Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Karnataka

An **Karnataka** sarong estado sa sur-sulnopan na rehiyon kan Indya. Ini nabilog bilang Mysore State kan 1 Nobyembre 1956, sa pagpasar kan States Reorganisation Act, asin pinangaranan giraray na Karnataka kan 1973. An estado napapalibotan kan Dagat Lakshadweep sa sulnopan, Goa sa amihanan-sulnupan, Maharashtra sa norte, Telangana sa amihanan-sirangan, Andhra Pradesh sa sur-subangan, asin Tamilsubangan sa sur-subangan Kerala sa habagatan-sulnupan. Igwa nin 61,130,704 na habitante sa senso kan 2011, an Karnataka iyo an ikawalong pinakadakulang estado sa populasyon, na binibilog nin 31 distrito. Igwa nin 15,257,000 na residente, an kabisera kan estado na Bengaluru.
# Sanskrito

An guhit Sanskrito dapit sa medisina
An **Sanskrito** (संस्कृतम् Saṃskṛtam) sarong tataramon kan pamilya na Indo-Europeo. Iyo an lenguaheng Klasiko kan India asin lenguaheng panrelehiyon kan Hinduismo, Budismo asin Haynismo. Ini an sarô sa 22 na mga tataramon na opisyal kan India. An posisyon kaini sa kulturang India asin sa kulturang sur-subangan Asiatika arog sa Latin o Griego sa Europa.

An kadakulan na paggamit kan Sankrito panrelihiyon na lenggwahe kan mga Hindu sa pangangadyi ninda sa mga diyos asin diyosa sa saindang relihiyon huli ta ini ngani sarong sistemang panteyistiko na dakul ang mga diyos. An pinakánggurang na porma kan tataramon na ini pig-aapud na Sanskrito na Vediko. An pinakán gurang na teksto kan Sankrito iyo an RigVeda na pwede ser na ginibo na kaitong 1500 na taon antes ni Hesukristo.
# Sibilisasyon kan Kababan kan Indo

Mapa kan Sibilisasyong Indus
Nakalot na tada kan Mohenjo-daro sa probinsya nin Sindh, Pakistan
An **Sibilisasyon kan Kababan kan Indo** o **Sibilisasyon kan Indo** (Ingles: *Indus Civilisation* o *Indus Valley Civilisation*) iyo sarong sibilisasyon sa Panahon nin Bronse sa mga norte-solnopang rehiyon kan Sur na Asya, na naghaloy poon 3300 BCE hasta 1300 BCE, asin sa mabaskog na porma poon 2600 BCE hasta 1900 BCE. Kaiba an suanoy na Ehipto asin Mesopotamya, ini iyo saro sa tolong enot na silibisasyon sa Haraning Subangan asin Sur na Asya, asin sa tolo, iyo an pinakalakop, an mga sityo kaini iyo minalakop sa hiwas poon sa ngunyang norte-subangang Afghanistan, sa kadaklan nin Pakistan, asin pasiring sa solnopan asin norte-solnopang Indya. Nag-usawag ini sa gilid kan Salog Indus, na minabulos sa laba kan Pakistan, asin sa sistema nin perenyal, harus inuuran, na salog na sa sarong beses minakurso sa bisinidad kan panahonang salog nin Ghaggar-Hakra sa norte-solnopang Indya asin subangang Pakistan.

An mga syudad kan sibilisasyon iyo nanutaran sa saindang pagplanong urban, harong na igwa nin piglutong bloke, marhay na sistemang pag-apon, sistemang suplay nin tubig, durukutan na darakulang dae-residensyal na edipisyo, asin bagong teknik sa gibuhong kamot (carnelian na produkto, seal carving) asin metalurhiya (tanso, bronse, tingga, asin lata). An mga darakulang syudad nin Mohenjo-daro asin Harappa nagdakula para erokan nin 30,000 hasta 60,000 na indibidwal, asin asin sibilisasyon mismo durante sa kakusogan kaini pwede pig-erokan nin saro asin limang milyong mga indibdwal.

