Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Грызуны

|  |
| --- |
| Грызуны |
| Сібірскі бурундук (*Tamias sibiricus*)  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы
 |
| Падцарства | Эўмэтазоі
 |
| Падразьдзел | Другаснаротыя
 |
| Тып | Хордавыя
 |
| Падтып | Хрыбетныя
 |
| Кляса | Сысуны
 |
| Падкляса | Зьвяры
 |
| Інфракляса | Пляцэнтарныя
 |
| Атрад | **Грызуны** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Rodentia* Bowdich, 1821 |
| Арэал |
|  |
| **Грызуны на ВіківідахГрызуны ў Вікісховішчы**ITIS **180130** · NCBI **9989** |

**Грызуны** (*Rodentia*) — самы шматлікі атрад сысуноў. Прадстаўлены 35 сямействамі, каля 530 радамі і каля 2600 відамі. Разам з атрадам зайцападобныя утвараюць групу Glires. Грызуны насяляюць разнастайныя ляндшафты. Іх велічыня можа складаць ад 5,5 см (мыш-малютка) да 135 см (капібара), хаця ў большасьці знаходзіцца ў межах ад 8 да 35 см.

## Апісаньне

Грызуны вельмі добра прыстасоўваюцца да розных умоў існаваньня, гэтае ўменьне дазволіла ім расьсяліцца па ўсяму сьвету. Грызуны жывуць на паверхні зямлі, пад зямлёй, а некаторыя нават асвоілі паветраную прастору.

Большасьць харчуецца ў асноўным травамі, пладамі і зернямі расьлінаў, карнямі і г. д., некаторыя віды харчуюцца казуркамі і хрыбетнымі жывёламі.

Колькасьць грызуноў мяняецца з году ў год, залежыць ад надвор’я, наяўнасьці драпежнікаў і барацьбы чалавека з грызунамі-шкоднікамі. Здольныя аднавіць сваю колькасьць усяго за год, прычына ў вялікай пладавітасьці.

## Клясыфікацыя

**Грызуны** (Rodentia)

* Падатрад Anomaluromorpha
	+ - * сямейства Anomaluridae
			* сямейства Pedetidae
			* сямейства Zenkerellidae
* Падатрад Castorimorpha
	+ - надсямейства Castoroidea
			* сямейства бабровыя (Castoridae)
		- надсямейства Geomyoidea
			* сямейства гоферавыя (Geomyidae)
			* сямейства Heteromyidae
* Падатрад Hystricomorpha
	+ інфраатрад Ctenodactylomorphi
		- * сямейства Ctenodactylidae
			* сямейства Diatomyidae
	+ інфраатрад Hystricognathi
		- * сямейства іглакавыя (Hystricidae)
			* сямейства Bathyergidae
			* сямейства Heterocephalidae
			* сямейства Petromuridae
			* сямейства Thryonomyidae
		- надсямейства Cavioidea
			* сямейства грызухавыя (Caviidae) (напрыклад, марская сьвінка)
			* сямейства Cuniculidae
			* сямейства Dasyproctidae
		- надсямейства Chinchilloidea
			* сямейства шыншылявыя (Chinchillidae)
			* сямейства Dinomyidae
		- надсямейства Erethizontoidea
			* сямейства Erethizontidae
		- надсямейства Octodontoidea
			* сямейства Octodontidae
			* сямейства Abrocomidae
			* сямейства Ctenomyidae
			* сямейства Echimyidae
* Падатрад Myomorpha
	+ - надсямейства Dipodoidea
			* сямейства тушканчыкавыя (Dipodidae)
			* сямейства Sminthidae
			* сямейства Zapodidae
		- надсямейства Muroidea
			* сямейства мышыныя (Muridae)
			* сямейства Calomyscidae
			* сямейства хамяковыя (Cricetidae) (напрыклад, хамяк звычайны)
			* сямейства Nesomyidae
			* сямейства Platacanthomyidae
			* сямейства сьляпунавыя (Spalacidae)
* Падатрад вавёркападобныя (Sciuromorpha)
	+ - * сямейства вавёркавыя (Sciuridae)
			* сямейства аплядонтыевыя (Aplodontiidae)
			* сямейства соневыя (Gliridae) — у тым ліку соня-палчок, соня садовая

