Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Karbon dioksido

Karbon dioksido|    |
| Mga pagsaladawan nin **karbon dioksido**: duwang-dimensyonal na istraktura, bola asin istik na modelo, sagkod an ispasyong pagpano na modelo |

An **karbon dioksido** (Ingles: *carbon dioxide*), may pormulang kimikal na **CO
2**, iyo sarong asidikong mayong kulay na gas na igwang densidad na harus 53% na mas halangkaw sa alang na ere. An molekula kan karbon dioksido iyo pigbibilog nin karbon na atomo na kovalentong nakatakod nin doble sa duwang oksihenong atomo. Ini iyo nangyayari nin natural sa atmospera kan Kinaban sa kadikiton na bilang. An presenteng konsentrasyon iyo harus 0.04% (412 ppm) na bolyum, na luminangkaw gikan sa pre-industriyal na lebel na 280 ppm.

An mga natural na ginikanan iyo kabali an mga bulkan, mainit na bukal, asin geyser, sagkod iyo naguguno hali sa mga karbonatong gapo sa paagi nin disolusyon kan tubig asin asido. Huli ta an karbon dioksido iyo natutunaw sa tubig, ini iyo nangyayari nin natural sa mga tubig sa irarom kan daga, salog asin danaw, yelong kapa, glacier, asin tubig-dagat. Inin iyo yaon sa mga deposito kan petrolyo asin natural gas. An karbon dioksido iyo may matarom asin asidikong parong asin minahimo nin namit kan *soda water* sa nguso. Alagad, sa normal na konsentrasyon kaini mayo ini nin parong.

Bilang an ginikanan kan yayaon na karbon sa siklong karbon, an atmosperikong karbon dioksido iyo an pangenot na ginikanan kan karbon para mabuhay sa Kinaban asin an konsentrasyon kaini sa pre-industriyal na atmospera kan Kinaban poon sa kahurian kan Precambriyano iyo pinapaandar kan mga potosintetikong organismo asin heolohikal na pangyayari. An mga tinanom, algae, asin cyanobakterya naggagamit nin enerhiyang liwanag para ma-potosintesa an karbohidrato gikan sa karbon dioksido asin tubig, kun sain an oksiheno iyo nahihimo bilang ati na produkto. An CO2 iyo nahihimo kan gabos na aerobikong organismo kun sinda nagme-metabolisa nin mga organikong kompuwesto para makagibo nin enerhiya sa paagi nin respirasyon. Halimbawa, an mga tinanom ginagamit ini para makagibo nin karbohidrato sa prosesong inaapod na potosintesis. Huli ta an mga tawo asin hayop iyo nakadepende sa tinanom para sa pagkakan, an potosintesis, asin dagos an CO2, iyo kinakaipohan para mabuhay sa kinaban.

## Panluwas na takod

* International Chemical Safety Card 0021
* Current global map of carbon dioxide concentration
* CDC – NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards – Carbon Dioxide
* CO2 Carbon Dioxide Properties, Uses, Applications
* Dry Ice information
* Trends in Atmospheric Carbon Dioxide (NOAA)
* "A War Gas That Saves Lives". *Popular Science*, June 1942, pp. 53–57.
* Reactions, Thermochemistry, Uses, and Function of Carbon Dioxide Archived 2021-02-13 at the Wayback Machine.
* Carbon Dioxide – Part One asin Carbon Dioxide – Part Two sa *The Periodic Table of Videos* (University of Nottingham)