Kan 2002, harus 1,000 na mabaskog na syudad asin pig-erokan sa Harappa an naireport, kun sain kulang sana sa sanggatos an nakalot. Alagad, igwa sana nin limang mayor na urbanong mga sityo: An Harappa, Mohenjo-daro (UNESCO World Heritage Site), Dholavira, Ganeriwala, asin Rakhigarhi. An suanoy na kultura sa Harrapa iyo pigsundan kan mga lokal na Neolitikong agrikultural na kahararongan, kun sain an mga salog na kapatagan an pig-erokan.

An tataramong Harappano iyo dae pang direktang napatotoohan, asin an apilyasyon kaini dae pa nakakasiguro huli ta an iskriptong Indus dae pa naaaraman an totoo. An relasyon sa Drabidyano o Elamo-Drabidyanong pamilya nin tataramon iyo pigpaboran nin sarong seksyon nin mga iskolar.

## Mga panluwas na takod

* Harappa and Indus Valley Civilization at harappa.com
* An invitation to the Indus Civilization (Tokyo Metropolitan Museum)
* Cache of Seal Impressions Discovered in Western India

## Toltolan
# Odia (tataramon)

An tataramon na Odia sa saiyang kalingking na pakasurat
Pakasayod kan mga tanog-tataramon kan Odia
An **Odia** (/əˈdiːə/) o Oriya (/ɒˈriːə/; ginuguhit an Odia: ଓଡ଼ିଆ  oḍiā (help·info)) sarong tataramon na tinataram kan 4.2% na populasyon nin Indya. Saro ining Indo-Aryan na lenggwahe na haros haros tinataram sa subangan Indya na may mga 44 milyon na tubong parataram kan taon 2016, asin ini natitipon sa estado nin Odisha, dangan 55 milyon na mga parataram man makukua sa magkataraid na mga rona' asin kabali na an mga nagmigranteng Odia'ng populasyon sa kahiwasan kan Indya asin iba-ibang nasyon sa kinaban.

Ini an predominanteng tataramon sa Indyanong estadong Odisha kun saen igdi tubong nagtataram kaini an 80% kan populasyon. Tinataram man ini sa mga parte kan West Bengal, Jharkhand, Chhattisgarh asin Andhra Pradesh. An Odia saro sa 22 na opisyal na lenggwahe kan Indya, opisyal na tataramon kan Odisha, asin ika-duwang opisyal na lenggwahe kan Jharkhand. Mga sampolong (10) milyon man an nagtataram kaini sa Chhattisgarh.

An Odia iyo an ika-6 na Indyanong lenggwahe designado bilang Klasikal na Lenggwahe kan Indya batay sa lawig kan historya literaryo kaini asin huli ta liso haros an lenggwahe na dai nagparasubli sa ibang tataramon. An pinaka-amay na kasuratan sa Odia nagbabalik sa ika-10ng siglo.

## Toltolan
# Mga tataramon na Malayiko

| Malayiko |
| --- |
| Heograpikong Pagkakaheras | Kadagatan na Sur-Subangan na Asya |
| Panlinguwistikong pagtitipo | Austronesyo* Malayo-Polinesyo
	+ Nukleyar MP
		- Sunda-Sulawesi
			* Malayo-Sumbawan
				+ **Malayiko**
 |
| Mga pang-irarom na pagkakabaranga | * [Mga tataramon na Malayano
* Ibanic (Malayic Dayak)
* *Urak Lawoi’*
 |
| Glottolog | `mala1538` |
| *An mga tataramon na Malayiko'* An Mga tataramon na Ibaniko (orange) kadaklan madudugangan sa kadagaan na sulnupang Kalimantan, marahil an tinubuang bawaan kan mga tawo nin Malayiko, asin sa kabuuan Sarawak. An mga tataramon na Malayano asin Banjar (madiklom na pula) minasaklaw poon Habagatang Kalimantan (saindang tinubuang banwa), sa kabila kan Indragiri Hilir Sumatra asin Kerian (Perak), Rawis nin Malay, asin sa enterong baybayong Kalimantan. Nasa pulang lugar an Banjar kan habagatan na baybayon kan Borneo. Ag ipigbukod na lugar sa norte-sulnupang Kalimantan (sa tanga kan orange asin pula) iyo an Mga tataramon na Kadagáang Dayak, na bakong harani na nauugnay. |

