *animaux articulées*), малюскі (па-француску: *animaux mollusques*) і прамяністыя (па-француску: *animaux rayonnées*).

Пазьней колькасьць тыпаў значна вырасла. У сучасных сыстэмах жывёлаў іх налічваюць некалькі дзясяткаў. Латынізаванае грэцкае слова *phylum* было ўжыта нямецкім заолягам Эрнстам Гэкелем (1834—1919) і з таго часу замацавалася ў заалягічнай сыстэматыцы.

Доўгі час лічылася, што вылучэньня ў асобны тып заслугоўвае група, што валодае самастойным плянам будовы, які не сыходзіцца да плянаў будовы іншых тыпаў. Аднак праз адсутнасьць строгай фармулёўкі панятку *плян будовы* (і самой магчымасьці яго строгай фармулёўкі) патрабаваньне страціла сваю актуальнасьць.

## Назвы тыпаў (аддзелаў)

Назвы таксонаў, ранг якіх вышэй за род, зьяўляюцца ўнінаміяльнымі, то бок складаюцца з аднаго слова — назоўніка (ці прыметніка ў якасьці назоўніка) у множным ліку, напісанага зь вялікай літары.

У батаніцы і мікалёгіі для назваў аддзелаў і пададдзелаў ужываюцца стандартызаваныя канчаткі (яны рэкамэндаваныя, але не абавязковыя):

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | аддзел | пададдзел |
| расьліны | *-phyta* | *-phytina* |
| грыбы | *-mycota* | *-mycotina* |

## Глядзіце таксама

* Бінамінальная намэнклятура
* Намэнклятурны тып

## Літаратура

* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 16, 24—25.

## Вонкавыя спасылкі

* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 2000, Vienna Code, 2006 (анг.)
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000) (анг.)
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990) (анг.)
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002) (анг.)