## Toltolan
# Addis Ababa

| Addis Ababa * አዲስ አበባ (Amhariko)
* *Finfinne* (Oromo)
 |
| --- |
| Capital |
| Mga palayaw: City of Humans, Finfinne, Sheger, ona tufamuna |
| **Lua error in Module:Mapa\_nin\_kinamumugtakan at line 526: Dai mahanap an pigtaong kabutan kan mapa nin kinamumugtakan: an "Module:Mapa nin kinamumugtakan/datos/Ethiopia" dai nag-eeksistir.** |
| Tagboan: ﻿ / ﻿ |
| Country |  Ethiopia |
| Chartered city | Addis Ababa |
| Chartered | 1886 |
| Pamamahala |
|  • Mayor | Takele Uma Benti |
| Hiwas |
|  • Capital | 527 km2 (203 sq mi) |
|  • Kadagáan | 527 km2 (203 sq mi) |
|   |  |
| Elebasyon | 2,355 m (7,726 ft) |
| Populasyon (2008) |
|  • Capital | 3,384,569 |
|  • Densidad | 5,165.1/km2 (13,378/sq mi) |
|  • Urban | 3,384,569 |
|  • Metro | 4,567,857 |
|   |  |
| Sona nin oras | UTC+3 (East Africa Time) |
| Area code(s) | (+251) 11 |
| HDI (2017) | 0.698 medium · 1st |
| Websityo | Official website |

An **Addis Ababa** (Amharic: አዲስ አበባ, *Addis Abäba* IPA: [adˈdis ˈabəba] (listen), o "bagong burak"; o **Addis Abeba** (an baybayon na ginagamit kan opisyal na Ethiopian Mapping Authority); Oromo: Finfinne "natural spring") an kapitolyo asin pinakadakulang syudad sa Ethiopia. Base sa 2007 census, an syudad igwang populasyon na 2,739,551 katawong nakaistar.

## Mga toltolan
# Pebrero

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Enero · | Pebrero · | Marso · | Abril · | Mayo · | Hunyo · | Hulyo · | Agosto · | Setyembre · | Oktobre · | Nobyembre · | Desyembre |

An Pebrero, gikan sa *Très riches heures du Duc de Berry*
An **Pebrero** iyo an ika-2ng bulan kan taon sa Gregoryanong kalendaryo. Ini an pinakahalìpot na bulan na igwang diit sa 30 aldaw.

## Mga aktibidad sa Pebrero

## Mga kanigoan

## Mga simbolo

## Mga hihilngan

* Romanong kalendaryo
# Malawi

| Republika kan Malawi *Dziko la Malaŵi* (Chichewa)
  |
| --- |
|
Bandera

Coat of arms

 |
| **Motto:**"Pagkakasararô asin Katalingkasan" |
| **Kanta:Mulungu dalitsani Malaŵi* (Chichewa) (Ingles: "O God Bless Our Land of Malawi")  |
| Lokasyon kan Malawi (dark blue)– in Africa (light blue & dark grey) – in the African Union (light blue) |
| Kapitolyo and Pinakadakulang Syudad | Lilongwe ﻿ / ﻿ |
| Opisyal na  mga tataramon | Ingles |
| Minimidbid nasyunal na mga tataramon | Chichewa |
| Mga etnikong grupo (2008) | * 32.67% Chewa
* 17.6% Lomwe
* 20.5% Yao
* 11.5% Ngoni
* 8.8% Tumbuka
* 5.8% Nyanja
* 3.5% Sena
* 2.2% Tonga
* 1.1% Ngonde
* 3.4% iba pa
 |
| Demonym | Malawiyano, taga-malawi |
| Gobyerno | Unitary presidential republika |
| • Presidente | Peter Mutharika |
| • Bise-President | Jane Ansah |
| Lehistratura | National Assembly |
| Katalingkasan |
| • hali sa United Kingdom | Hulio 6, 1964 |
| • republika | Hulio 6, 1966 |
| • Ngunyang konstitusyon | Mayo 18, 1994 |
| Area |
| • Total | 118,484 km2 (45,747 sq mi) (98th) |
| • Tubig (%) | 20.6% |
| Populasyon |
| • 2024 tantya | 21,240,689 (64th) |
| • 2018 Sensus | 17,563,749 |
| • Densidad | 179.3/km2 (464.4/sq mi) (86th) |
| GDP (PPP) | 2023 tantya |
| • Kabuuhan | $37.919 billion |
| • Per capita | $1,686 (186th) |
| GDP (nominal) | 2023 tantya |
| • Kabuuhan | $13.176 billion |
| • Per capita | $579 |
| Gini (2010) | 43.9 medium |
| HDI (2015) |  0.476 low · 170th |
| Currency | Kwacha (D) (MWK) |
| Sona nin Oras | CAT (UTC+2) |
| Nagmamaneho sa | walá |
| Kodang pan-apod | +265 |
| ISO 3166 code | MW |
| Internet TLD | .mw |
| \* Population estimates for this country explicitly take into account the effects of excess mortality due to AIDS; this can result in lower life expectancy, higher infant mortality and death rates, lower population and growth rates, and changes in the distribution of population by age and sex than would otherwise be expected.
* Information is drawn from the CIA Factbook unless otherwise noted.
 |

An **Malawi** sarong nacion sa Aprika.