An **mga tataramon na Malayiko** sarong sanga kan pamilya nin Austronesyo. Kabali digdi an Malayo, an nasyunal na tataramon kan Malaysia, Brunei, asin Indonesia; Minangkabau sa sentral Sumatra; asin Iban sa norteng Borneo.

Naisip na an tinubuang bawaan kan tataramon na Malayiko iyo an sa sulnupang Borneo, kun saen namantinir an tataramon na Ibaniko. An sanga kan Malayano minakapot sa sarong panduwang dispersal, marahil poon sa sentral Sumatra alagad posible man gikan ini sa Borneo.

## Mga tataramon

* **Mga tataramon na Malayano** (Minangkabau, Malay)
* **Mga tataramon na Ibaniko**, or Malayic Dayak (Iban asin magkaarano-anong mga dila)
* **Urak Lawoi’**

An pira sa mga tataramon na Ibaniko, minsan piglalaag nin suway sa Malayiko.

## Klasipikasyon

PIgklasipikar ni Adelaar (1993) an mga tataramon na Malayiko bilan minasunod.

* **Proto-Malayiko**
	+ Iban
	+ (*Pangenot na sanga*)
		- estandarteng Malay
		- Minangkabau
		- Katahawang Malay
		- Banjares
		- Jakartanes (Betawi)
		- Mga iba pa

Alagad si Nothofer (1988), pigtao an mga minasunod na klasipikasyon para sa sanga nin Malayiko.

* **Proto-Malayiko**
	+ Rejang
	+ Embaloh
	+ Salako
	+ Iban-Malayano
		- Iban
		- Malayano

## Tala

## Mga Toltolan

* Adelaar, K. Alexander. 1992. *Proto-Malayic: The Reconstruction of its Phonology and Parts of its Lexicon and Morphology*. Pacific Linguistics, Series C, no. 119. Canberra: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, the Australian National University.
* Adelaar, K. Alexander. 1993. *The Internal Classification of the Malayic Subgroup*. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 56, No. 3 (1993), pp. 566–581.
* Nothofer, Bernd. 1975. The reconstruction of Proto-Malayo-Javanic. (Verhandelingen van het KITLV, 73.) The Hague: Nijhoff.
* Nothofer, Bernd. 1988. "A discussion of two Austronesian subgroups: Proto-Malay and Proto-Malayic." In Mohd. Thani Ahmad and Zaini Mohamed Zain (eds.) 1988. *Rekonstruksi dan cabang-cabang Bahasa Melayu induk*, pp. 34–58. Siri monograf sejarah bahasa Melayu. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
# Tataramon na Gana’

| Gana’ |
| --- |
| Ganaq |
| Subo sa | Malaysia |
| Rehiyon | Sabah |
| Subo | 2,000 (2013) |
| Subo na mga parataram | 250 (2013) |
| Pamilya nin Tataramon | Austronesyo
* Malayo-Polinesyo
	+ Norteng Borneano
		- Sur-sulnupan na Sabahano
			* Murutiko
				+ Norte
					- **Gana’**
 |
| Sistema nin pagsurat | Dae nasusurat; Latin na dae pormal |
| Mga kodigo nin tataramon |
| ISO 639-3 | `gnq` |
| Glotologo | `gana1277` |
| ELP | Gana |

An **Gana’** (Gana, Ganaq) saróng tataramon na Austronesyo kan Sabah, Malaysia.

Parehas man na pigtataram an Gana asin an Kujau na saróng tataramon na Dusuniko sa laog asin palibot kan banwaan nin Keningau, an Gana igwang signipikanteng proporsyon kan mga Subli-taramon na Dusuniko, dawa na orihinalmente ining saróng tataramon na Murutiko (Lobel 2013:395).