## Крыніцы

## Літаратура

* *Юлия Школьник*. Животные. Полная энциклопедия. М.: Эксмо, 2007
# Біялягічная клясыфікацыя

Заснавальнік сучаснай сыстэмы біялягічнай клясыфікацыі й намэнклятуры жывых істотаў Карл Лінэй.
**Біялягічная клясыфікацыя** — навуковая дысцыпліна, у задачы якой уваходзіць распрацоўка прынцыпаў клясыфікацыі жывых арганізмаў і практычнае прыкладаньне гэтых прынцыпаў да пабудовы сыстэмы. Пад клясыфікацыяй тут разумеецца апісаньне й разьмяшчэньне ў сыстэме ўсіх існых і вымерлых арганізмаў.

Асноўныя мэты клясыфікацыі:

* найменьне (у тым ліку й апісаньне) таксонаў;
* дыягностыка (вызначэньне, знаходжаньне месца ў сыстэме);
* экстрапаляцыя, гэта азначае прадказаньне прыкметаў аб’екта, якое засноўваецца на тым, што ён адносіцца да таго ці іншага таксона.

Найстаражытная сыстэма біялягічнай клясыфікацыі была распрацаваная старажытнагрэцкім філёзафам Арыстотэлем, які клясыфікаваў жывёлаў, грунтуючыся на спосабе іхнага перамяшчэньня, як то зямлёй, вадой або паветрам, а расьліны паводле памераў, разьдзяліўшы іх на малыя, сярэднія й вялікія.

Сучасныя клясыфікацыі жывых арганізмаў пабудаваны па герархічным прынцыпе. Розныя ўзроўні герархіі (рангі) маюць уласныя назвы (ад вышэйшых да ніжэйшых): царства, тып, кляса, атрад, сямейства, род і, уласна, від. Прынята, што любы пэўны арганізм павінен пасьлядоўна належыць да ўсіх сямі катэгорыяў. У складаных сыстэмах часта вылучаюць дадатковыя катэгорыі, напрыклад, выкарыстоўваючы для гэтага прыстаўкі над- і пад- (надклас, падтып і іншыя). Кожны таксон павінен мець вызначаны ранг, гэта значыць адносіцца да якой-небудзь таксанамічнай катэгорыі. Такі прынцып пабудовы сыстэмы атрымаў назву Лінэеўскай герархіі, у гонар шведзкага натураліста Карла Лінэя, працы якога былі пакладзены ў аснову традыцыі сучаснай навуковай клясыфікацыі.

У апошні час атрымала шырокае распаўсюджваньне гэтак званая малекулярная сыстэматыка, пабудаваная на аналізе генэтычнага матэрыялу (ДНК або РНК). Гэтая сыстэма клясыфікацыі выявіла шматлікія эвалюцыйныя сувязі паміж арганізмамі, якія да таго не былі вядомыя. Такім чынам, дзякуючы ўкараненьню малекулярнай сыстэматыкі, існуючая клясыфікацыя жывых істотаў ужо шмат у чым скарэктаваная й будзе карэктавацца ў будучыні. Адным з прыкладаў згуртаваньняў, якія выкарыстоўваюць такі падыход, зьяўляецца група APG — міжнародны калектыў батанікаў-сыстэматыкаў.

Вобласьць біялёгіі, якая займаецца клясыфікацыяй арганізмаў ёсьць сыстэматыка, а правілы клясыфікацыі й абазначэньні вызначае асобная дысцыпліна сыстэматыкі — таксаномія.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

 **Біялягічная клясыфікацыя** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

* Клясыфікацыя жывых арганізмаў. Catalogue of Life. (анг.)
# Царства (біялёгія)

Клясыфікацыйная дыяграма
**Ца́рства** (па-лацінску: *regnum*) — герархічная ступень біялягічнае клясыфікацыі біялагічных відаў. Таксон самага высокага ўзроўню сярод асноўных.

