Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Panahon nin Edo

*Nakadirekta digdi an "Edo Japan". Para sa the city of Tokyo during this period, hilingon an Edo.*Plantilya:History of Japan

Sarong pinasukol na plano sa bulsa kan Edo
An **panahon nin Edo** (江戸時代, Edo jidai; pronunsiasyon sa Hapon: [e.do (d)ʑiꜜ.dai]), bisto man bilang panahon nin Tokugawa (徳川時代, Tokugawa jidai; [to.kɯ.ɡa.wa (d)ʑiꜜi, -ŋa.wa-]), iyo an panahon sa pag'oltan kan 1600 o 1603 asin 1868[2] sa kasaysayan kan Hapon, kan an nasyon nasa irarom kan pamamahala kan shogunatong Tokugawa asin mga 300 na rehiyonal na daimyo, o mga pyudal na kagurangnan. Nagluwas sa karibokan kan panahon nin Sengoku, an panahon nin Edo nabibisto sa paagi nin halawig na katoninongan asin estabilidad, urbanisasyon asin pagtalubo kan ekonomiya, estriktong areglo sosyal, mga polisiya sa ibang nasyon na nagbubulag, asin popular na kaogmahan sa arte asin kultura.

Kan 1600, si Tokugawa Ieyasu nanggana sa Laban sa Sekigahara asin nagmukna nin hegemonya sa kadaklan kan Hapon, asin kan 1603 tinawan nin titulong *shogun* ni Emperador Go-Yōzei . Si Ieyasu nagdemitir pakalihis nin duwang taon pabor sa saiyang aking si Hidetada, alagad nagdanay an kapangyarihan, asin dinaog an pangenot na karibal kan saiyang awtoridad, si Toyotomi Hideyori, sa Pagsalakay sa Osaka kan 1615 bago siya nagadan kan suminunod na taon. An katoninongan sa pankagabsan nangingibabaw poon sa puntong ini, na naggigibo sa mga samurai na kadaklan dai na kaipuhan. An mga shogun kan Tokugawa nagpadagos kan mga polisiya ni Ieyasu nin pagsunod, kaiba an pormalisasyon kan mga klaseng sosyal sa sarong estriktong hirarkiya . Kan 1639, an gabos na dayuhan pinalayas sa irarom kan polisiya nin *sakoku*, apwera sa mga negosyanteng Olandes sa isla nin Dejima sa Nagasaki, na nagpoon nin sarong panahon nin pagsolo-solo. Poon 1635, *an daimyō* kinaipuhan na mag-erok nin mga taon sa kabisera na Edo, kun saen an saindang pamilya kaipuhan na mag-erok nin permanente, sa sarong sistema nin " pag-alin-alon na pag-atender " tanganing makontrol sinda.

Durante kan panahon nin Edo, an mga negosyante nag-uswag na gayo, asin nagbugtak kan pundasyon para sa mga huring konglomerado nin negosyo *sa zaibatsu* kan Hapon. Sa ibong kan mga pankagabsan na restriksyon sa pagbiyahe sa laog kan nasyon, an mga prusisyon *nin daimyō* pasiring asin hale sa Edo nagmukna nin sarong network nin mga tinampo asin mga inn. Sarong mas ordinaryong kultura an nagbutwa sa Edo asin mga syudad arog kan Ōsaka asin Kyōto, asin an mga porma nin arte arog kan *kabuki* asin *ukiyo-e* nag-uswag. An mga iskolar na Hapones nagmukna nin mga eskwelahan nin neo-Confucian pilosopiya, asin an mga samurai, na ngonyan kadaklan nagtatrabaho bilang mga administrador, pormal an saindang kodigo nin moralidad sa kodigo nin *bushido* . Kan 1853, an Hapon pirit na binuksan sa komersyo sa Solnopan kan Estados Unidos na Komodor na si Matthew C. Perry, na nagpoon kan panahon nin *Bakumatsu* ("katapusan kan *bakufu* "). An panahon nin Edo natapos kan 1868 sa Meiji Restoration asin sa Boshin War, na nagbalik kan imperyal na pamamahala sa Hapon.