## Toltolan
# Malipot na Gera

An **Malipot na Gera** iyo an sarong peryodo kan pangglobong heopolitikong iriwal sa pag-ultanan kan United States (US) asin an Soviet Union (USSR) asin an saindang respektibong mga kaalyado, an kapitalistang Solnopan na Bloke asin komunistang Subangan na Bloke, na nagpoon kan the aftermath kan Ikaduwang Gerang Pankinaban asin nagtapos sa dissolution of the Soviet Union kaidtong 1991. Ginamit an terminong *cold war* huli ta mayong direktang ralaban sa pag-ultanan kan duwang superpowers, minsan ngani na pigsuportaran kan kada saro an nagkokontrahan na lado sa rehiyonal na pagdiringkilan na midbid bilang proxy wars. Dugang pa sa paghihingowa para sa ideolohiko asin ekonomikong impluwensya asin sarong arms race sa kombensyonal asin nuclear weapons, an Cold War ipinahayag sa paagi kan was technological rivalries siring kan Space Race, espionage, propaganda campaigns, embargoes, asin sports diplomacy.
# 824

An **824** sarong taon sa Gregoryanong kalendaryo.

## Enero

## Pebrero

## Marso

## Abril

## Mayo

## Hunyo

## Hulyo

## Agosto

## Septyembre

## Oktobre

## Nobyembre

## Desyembre
# Kwarta

Sarong halimbawa kan gibong-isip na tarhetang pangkaherong awtomatiko o ATM c*ard sa Ingles*.
An **kwarta** iyo an dawa anong bagay na karaniwan na pig-aako bilang pambayad sa mga kalakal asin serbisyo asin pambayad nin mga utang, siring kan buwis, sa sarong partikular na nasyon o kontekstong sosyo-ekonomiko. An mga pangenot na katuyohan kan kwarta iyo an pigmimidbid bilang: pambayad, sukol kan kwenta, imbak ng halaga asin paminsan-minsan, pamantayan ng ipinagpalibang bayad. Anuman na bagay o matitiyak na talaan na nag-uutob sa mga papel na ini iyo mapupwedeng ituring bilang kwarta.

Sa kasaysayan, an kwarta iyo dating lumitaw na kabalaghan ng merkado na nagmukna nin kwartang pangalakal, alagad harus gabos na mga kontemporaryong sistema nin kwarta iyo nakabase sa kwartang sinugo. An kwartang sinugo, siring kan anuman na tseke o tala nin utang, iyo mayong silbi bilang pisikal na kalakal. Naggigikan an saiyang halaga gikan sa pagdeklara kaini nin gobyerno bilang salaping umiiral; idto iyo, kaipohan ining akuon bilang pambayad sa laog kan nasyon, para sa "gabos na utang, publiko asin pribado". An kwartang peke iyo mapupwedeng magin kawsa nin pagkawara nin halaga kan kwartang marhay.

An panustos kan kwarta kan sarong nasyon iyo binibilog kan kwarta (kwartang papel asin barya) asin, depende sa partikular na kahulugan na ginagamit, saro o urog pang klase nin kwarta sa bangko (an mga balanse na nakatagama sa mga kwentang tseke, kwentang tinagama, asin mga iba pang klase nin kwentang bangko). An kwarta sa bangko na binibilog kan mga talaan (harus gabos komputerisado sa modernong pagbabangko), iyo an nagbibilog sa pinakadakulang kabtang kan mahiwasan na kwarta sa mga mauuswag na nasyon. Dakul na tawo an minagamit nin kaherong awtomatiko o ATM machine nganing kuhanon an kwarta ninda sa bangko ninda. An kaherong awtomatiko o automated teller machine (ATM) sa Ingles iyo sarong elektronikong aparato nin telekomunikasyon na nagtataong-dalan sa mga kostumer nin mga institusyon na pampinansyal na magsagibo nin mga transaksyon na pampinansyal, siring kan pagkuha nin kwarta o cash withdrawal, deposito, pagbalyo nin pondo, o mga kahapotan sa impormasyon nin account, sa anuman na oras asin na dai nangangaipohan nin direktang pakikipag-ayon sa empleyado kan bangko.

