Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1974

An **1974** sarong taon sa Gregoryanong kalendaryo.

## Enero

## Pebrero

## Marso

## Abril

## Mayo

## Hunyo

## Hulyo

## Agosto

## Septyembre

## Oktobre

## Nobyembre

## Desyembre
# Bangkong Pankinaban

The World Bank|  An edipisyo kan The World Bank sa Washington, D.C. |
| Itinugdas |  7, 1944 (1944-07-07) |
| Organisasyon | International financial institution |
| Legal na estado | Treaty |
| Opisina | 1818 H Street, NW Washington, D.C., U.S. |
| Mga kaapil | 189 countries (IBRD) 174 countries (IDA) |
| Mga miyembro | * Ajay Banga (President)
* Axel van Trotsenburg (MD)
* Anshula Kant (MD and CFO)
* Indermit Gill (Chief Economist,)
 |
| Magurang na organisasyon | World Bank Group |
| Websityo | www.worldbank.org |

An **World Bank** (**Bangkong Pankinaban**) iyo an internasyonal na institusyon pinansyal na nagtataong pautang asin grants sa mga gobyerno nin hababâ asin katahawan na income na mga nasyon para sa katuyohan na magpadagos sa saindang proyektong kapital. An World Bank iyo an kolektibong ngaran kan International Bank for Reconstruction and Development (IBRD) asin International Development Association (IDA), duwa sa limang internasyonal na organisasyon na pagsadiri kan World Bank Group. Inistablisar iyan kaiba an International Monetary Fund sa 1944 Bretton Woods Conference. Pagkatapos kan maluyang pagpoon, an saiyang pagpautang iyo an sa Pransya kaidong 1947. Kaidtong dekada 1970, nakasentro an pagpautang sa mga nag-uuswag na mga nasyon, nahaharayo gikan sa misyon kaidtong dekada 1980. Para sa huring 30 na taon, kabali na an mga NGO asin mga grupong pangkapalibotan sa saiyang mga portfolio sa pagpautang. An saiyang estratehiya sa pagpautang naimpluensyahan kan Sustainable Development Goals kan Nagkakasararong Nasyon, siring man an pangkapalibotan asin sosyal na kaligtasan.

An Work Bank nagkaigwa nin kritisismo sa pagpromotor kan paglangkaw kan mga barakalon asin pagdanyar sa ekonomikong pag-uswag, nagkawsa nin mga protesta kaidtong 1988 asin 2000.

Igwa man nin kritisismo an panggogobyerno kan bangko asin kasimbagan sa pandemyang COVID-19. An presidenteng si David Malpass nag-atubang nin kritisismo mantang pig-aagyat niya an siyentipikong konsesus sa pagbabago kan klima. Siya sinalidahan ni Ajay Banga, nagsusuporta sa saiyang aksyon sa klima.

## Toltolan
# Temperatura

Duwang termometro na nagpapahiling nin temperatura sa pagsukol na Celsius asin Fahrenheit.
An **temperatura** o **kainitan** (Ingles: *temperature*) iyo an kasukulan kan kainitan o kalipotan nin sarong bagay, arug kan mga gikan sa lawas nin sarong tawo asin sa istado nin panahon. Sa kahulugang makasiyensya, an temperatura iyo an pisikal na dakul o kantidad na naglaladawan kun gurano karikas minahiro an mga molekula sa laog kan sarong materyal o bagay.

## Pagsukol

Pupuwedeng gamiton an sarong termometro ngarig maaraman an temperatura, an libel kan init o lipot. Harus pigsusukol an temperatura sa paagi nin mga degri kan Celsius (°C). Sa Estados Unidos, harus piggagamit an mga degri o gradong Fahrenheit (°F). Minsan man na piggagamit kan mga siyentipiko an mga degring Kelvin (K) para magsukol nin temperatura.

Huni an pirang mga kaaraman kasugpon kan kainitan:

* Nananagas o nagyeyelo an tubig sa temperaturang 0 °C, 32 °F, o 273.15 K.

* An panglaog na temperaturang kan lawas nin tawo iyo harani sa 37 °C o 98 °F.

* Nagkakalakaga an tubig kapag uminabot na sa 100 °C, 212 °F, o 373.15 K.

* Ang pinakamalipot na temperatura iyo an absolutong sero na yaon sa 0 K, 459 °F, o 273.15 °C.