## Гісторыя

У 1969 годзе прапанавана клясыфікацыя зь пяцьцю царствамі, якая карыстаецца папулярнасьцю і цяпер. Яна засноўваецца на адрозьненьнях арґанізмаў у жыўленьні — прадстаўнікі царства расьлін шматвузавыя аўтатрофы, жывёлы — шматвузавыя гетэратрофы, грыбы — шматвузавыя сапратрофы. Царствы пратыстаў і бактэрыяў складаюцца з аднавузавых і прасьцейшых арґанізмаў. Усе пяць царстваў падзелены на надцарствы эўкарыёты і пракарыёты, у залежнасьці ад таго, ці маюць вузы гэтых арґанізмаў ядро.

Пяць царстваў:

* Жывёлы;
* Расьліны;
* Грыбы;
* Бактэрыі;
* Вірусы.

З 1997 году да іх далучаюць яшчэ 2 царствы:

* Пратысты;
* Архэі.

З 1998 выдзяляюць яшчэ адно:

* Храмісты.
# Жывёлы

|  |
| --- |
| Жывёлы |
|  |
| Клясыфікацыя |
| Надцарства | Эўкарыёты
 |
| Царства | Жывёлы
 |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Animalia* |
| **Жывёлы на ВіківідахЖывёлы ў Вікісховішчы**ITIS **202423** · NCBI **33208** |

**Жывёлы** — традыцыйна (яшчэ з часоў Арыстотэля) вылучаная катэгорыя шматвузавых эўкарыятычных арганізмаў, якая на сучасным этапе разглядаецца як біялягічнае царства. Жывёлы зьяўляюцца асноўным аб'ектам вывучэньня заалёгіі. У вузавых жывёлаў, як і іншых эўкарыётаў, зьмяшчаецца сфармаванае ядро. Да жывёлаў адносяцца сысуны, птушкі, рыбы, вусякі, павукападобныя, малюскі, марскія зоркі, чарвякі і іншыя. Аднак, да царства ня ставяцца расьліны і грыбы, якія таксама зьяўляюцца вялікімі, але не адзінымі, царствамі эўкарыётаў.

Клясычнымі прыкметамі жывёлаў лічацца гетэратрофнасьць, то бок харчаваньне гатовымі арганічнымі злучэньнямі, і здольнасьць актыўна перасоўвацца. Зрэшты, існуе нямала жывёлаў, якія вядуць нерухомы лад жыцьця, а гетэратрофнасьць ўласьцівая таксама грыбам і некаторым расьлінам-паразытам. Чалавек таксама належыць да царства жывёлаў, але традыцыйна разглядаецца асобна — нават прафэсійныя біёлягі ўжываюць абароты «жывёлы і чалавек» або «жывёлы, у тым ліку чалавек».

Арыстотэль падзяліў жывёлаў на жывёлаў з крывёю і безь яе. Карл Лінэй стварыў першую герархічную біялягічную клясыфікацыю жывёлаў у 1758 годзе, якую подым дапоўніў Жан-Батыст Лямарк да 1809 году. У 1874 годзе Эрнст Гэкель падзяліў царства жывёлаў на шматвузавых (цяпер сынонім *Animalia*) і найпростых аднавузавых арганізмаў, якія больш ня лічацца жывёламі. У наш час біялягічная клясыфікацыя жывёлаў абапіраецца на перадавыя тэхнікі, такія як малекулярная філягенэтыка.

Людзі выкарыстоўваюць шматлікія віды жывёлаў для вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, як то мяса, малако і яйка; матэрыялаў, як то скура і воўна; у якасьці хатніх жывёлаў і ў якасьці працоўных жывёлаў для транспарту. Сабакі выкарыстоўваюцца ў паляваньні, у той час як на многіх наземных і водных жывёлаў чалавек паляю дзеля забавы. Жывёлы зьявіліся ў мастацтве з самых старажытных часоў і фігуруюць у міталёгіі і рэлігіі.

## Вонкавыя спасылкі

* Tree of Life Project.
# Падтып

**Падтып** — таксанамічная катэгорыя ў заалёгіі. У таксанамічнай герархіі знаходзіцца ніжэй за тып і вышэй за надклясу. У батаніцы падтыпу адпавядае пададдзел, які адпаведна знаходзіцца ніжэй за аддзел і вышэй за надклясу.