## Toltolan
# 1993

An **1993** sarong taon sa Gregoryanong kalendaryo.

## Enero

## Pebrero

## Marso

## Abril

## Mayo

## Hunyo

## Hulyo

## Agosto

## Septyembre

## Oktobre

## Nobyembre

## Desyembre
# 2008 Olimpiko sa Tig-init

An **2008 Olimpiko sa Tig-init**, oficialmente an **Karawat kan XXIX Olimpyada**, sarong internasyunal nin pakurusogan na pigselebrar in Beijing, Tsina poon Agosto 8 hanggan Agosto 24, 2008.
# Pebrero 5

**Pebrero 5** an ika-36 na aldaw kan taon sa Gregoryanong kalendaryo. Igwang natatadang 331 na aldaw sagkod kan katapusan nin taon (332 sa mga ogdong taon). An sinundan na aldaw iyo Pebrero 4.

## Mga panyayari

## Mga kamundagan

## Mga kagadanan

## Mga panluwas na takod

* BBC: On This Day
# Pebrero 28

**Pebrero 28** an ika-59ng aldaw kan taon sa Gregoryanong kalendaryo. Igwang natatadang 310 na aldaw sagkod kan katapusan nin taon (311 sa mga ogdong taon). An sinundan na aldaw iyo Pebrero 27.

## Mga panyayari

## Mga kamundagan

## Mga kagadanan

## Mga panluwas na takod

* BBC: On This Day Archived 2007-03-05 at the Wayback Machine.
# Baharein

Wagayway kan Baharein
An **Baharein** (sa Ingles: Bahrain) sarong nasyon sa Asya.

## Pinaghalian

*An Bahrain* iyo an duwang porma kan tataramon na Arabe *na Bahr* (na an boot sabihon "dagat"), kaya *an al-Bahrayn* orihinal na boot sabihon "an duwang dagat". Alagad, an pangaran pigleksikalisa bilang sarong pambabaeng proper noun asin dai nagsusunod sa mga patakaran sa gramatika para sa mga dakol na pangngaran; kaya an porma kaini pirming *Bahrayn* asin dai nanggad *Bahrān*, an piglalaoman na pormang nominatibo. An mga katapusan pigdadagdag sa tataramon na mayong pagbabago, arog kan sa pangaran kan himno nasyonal *na Bahraynunā* ("satong Bahrain") o an demonyong *Bahraynī* . An gramatikong mediebal na si al-Jawahari nagkomento kaini, na nagsasabi na an mas pormal na tamang termino *na Bahrī* (lit. belonging to the sea) dai kuta na nasabutan asin kaya dai ginamit.

Nagdadanay na pinag-uulayan asin pinag-iiwalan kun arin na "duwang dagat" an orihinal na pigtutukoy kan pangaran *na Bahrayn* . An tataramon minalataw nin limang beses sa Quran alagad dai nanunungod sa modernong isla—na orihinal na bisto kan mga Arabo bilang *Awal* . Ngunyan, an "duwang dagat" kan Bahrain sa pankagabusan, pighihiling na iyo an baybayon sa sirangan asin sulnupan kan isla, an mga dagat sa norte asin sur kan isla, o an mapresko asin maasin tubig na yaon sa itaas asin sa irarom kan daga. Apuwera sa mga bubon, igwa nin mga lugar sa dagat sa amihanan kan Bahrain kun sain an preskong tubig nagluluwas sa tahaw kan tubig-asin, siring sa narerealisar kan mga bisita poon pa kan suanoy. Sarong alternatibong teorya manungod sa toponimiya kan Bahrain an naintroduser kan rehiyon nin al-Ahsa, na nagsasabi na an duwang dagat iyo an "Dakulang Berdeng Kadagatan" (an Golpo Persiano ) asin Al-Asfar Lake sa kontinente kan Arabia .