## Toltolan
# Ortograpiya

An **ortograpiya** iyo an set nin kombensyon para sa pagsurat nin sarong tataramon, kabali an mga panundon sa pagbaybay, hyphenation, capitalization, word boundaries, emphasis, asin punctuation.

Kadaklan kan mga tataramon na transnasyunal modernong panahon igwa nin sistema nin panurat, asin kadaklan kan mga sistemang iyan nagsairarom nin substansyal na istandardisasyon, kaya nag-exhibit nin dikit na pagkakalaen sa mga diyalekto kisa sa pigtataram na tataramon.

## Toltolan
# Tataramon na Intsik

An **Intsik** an tataramon na may pinaká dakol na parataram sa enterong kinàban. Piggagamit ini kan sobra sa 850 milyon na katawo. Muyang sabihon, ini ang tataramon kan mayoria na tawong Intsik. May kontrobersyo sa pangagnaran kaini. Segun sa iba ang pigaapud na Intsik bakô man sarong tataramon imbis, sarong pamilya o grupo kan mga tataramon. Ang pigaapud na Mandarin ini ang muya sabihon kan terminong Intsik sa artikulung ini.
# Itinaong pangaran

Diagram kan kombensyon nin pagtao nin ngaran, gamit an John F. Kennedy bilang sarong halimbawa. "Enot na ngaran" pwede man na apodon na itinaong pangaran o forenames; "huring pangaran" pwede man na apodon na pamilyang pangaran o apelyido. Ini nagpapahiling nin sarong istrukturang tipikal para sa kultura nin mga parataram nin Ingles (asin sa iba pa). An ibang kultura naggagamit nin ibang istruktura para sa bilog na pangaran.
An sarong **itinaong pangaran** (inaapod man bilang **enot na pangaran**, **pinangaranan** o **pangaran na Kristiyano**) iyo an kabtang kan personal na pangaran kan sarong indibidwal. Binibisto kaini an sarong partikular na tawo, asin ipinagkakaiba an tawong idto gikan sa ibang kaapil kan sarong grupo (parati sa sarong pamilya o angkan) na may karaniwan na apelyido. Tumutukoy an apod na *itinaong pangaran* sa katunayan na parating idinulot an pangaran sa sarong tawo, karaniwan sa sarong aki na itinao kan magurang an saiyang pangaran na harani sa oras kan saiyang kamundagan. Tinatao man parati kan mga magurang sa kamundagan kan saindang aki an pangaran na Kristiyano, na sa kasaysayan, sarong enot na pangaran na itinao sa bunyag.

An "itinaong pangaran" sa pormal na pagtaram sa lenggwaheng Bikol, iyo mansana an "kangaranan". Halimbawa, an 'kangaranan" (ngaya) ni Presidente Ferdinand "Bongbong" Marcos, Jr. iyo an "Ferdinand", an gaha' niya iyo an "Bongbong", an apelyido niya iyo an "Marcos" an "Jr." boot sabihon kasangay niya mansana an ama niya.

## Toltolan
# Origami

Mga origami crane
 An pagtiklop kan sarong Origami crane
Sarong grupo nin mga estudyanteng Hapon an nagdedikar kan saindang kontribusyon na *senbazuru* sa Sadako Sasaki memorial sa Hiroshima .
An **Origami** (hali sa tataramon na *ori* na an kahulugan "pagtiklop" asin *gami* na an boot sabihon "papel" (sinanglian an *kami* nin gami huli kan rendaku)) sarong klase nin art kan mga Hapon na nagtitiklop nin papel. Sa ngunyan na gamit, an tataramon na "origami" pirming ginagamit bilang termino para sa mga pagtiklop, dawa ano man an kultura o pinonan. An boot na magibo iyo an maging sarong pigura an kuwadradong patag na papel sa paagi kan pagtiklop asin paghulma. An mga eksperto kan modernong origami pigpupugulan an paggamit kan pagputol, pagdukot, o paglaag nin marka sa papel. An mga paratiklop nin origami pirming ginagamit an tataramon na *krigami* para sa mga desinyo na naggagamit nin pagputol.