Ня ўсе тыпы падзяляюцца на падтыпы. Падтыпы маюць:

* Суставаногія: падзяляюцца на Трылябіты, Chelicerata, Мнаганожкі, Шасьціногія і Ракападобныя,
* Плечаногія: падзяляюцца на Linguliformea, Craniforma і Rhychonelliformea,
* Хордавыя: падзяляюцца на Абалоньнікі, Галавахордавыя і Хрыбетныя.
# Хордавыя

|  |
| --- |
| Хордавыя |
| Вандроўны дрозд  |
| Клясыфікацыя |
| Надцарства | Эўкарыёты
 |
| Царства | Жывёлы
 |
| Падцарства | Эўмэтазоі
 |
| Разьдзел | Двухбакова-сымэтрычныя
 |
| Падразьдзел | Другаснаротыя
 |
| Тып | Хордавыя
 |
| Падтыпы і клясы |
| * **Галавахордавыя**
	+ бясчарапныя
* **Абалоньнікі**
	+ Асьцідыі
	+ Пірасомы
	+ Сальпы
	+ Бачурачнікі
	+ Апэндыкулярыі
* **Хрыбетныя**
	+ Кругларотыя
	+ Плякадэрмы
	+ Храстокавыя рыбы
	+ Акантоды
	+ Касьцявыя рыбы
	+ Земнаводные
	+ Паўзуны
	+ Птушкі
	+ Сысуны
 |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Chordata* |
| **Хордавыя на ВіківідахХордавыя ў Вікісховішчы**ITIS **158852** · NCBI **7711** |

**Хордавыя** (па-лацінску: *Chordata*) — тып другаснаротых жывёлаў, для якіх характэрна наяўнасьць нутранага восевага шкілета ў выглядзе хорды, якая ў вышэйшых формаў замяняецца хрыбтом.

Існаваньне гэтага тыпу абгрунтаваў Аляксандар Кавалеўскі, які выявіў прынцыповае падабенства будовы ды разьвіцьця бесчарапных і абалоньнікаў з хрыбтовымі жывёламі.

## Асаблівасьці будовы

Для ўсіх хордавых характэрны шэраг агульных рысаў, якія адрозьніваюць іх ад іншых жывёлаў:

* Наяўнасьць **хорды**, якая выконвае ролю нутранага шкілета. Хорда мае эктадэрмальнае паходжаньне і ўяўляе сабой пругкі стрыжань, аточаны абалонкай са злучальнай тканкі. У большасьці вышэйшых хордавых (хрыбтовых) яна прысутнічае толькі на пачатковых стадыях онтагенэзу, а пазьней замяняецца хрыбтом.
* **Цэнтральная нэрвовая сыстэма** мае выгляд трубкі, якая разьмяшчаецца над хордай. У хрыбтовых жывёлаў яна ўтварае два аддзелы: галаўны мозг і млеч.
* **Стрававальная сыстэма** разьмяшчаецца пад хордай. Яе пярэдні аддзел — глотка — пранізаны парнымі адтулінамі — жабравымі шчылінамі. У першаснаводных хордавых яны захоўваюцца на працягу ўсяго жыцьця, а у наземных — толькі на раньніх стадыях разьвіцьця.
* **Сэрца** разьмяшчаецца на брушным баку цела, пад хордай і стрававальнай трубкай.

## Літаратура

* Аллен Р.Д. Наука о жизни: Пособие для учителей / Пер. с англ. и предисл. Е.С. Платонова. — М.: Просвещение, 1981.
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М.С. Гиляров; Редкол.: А.А. Баев, Г.Г. Винберг, Г.А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1986.
* Константинов В.М. Зоология позвоночных: учеб. для студ. высш. учеб. заведений / В.М. Константинов, С.П. Шаталова. — М.: Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС, 2004.
* Наумов Н.П., Карташев Н.Н. Зоология позвоночных. — Ч. 1. — Низшие хордовые, бесчелюстные, рыбы, земноводные: Учебник для биолог. спец. ун-тов. — М.: Высш. школа, 1979.
# Хрыбетныя

|  |
| --- |
| Хрыбетныя |
| Прадстаўнікі падтыпу  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы
 |
| Падцарства | Эўмэтазоі
 |
| Тып | Хордавыя
 |
| Падтып | **Хрыбетныя** |
| Інфратыпы |
| * Сківіцаротыя (*Gnathostomata*)
* Бяссківічныя (*Agnatha*)
 |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Vertebrata* |
| **Хрыбетныя на ВіківідахХрыбетныя ў Вікісховішчы**ITIS **331030** · NCBI **7742** |

**Хрыбе́тныя** (*Vertebrata*) — падтып хордавых жывёлаў. Дамінантная (разам з вусякамі) на зямлі і ў паветры група жывёлаў.