## Relasyon sa enerhiya

Bibrasyon nin mga partikulo huli sa epekto nin temperatura
Kakaiba an temperatura hale sa init, huli ta sarong enerhiya an init na naghihiro o nagbabalyo hale sa sarong bagay pasiring sa iba pang bagay. Sarong sukol an temperatura nin mga hiro o bibrasyon nin mga molekulang nasa laog nin sarong bagay. Kapag may halangkaw na temperatura an sarong bagay, may boot-sabihon na marikas an ordinaryong rikas kan mga molekula kaini.

## Kagamitan

Kapag mas dakula an diprensya o pagkakaiba kan temperatura sa tahaw nin sarong bagay asin kan kapalibotan kaini, mas dakul na init an kaipohan ngarig makagibo nin arug o kaparehong temperatura. Alagad pupuwede o posibleng magkaigwa nin malipot na bagay (mas hababang temperatura) na nangangaipohan nin mas hababang init kaysa sarong mas mainit na bagay (mas halangkaw na temperatura) ngarig magin mainit ini. Huli ta ini igwang mas dakul na kapasidad nin init para sa sarong malipot na bagay, kaya mas dakul na init an kaipohan ngarig magin mainit ini. Halimbawa, mas dakul na kapasidad nin init an sarong kilogramo nin tubig kaysa sa sarong kilogramo nin bakal. An boot ipahatod kaini na mas dakul na enerhiya an kaipohan ngairg magin mas mainit nin 1 °C kaysa sa kinakaipohan ngarig magin mas mainit nin 1 °C an bakal.

Saro man na importanteng elementong pangklima an temperatura. Kasugpon ini sa dakul nin enerhiya kan init na yaon sa duros. Piggagamit an mga "mapang isotermo" ngarig maipahiling an hiro kan paglakop o distribusyon nin temperatura sa sarong lugar. Magkairiba an temperatura sa laog nin manlainlian na mga kapanahunan asin mga lugar.

Naaapektuhan ini nin mga:

* insulasyon
* mga latitud
* distribusyon kan kadagaan asin dagat
* bulos nin karagatan
* yayaon na mga duros
* takop nin urap
* altitud
* aspekto

## Hilingon man

* Enerhiya
* Presyon (*Pressure*)

## Toltolan
# Boron

An *Boron* sa Museu de la Ciència i de la Tècnica de Catalunya sa Terrassa, Espanya
An **boron** o **boro** (Espanyol: *boro*, Ingles: *boron*, may simbolo na **B**, atomikong bilang na 5, atomikong gabat na 10.118, punto nin pagkatunaw na 2,300 deg C, nagkakaigwa nin sublimasyon sa 2,550 deg C, may espesipikong grabidad na 2.34 (pormang kristalina), asin balensiyang 3) iyo sarong dae metalikong elemento na malumoy asin kakulay kan kape, asin nasa pormang amorpus o kristalina. Nakukua an mga ini gikan sa kerito asin boraks. Naisuway ini ninda Humphry Davy, Joseph Louis Gay-Lussac asin Louis Jacques Thénard kaidtong 1808 sa paagi nin reaksiyon kan asidong boriko sagkod kan potasyo. Inapod ini ni Davy bilang *boracium*. Nagagamit an elementong ini para sa paggibo nin mga pampasibad na kemikal, sa mga pampailaw, panggasgas, asin magin para sa alloy na matatagas.

## Hilingon man

* Karbon (*Carbon*)
* Berilyo (*Beryllium*)
* Nitroheno (*Nitrogen*)

## Toltolan
# Ryugyong Hotel

| Ryugyong Hotel |
| --- |
| 류경호텔 |
| An Ryugyong Hotel kaidtong Agosto 27, 2011 |
|  |
| Panginot na Impormasyon |
| Kamugtakan | Dai nuarin man binuksan |
| Istilo nin Pan-arkitektura | Neo-futurism |
| Kinamumugtakan | Ryugyong-dong, Potonggang-guyok, Pyongyang, North Korea |
| Tagboan | ﻿ / ﻿ |
| Pigpúnan an konstruksyon | Agosto 281987 |
| Natapos | 1992 |
| Pigtatantyang nakumpleto | ? (panluwas na konstruksyon nakumpleto: Hulyo 14, 2011) |
| Langkaw |
| Atop | 330.02 metres (1,082.7 ft) |
| Mga detalyeng teknikal |
| Bilang kan Salôg | Sa ibabaw kan daga 105, sa irarom kan daga 3 |
| Hiwas kan Salôg | 360,000 m2 (3,900,000 sq ft) |
| Disenyo dangan Konstruksyon |
| Arkitekto | Baikdoosan Architects & Engineers |
| Parapauswag | Orascom Group |