Sa detalyadong klasipikasyon kan Hapon, an origami nababanga sa estilong seremonyal na origami (儀礼折り紙, *girei origami* ) asin origami na panglibangan (遊戯折り紙, *yūgi origami* ), asin an origami na panlibangan sana an pankagabsan na minimidbid bilang origami. Sa Hapon, an seremonyal na origami inaapod na "origata" ( ja:折形) tanganing maiba ini sa origami na panlibangan. An terminong "origata" saro sa mga lumang termino para sa origami.

An sadit na bilang nin mga pundamental na tiklop nin origami pwedeng pagsararoon sa manlaen-laen na paagi tanganing makagibo nin mga komplikadong disenyo. An pinakamidbid na modelo nin origami iyo an Hapon na paper crane . Sa pangkagabsan, an mga disenyo na ini nagpopoon sa sarong kwadradong papel na an mga gilid pwedeng iba-iba an kolor, mga imprenta, o mga disenyo. An tradisyonal na origami kan Hapon, na piggigibo poon pa kan panahon nin Edo (1603-1868), parati na bakong gayong estrikto sa mga kombension na ini, minsan pinuputol an papel o ginagamit an mga pormang bakong kwadrado sa pagpoon. An mga prinsipyo kan origami ginagamit man sa mga stent, packaging, asin iba pang aplikasyon sa inhenyeriya.

## Etimolohiya

An tataramon na "origami" sarong compound nin duwang mas saradit na tataramon: "ori" (ugat na berbo "oru"), na an boot sabihon magtiklop, asin an "kami", na an boot sabihon papel. Sagkod dai pa sana nahahaloy, bakong gabos na klase nin pagtiklop nin papel pinaggrupo sa irarom kan tataramon na origami. Bago kaini, an pagtiklop nin papel para sa paglibang midbid sa manlaen-laen na pangaran, kabali an "orikata" o "origata" (折形), "orisue" (折据), "orimono" (折物), "tatamigami" (畳紙) asin iba pa.
# Kamikaze

USS *Bunker Hill*, *Bunker Hill* sarong aircraft carrier, nalagartong mabagsakan nin 2 *kamikaze* kan 11 Mayo 1945, nagresulta sa 389 personahe nagadan o nagkawarara' asin 264 naerido.
Kiyoshi Ogawa *(left)*, 22, and Seizō Yasunori, 21, si mga pilotong tuyong ibinagsak mga eroplano ninda sa *Bunker Hill*
An Kamikaze (神風; pigsasayod na [kamiꜜkaze]; "langitnon na duros" o "espiritu duros"), inaapod opisyalmente na **Shinpū Tokubetsu Kōgekitai** (神風特別攻撃隊; "Divine Wind Special Attack Unit"), parte kan inapod na Japanese Special Attack Units binibilog nin mga pilotong militar na napalupad nin mga pan'atakeng eroplano na sayod na ilinalagpak sa mga bapor kan kaiwal tuyong paghugot para sa onra kan Imperyo nin Hapon. Ini nangyari kan naghihinapos na an kampanya asin desperado na an Hapon ta tagilid na an kamugtakan kaini sa Ikaduwang Gerang Pankinaban. Ini estratihiya kan mga Hapon sa pagtubod mas labi-labi an danyos magigibo ninda sa mga boke de gera kan Alyado. Mga 3,800 na *kamikazeng* piloto an nagkagaradan durante kan gera, asin sobra sa 7,000 na personahe naval an naputlan-buhay sa mga atakeng *kamikaze*.

## Toltolan