Хрыбетныя — найвышэйшы падтып хордавых, ад ніжэйшых адрозьніваюцца значна больш высокім узроўнем арганізацыі. Сярод хрыбетных няма відаў, якія вядуць прымацаваны лад жыцьця. Яны перамяшчаюцца, актыўна адшукваюць і захопліваюць ежу, знаходзяць для размнажэньня асобаў іншага полу, ратуюцца ад ворагаў.

## Клясыфікацыя

Кляса Кругларотыя (*Cyclostomata*)
**†** Кляса Канадонтафоры (*Conodontophora*)
**Надкляса Рыбы** (*Pisces*)
**†** Кляса Панцырныя рыбы (*Placodermi*)
Кляса Храстковыя рыбы (*Chondrichthyes*)
**†** Кляса Акантоды (*Acanthodii*)
Кляса Касьцявыя рыбы (*Osteichthyes*)
**Надкляса Чатырохногія** (*Tetrapoda*)
Кляса Земнаводныя (*Amphibia*)
Кляса Паўзуны (*Reptilia*)
Кляса Птушкі (*Aves*)
Кляса Сысуны (*Mammalia*)
# Кляса (біялёгія)

Клясыфікацыйная дыяграма
**Кляса** — герархічная ступень біялягічнай сыстэматыкі, прыродная таксанамічная група, якая аб’ядноўвае сваяцкія атрады жывёлаў ці парадкі расьлінаў. Некаторыя клясы падзяляюцца на падклясы. Клясы аб’ядноўваюцца ў аддзелы/тыпы. Паняцьце клясы ўведзена францускім батанікам Ж. Турнэфорам (1656 — 1708). Прадстаўнікі клясы падобныя будовай і паходзяць ад агульных продкаў.

## Крыніцы
# Сысуны

|  |
| --- |
| Сысуны |
|  |
| Клясыфікацыя |
| Надцарства | Эўкарыёты
 |
| Царства | Жывёлы
 |
| Тып | Хордавыя
 |
| Падтып | Хрыбетныя
 |
| Кляса | **Сысуны** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Mammalia*  Linnaeus, 1758 |
| **Сысуны на ВіківідахСысуны ў Вікісховішчы**ITIS **179913** · NCBI **40674** |

**Сысуны́** (па-лацінску: *Mammalia*) — кляса хрыбетных жывёлаў, асноўнай адрознай асаблівасьцю якіх зьяўляюцца жывароднасьць (за выняткам інфраклясы кляачных) і ўскормліваньне дзіцянятаў малаком. Супрацьпастаўленымі сысунам клясамі сярод хрыбетных зьяўляюцца птушкі, рыбы, паўзуны і земнаводныя. Сысуны характарызуюцца валоданьнем эндатэрміі, валасоў, наяўнасьцю трох сярэдніх костак вуха, і малочных залозаў. Большасьць сысуноў валодаюць таксама потавымі залозамі й спэцыялізаваным зуб’ем. Самая вялікая група сысуноў, пляцэнтарных, мае пляцэнту, празь якую сілкуе нашчадзтва падчас цяжарнасьці. Мозг сысуноў, з характэрнай наяўнасьцю новай кары, рэгулюецца эндатэрмічнай і крывяноснай сыстэмамі, а наяўнасьць чатырохкамэрнага сэрца спрыяе вельмі высокай хуткасьці абмену рэчываў. Сысуны маюць розныя памеры, гэтак жывёла віду Suncus etruscus зь сямейства зямлярыйкавых у даўжыню складае толькі 35 мм, у той час як блакітны кіт можа дасягаць 33 мэтраў у даўжыню.