An **Ryugyong Hotel** (Koreano: 류경호텔; kun minsan pigbabaybay man bilang **Ryu-Gyong Hotel**), o **Yu-Kyung Hotel**, iyo an sarong bakong haman, topped-out 330-metre-tall (1,080 ft) korteng piramide na skyscraper sa Pyongyang, Amihanan na Korea. An saiyang ngaran na ("kapitolyo kan willows," 柳京 sa Hanja) iyo an saro man sa mga makasaysayan na mga ngaran para sa Pyongyang. An edipisyo pigplanohan bilang sarong mixed-use development, na magigin kabali an sarong hotel.

## Toltolan
# Estatwa nin Katalingkasan

An Estatwa nin Katalingkasan
An **Estatwa nin Katalingkasan** (Katalingkasan Nagbabangraw sa Kinaban, Pranses: *La Liberté éclairant le monde*, Ingles: *Liberty Enlightening the World*) sarong tandayagan asin neoklasikal na eskultura sa Isla nin Libertad sa may New York Harbor, na pigdisensyo ni Frederic Bartholdi asin ini pigdedikar kan Oktobre 28, 1886.

An rebulto sarong regalo kan banwaan nin Pranses sa banwang Estados Unidos, sarong pigurang babae na nakamanto pigrerepresentar si Libertas, an romanong diyosa nin katalingkasan, na may bitbit na otoot asin *tabula ansata* (tableta nagtotomoy kan ley) kun saen nakaguhit an petsa kan Deklarasyon nin Katalingkasan kan Amerika. Sarong pugti' na kadena an nakalaag sa pamitisan niya. An higanteng rebultong ini nagin nang simbolong iconico nin katalingkasan asin kan Estados Unidos mismo. An langkaw kan rebulto nag'abot sa 305 piye o 93 metros.

## Mga panluwas na takod

* Página web oficial del *National Park Service, Statue of Liberty National Monument*.
* Statue of Liberty National Monument Archived 2015-02-19 at the Wayback Machine. Información al visitante.
* The Statue of Liberty-Ellis Island Foundation.
* Exhibitions: Replica of the Statue of Liberty Archived 2008-01-24 at the Wayback Machine. Museo de Brooklyn.
* Harper's Weekly cartoon on construction of the Statue of Liberty pedestal. The New York Times.
* The Statue of Liberty, artíkulo ni Alexandra Kollontay, 1916.
# Gabat

| Gabat |
| --- |
| Sarong *spring scale* na minasukol sa gabat nin sarong bagay. |
| Bistadong mga simbolo |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Yunit na SI | newton (N) |
| Ibang mga yunit | libra-puwersa (pound-force, lbf) |
| Sa basehang yunit nin SI | kg⋅m⋅s−2 |
| Ekstensibo? | Iyo |
| Intensibo? | Dae |
| Nakokonserbar? | Dae |
| Deribasyon gikan sa ibang mga kantidad | * WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
 |
| Dimensyon |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  |

Sa siyensya asin inhenyeriya, an **gabat** (Ingles: *weight*) kan sarong bagay iyo an puwersa na minaakto sa nasambit na bagay huli sa grabidad.

An ibang mga istandardong libro pigtatawan kahulugan an gabat bilang sarong bektor na kantidad, an grabitasyonal na puwersa na minaakto sa bagay. An iba man an gabat iyo sarong iskalar na kantidad, an kakusogan kan grabitasyonal na puwersa. Sagkod an natatada pigtatawan kahulugan ini bilang an kakusogan kan reaksyong puwersa sa sarong lawas sa paagi nin mekanismo na oposisyon sa epekto kan grabidad: an gabat iyo an kantidad na nasusukol, halimbawa, kan spring scale. Kaya, sa kamugtakan kan talingkas na pagkahulog, mayo nin gabat an sarong bagay. Sa arug kaining pagkakaintindi, an mga terestriyal na bagay pwedeng mayo nin gabat: sa dae pagbali kan resistensya nin ere, an famosong mansanas palan na nahulog hale sa puno pasiring ki Isaac Newton, iyo mayo nin gabat.