## Mga Toltolan

* Lobel, Jason William. 2013. *Philippine and North Bornean languages: issues in description, subgrouping, and reconstruction* Archived 2016-03-03 at the Wayback Machine.. Ph.D. dissertation. Manoa: University of Hawai'i at Manoa.
# Tataramon na Sa'ban

| Sa’ban |
| --- |
| Rehiyon | Borneo |
| Subo na mga parataram | (2,000 pigsambit 2000) |
| Pamilya nin Tataramon | Austronesyo
* Malayo-Polinesyo
	+ Norteng Borneano
		- Norteng Sarawakano
			* Apo Duat
				+ **Sa’ban**
 |
| Mga kodigo nin tataramon |
| ISO 639-3 | `snv` |
| Glotologo | `saba1265` |

An **Sa’ban** saró sa mga pararemote na tataramon kan Borneo, sa hangganan kan Sarawak–Kalimantan. Bisto an tataramon sa *hmeu Sa'ban* sa tataramon na Sa'ban.

## Bibliograpiya

* Blust, Robert A. (1997-01-01). "Ablaut in Northwest Borneo" (in en). *Diachronica* **14** (1): 1–30. doi:10.1075/dia.14.1.02blu. ISSN 0176-4225.
* Blust, Robert (2001). ‘Language, Dialect and Riotous Sound Change: The case of Sa’ban’. In Graham W. Thurgood (ed.) *Papers from the Ninth Annual Meeting of the Southeast Asian Linguistics Society*, 249–359. Tempe: Arizona State University.
* Clayre, Beatrice (1972). "A preliminary comparative study of the Lun Bawang (Murut) and Sa’ban languages of Sarawak". *Sarawak Museum Journal* 20: 40-41, 45-47.
* Clayre, Beatrice (1994). ‘Sa’ban: a case of language change’. In Peter W. Martin (ed) *Shifting Patterns of Language Use in Borneo*, 209-226. Williamsburg VA: Borneo Research Council.
* Clayre, Beatrice (2005). "Kelabitic languages and the fate of ‘focus’: evidence from the Kerayan". In I Wayan Arka & Malcolm Ross (eds.) *The many faces of Austronesian voice systems: some new empirical studies*, 17-57. Canberra: Pacific Linguistics.
* Clayre, Beatrice (2014). ‘A preliminary typology of the languages of Middle Borneo’. In Peter Sercombe, Michael Boutin & Adrian Clynes (eds.) *Advances in research on cultural and linguistic practices in Borneo*, 123-151. Phillips, Maine USA: Borneo Research Council.
* Clayre, I. F. C. S. (1973). "The Phonemes of Sa'ban: A Language of Highland Borneo" (in en). *Linguistics* **11** (100). doi:10.1515/ling.1973.11.100.26. ISSN 1613-396X.
* Omar, Asmah Haji (1983). *The Malay Peoples of Malaysia and Their Languages*. Kuala Lumpur: Art Printing Works.

## Mga Toltolan

## Mga Panluwas na Takod

Kaipuleohone has archived written materials as well as audio recordings (RB1-001, RB1-003-A)

PHOIBLE Online phonemic inventories for Sa'ban
# Tataramon na Timugon

| Timugon Murut |
| --- |
| Subo sa | Malaysia |
| Rehiyon | Sabah |
| Subo | 9,000 (2004) |
| Pamilya nin Tataramon | Austronesyo
* Malayo-Polinesyo
	+ Norteng Borneano
		- Sur-Sulnupan na Sabahano
			* Murutiko
				+ Norte
					- **Timugon Murut**
 |
| Mga diyalekto | * Beaufort Murut (Binta’)
 |
| Sistema nin pagsurat | Latin |
| Mga kodigo nin tataramon |
| ISO 639-3 | `tih` |
| Glotologo | `timu1262` |

An **Timugon Murut**, saróng tataramon na Austronesyo na pigtataram kan mga tawo nin Murut kan Borneo.