Клясыфікацыя сысуноў адносна стабільна на ўзроўні клясы, аднак на ўзроўні сямейства зьмянялася даволі часта. Многія апошнія зьмены адлюстроўваюць вынікі клядыстычнага аналізу й малекулярнай генэтыкі. Вынікі малекулярнай генэтыкі, напрыклад, прывялі да прыняцьця новых групаў, як то Afrotheria, і да адмовы ад традыцыйных групаў, як то насякомаедныя. Паводле адных клясыфікацыяў сысуны й зьвяры (па-лацінску: *Theria*) разглядаюцца як тоесныя, а паводле іншых зьвяры — асобная падкляса ў клясе сысуны (у які, аднак, уваходзіць пераважная большасьць сучасных відаў), які супрацьпастаўляецца падклясе першазьвяры (па-лацінску: *Prototheria*).

Кляса сысуноў зьмяшчае ≈ 6430 сучасных відаў у 160 сямействах і 28 атрадах. Найбольшая колькасьць відаў зьмяшчаецца ў атрадах грызуноў (Rodentia) — 2594 відаў і рукакрылых (Chiroptera) — 1440 відаў.

## Сысуны

* **Сысуны**
	+ падкляса першазьвяры (Prototheria)
		- * + атрад Аднапраходныя
	+ падкляса зьвяры (Theria)
		- інфракляса сумчатыя (Marsupialia)
			* надатрад Ameridelphia
				+ атрады Didelphimorphia, Paucituberculata
			* надатрад Australidelphia
				+ атрады Microbiotheria, Dasyuromorphia, Peramelemorphia, Notoryctemorphia, Diprotodontia
		- інфракляса пляцэнтарныя (Placentalia)
			* надатрад Afrotheria
				+ атрады Afrosoricida, скакунчыкі (Macroscelidea), Tubulidentata, даманы (Hyracoidea), хобатныя (Proboscidea), сырэны (Sirenia)
			* надатрад Xenarthra
				+ атрады Cingulata, Pilosa
			* надатрад Euarchontoglires
				+ атрады вавёрачнікі (Scandentia), Dermoptera, прыматы (Primates), зайцападобныя (Lagomorpha), грызуны (Rodentia)
			* надатрад Laurasiatheria
				+ атрады мошкаедныя (Eulipotyphla), рукакрылыя (Chiroptera), парнакапытныя (Artiodactyla), няпарнакапытныя (Perissodactyla), пангаліны (Pholidota), драпежныя (Carnivora)

## Крыніцы
# Зьвяры

|  |
| --- |
| Зьвяры |
|  |
| Клясыфікацыя |
| Царства | Жывёлы
 |
| Тып | Хордавыя
 |
| Кляса | Сысуны
 |
| Падкляса | **Зьвяры** |
| Бінамінальная намэнклятура |
| *Theria*  Parker & Haswell, 1897 |
| **Зьвяры на ВіківідахЗьвяры ў Вікісховішчы**ITIS **179916** · NCBI **32525** |

**Зьвяры́** (*Theria*) — падкляса сысуноў, які аб’ядноўвае ўсіх сучасных жывародзячых сысуноў, якія нараджаюць без адкладаньня яек, як пляцэнтарных, так і сумчатых. Зьвярамі зьяўляюцца амаль усе сучасныя сысуны, падкласу зьвяроў сярод сысуноў супрацьпастаўлены падклясе яканосных першазьвяроў.

## Сыстэматыка

**Зьвяры**:

* Інфракляса пляцэнтарныя
* Інфракляса сумчатыя
# Сямейства (біялёгія)

Клясыфікацыйная дыяграма
**Сямейства** (па-лацінску: *familia*, мн. л. *familiae*) — адна з асноўных таксанамічных катэгорыяў герархічнай клясыфікацыі ў біялягічнай сыстэматыцы.

У герархіі сыстэматычных катэгорыяў сямейства знаходзіцца ніжэй за атрад (парадак) і вышэй за трыбу і род.

## Правілы ўтварэньня назвы

Назвы сямействаў утвараюцца па правілах, якія рэгулююцца міжнароднымі кодэксамі заалягічнай і батанічнай намэнклятуры. У заалёгіі назва сямейства ўтвараецца ад назвы тыпавога роду, да асновы якога дадаецца стандартны канчатак *-idae*, у батаніцы да асновы назвы тыпавога роду дадаецца стандартны канчатак *-aceae*.