An yunit nin pagsukol para sa gabat iyo an sa puwersa, kun sain sa Internasyunal na Sistema nin mga Yunit (SI) iyo an newton. Halimbawa, an bagay na igwa nin masa na sarong kilogramo iyo may gabat na harus 9.8 newtons sa ibabaw kan Kinaban, sagkod harus 1/6 kan sa Bulan. Maski ngani an gabat asin an masa iyo lain na siyentipikong kantidad, an mga termino minatao nin pagkaribong sa urualdaw na paggamit (i.e. pagkompara asin pagpalis kan puwersa-gabat sa libra pasiring sa masa sa kilograma sagkod an kabaliktadan).

## Hilingon man

* Masa
* Enerhiya
* Puwersa

## Toltolan
# Sistemang sirkulatoryo

| *Sistemang sirkulatoryo* |
| --- |
| An sistemang sirkulatoryo nin tawo (pinasimple). Iniindikar kan pula an oksihenadong dugong dinadara sa arteries. Iniindikar kan asul an bakong oksihenadong dugong dinadara sa mga veins. An mga Capillaries minabale sa arteries asin veins. |
| Identifiers |
| MeSH | D002319 |
| FMA | 7161 |
| Anatomikal na terminolohiya |

An dugong **sistemang sirkulatoryo** sarong sistema nin mga organo na kaiba an puso, mga lalagan nin dugo, asin dugo na ipinapalakop sa bilog na hawak nin sarong tawo o iba pang vertebrado. Kaiba diyan an sistema nin kardiovascular, o vascular system, na kompwesto kan puso asin mga lalagan nin dugo (hale sa Griegong *kardia* na an boot sabihon puso, asin hale sa Latin *vascula* na nangangahulogan mga lalagan). An sistemang sirkulatoryo igwa nin duwang pagkabaranga, sarong sistematikong sirkulasyon o sirkito, asin pulmonaryong sirkulasyon o sirkito. An nagkapirang reperensiya ginagamit an terminong cardiovascular system asin vascular system kadungan kan sistemang sirkulatoryo.

An network nin mga lalagan na pan - dugo iyo an darakulang lalagan kan puso kaiba an darakulang ugat, asin darakulang ugat; An iba pang ugat, mas saradit na artirioles, mga kaplayan na nakikiayon sa mga venules (mga bivino), asin iba pang vein. An sistemang sirkulatoryo sarado sa mga bertebrate, na nangangahulogan na an dugo nungkang minahale sa network nin mga lalagan na pan-dugo. An nagkapirang invertebrates na arog baga nin artropod igwa nin mahiwas na sistema sa palibot. An mga diploblast na arog baga nin mga ispongha, asin an mga kodise mayo nin sistemang sirkulatoryo.

## Toltolan
# Uranyo

Uranyo na pigbilog sa pormang *disk*
An **uranyo** o **uranyum** (Espanyol: *uranio*, Ingles: *uranium*) iyo sarong elementong kimikal na may simbolong **U** sa talaang peryodiko asin may atomikong bilang na 92.

Ini igwang atomikong gabat na 238.03, punto nin pagkatunaw na 1,132 °C, punto nin pagkalakaga na 3,818 °C, espesipikong grabidad na 18.95, asin mga balensiyang 3, 4, 5, sagkod 6. Saro ining elementong magabat, garu pirak an kaputian, natural na radyoaktibo, asin garu metal na madaling mapasairarom sa oksidasyon sagkod nakakalason. Igwa ining 14 na bistadong mga isotopo, kun saen an U 238 an siyang natural na pinakalakop.

Kabale an uranyo sa mga serye nin aktinido asin ginagamit an saiyang isotopong 235U bilang panggatong na nukleyar, mga panggatong sa mga nukleyar reaktor, asin bilang importanteng ingrediente nin mga panggerang nukleyar. Harus mahihiling an mga uranyo sa sadit na parte sa mga gapo, tubig, daga, mga tinanom, asin mga hayop (kabale an mga tawo). Nadiskobre ini ni Martin Heinrich Klaproth kaidtong 1789.

## Hilingon man

* Karbon (*Carbon*)
* Idrohino (*Hydrogen*)
* Enerhiyang nukleyar (*Nuclear energy*)

## Toltolan