Sagkod kan huring parte kan Edad Media, an "Bahrain" nanunungod sa rehiyon kan Sirangan na Arabya na kabali an sur na Iraq, Kuwait, Al-Hasa, Qatif, asin Bahrain. An rehiyon nagpupuon sa Basra sa Iraq sagkod sa Strait of Hormuz sa Oman. Ini an "Probinsya nin Bahrayn" ni Iqlīm al-Bahrayn. Dai aram kun nuarin an terminong "Bahrain" nagpuon na magtutukoy sana sa arkipelago nin Awal. An bilog na baybayon kan Sirangan na Arabia midbid bilang "Bahrain" sa laog nin sarong milenyo. An isla asin kahadean pirmi man na pigbabaybay nin **Bahrein** .
# Mole (yunit)

| mole |
| --- |
| Sistemang yunit | Basehang yunit nin SI |
| Yunit nin | Bilang nin substansya |
| Simbolo | mol |
| Pagliwat
  |
| 1 mol *sa ...* | *... iyo parehas sa ...* |
|  |
|    Mga basehang yunit nin SI |    1000 mmol |

Si Amadeo Avogadro na nagtao nin inspirasyon sa Avogadrong konstant
An **mole** (simbolo: **mol**) iyo an yunit nin pagsukol para sa bilang nin substansya sa International System of Units (SI). May eksaktong depinisyon ini na mga 6.02214076×1023 na partikulo, pupuwedeng magin mga atomo, molekula, iyono, o elektron.

An depinisyon iyo pig-ako kaidtong Nobyembre 2018 bilang saro sa pitong basehang yunit nin SI, na nagliwat sa nagligad na depinisyon na an ispesipikong sarong mole iyo an bilang nin substansya sa 12 na gramo nin carbon-12 (12C), na iyo sarong isotopo nin karbon.

An numerong 6.02214076×1023 (an numerong Avogadro) iyo an napili ngarig an masa nin sarong mole kan sarong kompuwestong kimikal sa gramo iyo numerikal na magkaparehas, para sa kadaklan nin mga praktikal na obheto, pasiring sa media na masa kan sarong molekula nin kompuwesto sa daltons. Halimbawa, an sarong mole nin tubig igwa nin 6.02214076×1023 na molekula, kun sain an saiyang kabilugang gabat iyo harus 18.015 na gramo asin an media na gabat nin sarong molekula iyo harus 18.015 na daltons.

An mole iyo mahiwas na ginagamit sa kimika bilang sarong pasil na paagi para mabilang an mga reaktante asin produkto nin reaksyong kimikal. Halimbawa, an ekwaksyong kimikal na 2H2 + O2 → 2H2O pwede sabihon na sa kada 2 mol nin dihydrogen (H2) asin 1 mol nin dioxygen (O2) na nagreakto, 2 mol nin tubig (H2O) an mapoporma. An mole pwede man magamit para masukol an bilang nin mga atomo, iyono, elektron, o iba pang mga entidad. An konsentrasyon nin sarong solusyon iyo harus nasasambit gamit an molaridad (*molarity*), na may boot-sabihon na an bilang nin natunaw na substansya sa mole kada yunit nin bolyum kan solusyon, kun sain an yunit tipikal na ginagamit iyo an "mole kada litro" (mol/l), pinapalipot man na *M*.

An terminong **gramo-molekula** (g mol) iyo nagligad na piggagamit para sa "*mole of molecules*", sagkod an **gramo-atomo** (g atom) para sa "*mole of atoms*". Halimbawa, an 1 mole nin MgBr2 iyo 1 gramo-molekula nin MgBr2 pero 3 gramo-atomo nin MgBr2.

## Hilingon man

* Molaridad
* Molekula
* Atomo

## Toltolan