Прыклады: род *Canis* (сабака) аснова *Can-* і канчатак *-idae* даюць назву *Canidae* (сабачыя). Род *Rosa* (ружа ці шыпшына) аснова *Ros-* і канчатак *-aceae* даюць назву *Rosaceae* (ружакветныя).

Часам выкарыстоўваюцца таксама вытворныя рангі: надсямейства і падсямейства.

## Гісторыя фармаваньня панятку

Партрэт П’ера Маньёля, які ўпершыню ўвёў ва ўжытак катэгорыю сямейства
Сучаснае разуменьне сямейства як рангу, разьмешчанага паміж атрадам (парадкам) і родам, датуецца пачаткам XX ст.

Упершыню катэгорыя сямейства была ўведзена ва ўжытак францускім батанікам П’ерам Маньёлем у рабоце *Prodromus historiae generalis plantarum, in quo familiae plantarum per tabulas disponuntur* (1689). Пасьля гэтага слова сямейства (лац. *familia* ці франц. *famille*) выкарыстоўвалася рознымі аўтарамі для абазначэньня групаў самага рознага характару. Карл Лінэй у *Philosophia botanica* (1751) называў сямействамі буйныя групы (пальмы, папараці), на якія ён падзяляў расьліны толькі для зручнасьці апісаньня іх будовы, не выкарыстоўваючы іх у сваіх клясыфікацыях. У некаторых работах па заалёгіі сямействамі называлі падразьдзяленьні родаў. Урэшце, зь сярэдзіны XVIII ст. у франкамоўнай батанічнай літаратуры сямейства (лац. *familia*) разглядалі як адпаведнік лацінскага слова *ordo* (парадак). Гэтая практыка была прыпыненая толькі ў 1906 г., калі былі прынятыя міжнародныя правілы батанічнае намэнклятуры. Паводле гэтых правілаў, сямейства (familia) і парадак (ordo) сталі разглядацца як рознасныя катэгорыі. Сямействамі сталі называць тое, што раней называлі сямействамі па-француску і парадкамі па-лацінску, а парадкамі — тое, што ў канцы XIX ст. нярэдка называлі кагортамі (cohors pl. cohortes).

У заалягічнай літаратуры сямейства як катэгорыя рангу, прамежкавага паміж атрадам і родам, упершыню была ўведзеная П’ерам Андрэ Лятрэйлем у яго працы *Précis des caractères génériques des insectes, disposés dans un ordre naturel* (1796). Ён выкарыстоўваў *сямействы* (некаторыя з гэтых групаў атрымалі імя, некаторыя былі проста пранумараваныя) у некаторых з атрадаў сваёй клясыфікацыі «вусякоў» (у той час вусякамі называлі ўсіх чэлясаногіх). Прапанова Лятрэйля ўмацавалася ў заалягічнай літаратуры ўжо ў пачатку XIX ст.
# Мышы

Лясная мыш
**Мышы**, **мышыныя** (*Muridae*) — сямейства сысуноў атрада грызуноў (*Rodentia*). Даўжыня цела ад 5 см (мыш-малютка) да 48 см (пацук Phloeomys cumingi). Распаўсюджаныя паўсюдна, большасьць відаў — у лясах тропікаў і субтропікаў. Завезены ў Паўночную і Паўднёвую Амэрыку і на шматлікія выспы.

## Біялёгія

Мышы актыўныя на зьмярканьні і ноччу. Большасьць вядзе паўназемны лад жыцьця, сілкуюцца насеньнем, частка — жывёльнай ежай. Некаторыя — сынантрапныя жывёлы (дамавая мыш, некаторыя пацукі). Размножваюцца ў цёплы час году, у селішчах чалавека — цэлы год. Палавасьпелымі робяцца ў 1,5-3 месяца.