## Mga Toltolan
# Diabetes

An simbolo kan helang na diabetes
Rata nin diabetes sa porsyento kan populasyon sa mga nasyon
An **Diabetes**, na inaapod man **diabetes mellitus** (Ingles), sarong grupo nin mga kahelangan nin endokreno na namimidbid sa halangkaw na asukar sa dugo (hyperglycemia). An diabetes kinakawsa magsalang huli sa kulang nin *insulin* sa pankreas (type 1 diabetes) o igwang dai pagkakabalanse kan lebel nin asukar sa dugo asin produksyon nin insulin, (type 2 diabetes), asin nabutwa man ini huli sa pagbabados nin babae (gestational diabetes). Mga sintomas nin diabetes manlaen-laen, asin kun dai nabubulong pwedeng mahulog sa natnat o laygay na komplikasyon. An dai pagbulong kaini o pinapasipara o dai toltol na pagbulong kan helang na ini binubunga nin 1.5 milyon na kagadanan taon-taon.

Mayong mahiwas na inaakong paagi nin pagbulong nin diabetes. An pinaka-komun na bulong kaini iyo an pagsasalida o paghihipno nin insulin paagi sa pagineksyon kaini sa pasyente. Pwede man paagi nin pagtomar nin mga medikasyon panlaban sa helang na ini arog kan metformin o semaglutide, patin paghira sa estilo nin pagbuhayn asin an mga ini pwedeng maremedyuhan an inaapod na type 2 diabetes. An diabetes kawsa nin pagbados nawawara mansana pag'aki kan bados.

Sinasabing kan 2019, ginagaom na 463 milyon katawo may diabetes sa kinaban, 8.8% kan kamagurangan kan populasyon. An *type 2 diabetes* binibilog mga 90% kan mga kaso nin diabetes. An paglalakop kan helang na diabetes padagos asin sige an dugang, orog na sa mga nasyon na tirios. An rata nin pagdugang mayo pinag'iba sa babae asin sa lalake, asin ta an diabetes iyo an ika-7 kawsa nin kagadanan sa kinaban. Sa 2030, pinaghuhulaan na an gasto sa pan-kinaban na pagmato sa kahelangan nin diabetes sa kinaban malampas nin US$1 trillion.

## Mga senyales asin sintomas

Pahiwas na pagpaliwanag kan mga magabat na sintomas nin diabetes
An mga klasikong sintomas nin dai-binubulong na diabetes iyo, dai tuyong pagbaba nin timbang, polyuria (sige-sigeng pag'ihi), polydipsia (grabeng pagkapaha'), asin polyphagia (halangkaw na mateng pagkagutom). Mga sintomas pwedeng magluwas tolos (mga semana o mga bulan) sa  *type 1 diabetes*, mantang ini maluway sana magparisa o dai ngani mamatean sa *type 2 diabetes*.

Iba pang mga senyales asin sintomas pwedeng magtanda' sa pagbutwa nin diabetes pero bako man pirmi huli kan helang na ini.
Dagdag sa mga sintomas na nagkasarambit sa itass, pwede man ini magkawsa nin maalopoop na paghiling, kulog-payo, pagkarutoy, maluyang pag'umay nin mga pa'kit sa kublit, asin pagluwas sa kublit nin hiras. An haloy o laygay na langkaw nin glucose sa dugo pwedeng magsaromsom ini samga lente nin mata, na napahira kan porma kaini na binubunga nin pagtibang sa paghiling. An pagwara nin bisyon pwede kinakawsa kan inaapod na diabetic retinopathy. An lakopan na hiras sa kublit na nangyari huli sa diabetes inaapod sa Ingles na diabetic dermadromes.

## Toltolan

## Mga panluwas na takod

* World Diabetes Day – Nobyembre 14
* DiabetEase Magazine Archived 2017-12-13 at the Wayback Machine. (Ingles)
* Diabetes Center Philippines (Ingles)