## Вонкавыя спасылкі

 **Мышы** — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
# Род (біялёгія)

Герархія васьмі асноўных таксанамічных рангаў біялягічнай клясыфікацыі. Сямейства ўлучае адзін або некалькі радоў.
**Род** — таксанамічная група, якая аб’ядноўвае сваяцкія віды жывёл ці расьлінаў. Больш агульная ступень сыстэматыкі — сямейства. Навуковая назва роду пазначаецца адным лацінскім словам. У межах аднаго царства кожны род павінен мець сваю ўнікальную назву. Хоць дапушчальна абазначаць роды з розных царстваў адной назвай, як Міжнародны кодэкс батанічнай намэнклатуры, гэтак і Міжнародны кодэкс заалягічнай намэнклатуры раяць пазьбягаць такіх выпадкаў. Род можа ўлучаць ад аднаго віду, то бок гэтак званы манатыпічны род, да сотняў і нават тысяч відаў, як гэта мае месца сярод расьлінаў і вусякоў. Роды зь некалькімі відамі можна падзяліць на падроды, якія аб’ядноўваюць віды, асабліва блізкія адзін да аднаго. Роды складаюць сямействы, але паміж гэтымі катэгорыямі часта сустракаюцца і прамежкавыя групы, вядомыя як трыбы і падсямействы. У палеабатаніцы, акрамя звычайных родаў, вылучаюць таксама органныя роды і фармальныя роды.
# 1904

|  |
| --- |
| Гады |
| 1901 · 1902 · 1903 — **1904** — 1905 · 1906 · 1907 |
| Дзесяцігодзьдзі |
| 1880‑я · 1890‑я — **1900‑я** — 1910‑я · 1920‑я |
| Стагодзьдзі |
| XIX ст. — **XX стагодзьдзе** — XXI ст. |

| 1904 год у іншых календарох |
| --- |
| Грыгарыянскі каляндар | 1904 *MCMIV* |
| Ад заснаваньня Рыму | 2657 |
| Армянскі каляндар | 1353 ԹՎ ՌՅԾԳ |
| Каляндар Багаі | 60 — 61 |
| Бізантыйскі каляндар | 7412 — 7413 |
| Бірманскі каляндар | 1266 |
| Будысцкі каляндар | 2448 |
| Каляндар бэрбэраў | 2854 |
| Габрэйскі каляндар | 5664 — 5665 |
| Галяцэнскі каляндар | 11904 |
| Іранскі каляндар | 1282 — 1283 |
| Індуісцкія календары |
|  · *Бікрам Самват* | 1959 — 1960 |
|  · *Нацыянальны каляндар* | 1826 — 1827 |
|  · *Калі-юга* | 5005 — 5006 |
| Карэйскі каляндар | 4237 |
| Кітайскі каляндар | 4600 — 4601 |
| Копцкі каляндар | 1620 — 1621 |
| Мусульманскі каляндар | 1321 — 1322 |
| Тайскі сонечны каляндар | 2447 |
| Этыёпскі каляндар | 1896 — 1897 |

**1904** (MCMIV) — высакосны год, які пачынаецца ў пятніцу, і высакосны год юліянскага календара, які пачынаецца ў чацьвер; 1904-ы год нашай эры (н. э.) і *ад Нараджэньня Хрыстовага* (Н. Хр.); 904-ы год II тысячагодзьдзя, 4-ы год XX стагодзьдзя і 5-ы год 1900-га дзесяцігодзьдзя. У пачатку 1904 году грыгарыянскі каляндар апярэджваў на 13 дзён юліянскі каляндар, якім дзе-нідзе працягвалі карыстацца да 1923.

## Падзеі

* На Катэдральнай плошчы ў Вільні расейцы ўстанавілі памятнік Кацярыны II. Памятнік «эвакуявалі» ў 1915 годзе

## Нараджэньні

* 12 траўня — Віліс Лацыс, латыскі пісьменьнік
* 24 траўня — Адам Русак, беларускі паэт
* 1 ліпеня — Генрых Глябовіч, беларускі ксёндз
* 4 ліпеня — Анатоль Альшэўскі, публіцыст, дзяяч рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі
* 12 ліпеня — Паблё Нэруда, чылійскі паэт
* 29 верасьня — Мікалай Астроўскі, савецкі пісьменьнік, аўтар раману «Як загартоўвалася сталь»
* 21 кастрычніка — Патрык Каванах, ірляндзкі паэт

## Сьмерці

* 29 сакавіка — Флярыян Ажэшка, польскі лекар, удзельнік Студзеньскага паўстаньня на Літве
* 3 ліпеня — Тэадор Гэрцль, аўстрыйскі габрэйскі журналіст, палітык, заснавальнік палітычнага сіянізму